Sarga 18
Kishkindha Kanda
57 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
इत्य् उक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥
ity uktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam | paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā
Thus addressed with a humble word — blent with dharma and profit, and wholesome, yet harsh — by the stricken, senseless Vali, Rama (made answer).
मारे गए, विह्वल वालि द्वारा धर्म और अर्थ से युक्त, हितकर किन्तु कठोर यह विनम्र वचन कहे जाने पर, राम उत्तर देने लगे।
Verse 2
तं निष्प्रभम् इवादित्यं मुक्ततोयम् इवाम्बुदम् । उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठम् उपशान्तम् इवानलम् ॥
taṃ niṣprabham ivādityaṃ muktatoyam ivāmbudam | uktavākyaṃ hariśreṣṭham upaśāntam ivānalam
Him, like the sun with its splendor gone, like a cloud with its water loosed, that best of monkeys, his say said, like a fire grown calm —
कान्तिहीन सूर्य-से, जल बरस चुके मेघ-से, जिसने अपनी बात कह दी थी, शान्त हुई अग्नि-से उस वानरश्रेष्ठ को —
Verse 3
धर्मार्थगुणसंपन्नं हरीश्वरम् अनुत्तमम् । अधिक्षिप्तस् तदा रामः पश्चाद् वालिनम् अब्रवीत् ॥
dharmārthaguṇasaṃpannaṃ harīśvaram anuttamam | adhikṣiptas tadā rāmaḥ paścād vālinam abravīt
that unsurpassed lord of monkeys, endowed with the virtues of dharma and profit, who had reproached him — then Rama afterward spoke to Vali:
धर्म और अर्थ के गुणों से सम्पन्न, अनुपम वानरेश्वर, जिसने उन्हें लांछित किया था — उस वालि से तब राम बाद में बोले —
Verse 4
धर्मम् अर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् । अविज्ञाय कथं बाल्यान् माम् इहाद्य विगर्हसे ॥
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam | avijñāya kathaṃ bālyān mām ihādya vigarhase
"Dharma, profit and desire, and the custom too that is of the world — not knowing these, how do you here today, out of childishness, reproach me?"
धर्म, अर्थ और काम को, तथा लौकिक मर्यादा को भी न जानकर, तुम आज यहाँ बालबुद्धि से मुझे किसलिए निन्दित करते हो?
Verse 5
अपृष्ट्वा बुद्धिसंपन्नान् वृद्धान् आचार्यसंमतान् । सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुम् इहेच्छसि ॥
apṛṣṭvā buddhisaṃpannān vṛddhān ācāryasaṃmatān | saumya vānaracāpalyāt tvaṃ māṃ vaktum ihecchasi
"Without asking the wise, the elders, those approved by teachers, gentle one, out of monkey-fickleness, you wish to upbraid me here."
हे सौम्य! बुद्धिसम्पन्न, आचार्यों द्वारा सम्मत वृद्धजनों से बिना पूछे, वानर-चपलता से तुम यहाँ मुझे भला-बुरा कहना चाहते हो।
Verse 6
इक्ष्वाकूणाम् इयं भूमिः सशैलवनकानना । मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहाव् अपि ॥
ikṣvākūṇām iyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā | mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugrahāv api
"This earth, with its mountains, woods and forests, belongs to the Ikshvakus — and theirs is the restraint and the favor of beasts, birds and men alike."
पर्वतों, वनों और काननों सहित यह भूमि इक्ष्वाकुओं की है; और मृगों, पक्षियों तथा मनुष्यों का निग्रह और अनुग्रह भी उन्हीं के अधीन है।
Verse 7
तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवाग् ऋजुः । धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥
tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavāg ṛjuḥ | dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ
"It is ruled by the righteous Bharata, truthful of speech, upright, knower of the truths of dharma, desire and profit, devoted to restraint and to favor."
इसका पालन धर्मात्मा, सत्यवादी, सरल भरत करते हैं, जो धर्म, काम और अर्थ के तत्त्व को जानते हैं और निग्रह तथा अनुग्रह में तत्पर हैं।
Verse 8
नयश् च विनयश् चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम् । विक्रमश् च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित् ॥
nayaś ca vinayaś cobhau yasmin satyaṃ ca susthitam | vikramaś ca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit
"In whom both statecraft and restraint, and truth, are well established, and whose valor is as seen — that king knows place and time."
जिनमें नीति और विनय दोनों, तथा सत्य भली-भाँति प्रतिष्ठित हैं, और जिनका पराक्रम प्रत्यक्ष है — वे राजा देश और काल के जानकार हैं।
Verse 9
तस्य धर्मकृतादेशा वयम् अन्ये च पार्थिवः । चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानम् इच्छवः ॥
tasya dharmakṛtādeśā vayam anye ca pārthivaḥ | carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānam icchavaḥ
"By his dharma-ordained command we and other kings range the whole earth, desirous of the spread of dharma."
उनके धर्मपूर्वक दिए आदेश से हम और अन्य राजा धर्म के विस्तार की इच्छा से समूची पृथ्वी पर विचरते हैं।
Verse 10
तस्मिन् नृपतिशार्दूल भरते धर्मवत्सले । पालयत्य् अखिलां भूमिं कश् चरेद् धर्मनिग्रहम् ॥
tasmin nṛpatiśārdūla bharate dharmavatsale | pālayaty akhilāṃ bhūmiṃ kaś cared dharmanigraham
"While that tiger among kings, Bharata, lover of dharma, rules the whole earth, who would practice the violation of dharma?"
उस नृपश्रेष्ठ, धर्मप्रिय भरत के समूची भूमि का पालन करते रहते कौन धर्म का उल्लंघन करेगा?
Verse 11
ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः । भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥
te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ | bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi
"We, standing firm in our own supreme dharma, putting Bharata's command foremost, duly restrain him who has strayed from the path."
वे हम, अपने परम धर्म में स्थित रहकर, भरत की आज्ञा को आगे रखकर, मार्ग से भटके हुए को विधिपूर्वक दण्डित करते हैं।
Verse 12
त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः । कामतन्त्रप्रधानश् च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥
tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ | kāmatantrapradhānaś ca na sthito rājavartmani
"But you, your dharma marred and your deed censured, set desire's rule foremost, not standing in the way of kings."
किन्तु तुम तो धर्म को विकृत किए हुए और कर्म से निन्दित हो, काम के तंत्र को प्रधान रखने वाले, राजमार्ग पर स्थित नहीं हो।
Verse 13
ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश् च विद्यां प्रयच्छति । त्रयस् ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥
jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaś ca vidyāṃ prayacchati | trayas te pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ
"The elder brother, the father, and he who imparts learning — these three are to be known as fathers by one who walks the path of dharma."
बड़ा भाई, पिता, और जो विद्या प्रदान करता है — धर्म के पथ पर चलने वाले के लिए ये तीनों पिता के समान जानने योग्य हैं।
Verse 14
यवीयान् आत्मनः पुत्रः शिष्यश् चापि गुणोदितः । पुत्रवत् ते त्रयश् चिन्त्या धर्मश् चेद् अत्र कारणम् ॥
yavīyān ātmanaḥ putraḥ śiṣyaś cāpi guṇoditaḥ | putravat te trayaś cintyā dharmaś ced atra kāraṇam
"The younger brother, one's own son, and the disciple endowed with virtue — these three are to be regarded as sons, if dharma is the measure here."
छोटा भाई, अपना पुत्र, और गुणवान शिष्य भी — यदि यहाँ धर्म ही मानदण्ड हो, तो ये तीनों पुत्र के समान माने जाने योग्य हैं।
Verse 15
सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवंगम । हृदिस्थः सर्वभूतानाम् आत्मा वेद शुभाशुभम् ॥
sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṃgama | hṛdisthaḥ sarvabhūtānām ātmā veda śubhāśubham
"Subtle and very hard to know is the dharma of the good, O leaper; the Self, seated in the hearts of all beings, knows good and ill."
हे प्लवंग! सज्जनों का धर्म सूक्ष्म और अत्यन्त दुर्ज्ञेय है; समस्त प्राणियों के हृदय में स्थित आत्मा ही शुभ और अशुभ को जानती है।
Verse 16
चपलश् चपलैः सार्धं वानरैर् अकृतात्मभिः । जात्यन्ध इव जात्यन्धैर् मन्त्रयन् द्रक्ष्यसे नु किम् ॥
capalaś capalaiḥ sārdhaṃ vānarair akṛtātmabhiḥ | jātyandha iva jātyandhair mantrayan drakṣyase nu kim
"Fickle, with fickle, undisciplined monkeys, like one born blind taking counsel with the born-blind — what will you see?"
चंचल होकर चंचल, असंयमी वानरों के साथ — जैसे जन्मान्ध जन्मान्धों के साथ — परामर्श करके तुम भला क्या देख पाओगे?
Verse 17
अहं तु व्यक्तताम् अस्य वचनस्य ब्रवीमि ते । न हि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुम् अर्हसि ॥
ahaṃ tu vyaktatām asya vacanasya bravīmi te | na hi māṃ kevalaṃ roṣāt tvaṃ vigarhitum arhasi
"But I tell you plainly the clear sense of this word; you ought not to reproach me out of mere anger."
किन्तु मैं तुम्हें इस वचन का स्पष्ट अर्थ बताता हूँ; तुम्हें केवल क्रोध से मुझे निन्दित नहीं करना चाहिए।
Verse 18
तद् एतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः । भ्रातुर् वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥
tad etat kāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ | bhrātur vartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam
"See this reason, for which you have been slain by me: you consort with your brother's wife, abandoning the eternal dharma."
वह यह कारण देखो, जिसके लिए तुम मेरे द्वारा मारे गए: तुम सनातन धर्म को त्यागकर भाई की पत्नी के साथ रमण करते हो।
Verse 19
अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत् ॥
asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ | rumāyāṃ vartase kāmāt snuṣāyāṃ pāpakarmakṛt
"While this great-souled Sugriva lives, you, out of lust, consort with Ruma, a daughter-in-law to you, doing a sinful deed."
इस महात्मा सुग्रीव के जीवित रहते, तुम काम के वश होकर रुमा के साथ, जो तुम्हारी पुत्रवधू-समान है, रमण करके पापकर्म करते हो।
Verse 20
तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर । भ्रातृभार्याभिमर्शे ऽस्मिन् दण्डो ऽयं प्रतिपादितः ॥
tad vyatītasya te dharmāt kāmavṛttasya vānara | bhrātṛbhāryābhimarśe 'smin daṇḍo 'yaṃ pratipāditaḥ
"Therefore, for you who have transgressed dharma and act from desire, O monkey, this penalty is laid down for this violation of a brother's wife."
अतः हे वानर! धर्म से च्युत, काम के वश होकर आचरण करने वाले तुम्हें, भाई की पत्नी के इस अभिगमन के लिए यह दण्ड दिया गया है।
Verse 21
न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्ताद् अपेयुषः । दण्डाद् अन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥
na hi dharmaviruddhasya lokavṛttād apeyuṣaḥ | daṇḍād anyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa
"For I see no other means of restraint than punishment for one opposed to dharma, fallen from the custom of the world, O troop-leader."
हे वानर-यूथपति! क्योंकि धर्म के विरुद्ध, लोकाचार से भटके हुए के लिए, मैं दण्ड के सिवा और कोई निग्रह का उपाय नहीं देखता।
Verse 22
औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्य् अनुजस्य यः । प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः ॥
aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpy anujasya yaḥ | pracareta naraḥ kāmāt tasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ
"A man who out of lust approaches his own-born daughter, or his sister, or the wife of a younger brother — for him the punishment is declared to be death."
जो मनुष्य काम के वश होकर अपनी औरस कन्या, बहन, अथवा छोटे भाई की पत्नी के पास जाता है, उसका दण्ड वध कहा गया है।
Verse 23
भरतस् तु महीपालो वयं त्व् आदेशवर्तिनः । त्वं च धर्माद् अतिक्रान्तः कथं शक्यम् उपेक्षितुम् ॥
bharatas tu mahīpālo vayaṃ tv ādeśavartinaḥ | tvaṃ ca dharmād atikrāntaḥ kathaṃ śakyam upekṣitum
"Bharata is the ruler of the earth, and we are keepers of his command; and you, fallen from dharma — how could it be overlooked?"
भरत पृथ्वी के पालक हैं, और हम उनकी आज्ञा का पालन करने वाले हैं; और तुम धर्म का अतिक्रमण कर चुके — इसकी उपेक्षा कैसे की जा सकती है?
Verse 24
गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् । भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः ॥
gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan | bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ
"The wise Bharata, guarding by dharma one who transgresses the dharma of elders, is set upon the restraint of those who act from desire."
बुद्धिमान भरत, गुरुओं के धर्म का उल्लंघन करने वाले को धर्म से शासित करते हुए, काम के वश में आचरण करने वालों के निग्रह पर तत्पर रहते हैं।
Verse 25
वयं तु भरतादेशं विधिं कृत्वा हरीश्वर । त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् नियन्तुं पर्यवस्थिताः ॥
vayaṃ tu bharatādeśaṃ vidhiṃ kṛtvā harīśvara | tvadvidhān bhinnamaryādān niyantuṃ paryavasthitāḥ
"We, having made Bharata's command our rule, O lord of monkeys, are set to restrain such as you, who have broken the bounds."
किन्तु हे वानरेश्वर! हम भरत की आज्ञा को विधि बनाकर, तुम-जैसे मर्यादा तोड़ने वालों को नियंत्रित करने पर तत्पर हैं।
Verse 26
सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा । दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रतः स मे ॥
sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā | dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rataḥ sa me
"And my friendship with Sugriva is as with Lakshmana; and he is devoted to my highest good, for the sake of wife and kingdom."
और सुग्रीव के साथ मेरी मैत्री वैसी ही है जैसी लक्ष्मण के साथ; और वह पत्नी तथा राज्य के निमित्त मेरे परम हित में तत्पर है।
Verse 27
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ । प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ॥
pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau | pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum
"And a promise was given by me then in the presence of the monkeys; how could such a one as I leave a promise unregarded?"
और मैंने तब वानरों के समीप एक प्रतिज्ञा दी थी; मुझ-जैसा उस प्रतिज्ञा की उपेक्षा कैसे कर सकता है?
Verse 28
तद् एभिः कारणैः सर्वैर् महद्भिर् धर्मसंहितैः । शासनं तव यद् युक्तं तद् भवान् अनुमन्यताम् ॥
tad ebhiḥ kāraṇaiḥ sarvair mahadbhir dharmasaṃhitaiḥ | śāsanaṃ tava yad yuktaṃ tad bhavān anumanyatām
"Therefore, by all these great reasons, in keeping with dharma, your chastisement — which is just — you ought to approve."
अतः धर्म से युक्त इन समस्त महान कारणों से, जो तुम्हारा शासन उचित है, उसे तुम स्वीकार करो।
Verse 29
सर्वथा धर्म इत्य् एव द्रष्टव्यस् तव निग्रहः । वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्मम् एवानुपश्यता ॥
sarvathā dharma ity eva draṣṭavyas tava nigrahaḥ | vayasyasyopakartavyaṃ dharmam evānupaśyatā
"In every way this restraint of you is to be seen as dharma itself; aid should be rendered to a friend, by one who looks to dharma alone."
सब प्रकार से तुम्हारा यह निग्रह धर्म ही समझा जाना चाहिए; धर्म की ओर देखने वाले को मित्र का उपकार करना ही चाहिए।
Verse 30
राजभिर् धृतदण्डास् तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गम् आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥
rājabhir dhṛtadaṇḍās tu kṛtvā pāpāni mānavāḥ | nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā
"Men who, having done sins, are punished by kings, go pure to heaven, like the good, the doers of merit."
राजाओं द्वारा दण्डित किए गए, पाप करके भी मनुष्य निर्मल होकर स्वर्ग जाते हैं, जैसे पुण्य करने वाले सज्जन।
Verse 31
आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरम् ईप्सितम् । श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥
āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoram īpsitam | śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā
"By my noble ancestor Mandhatri a dreadful calamity was wished (as punishment) when a wandering ascetic had done a sin — even as sin has been done by you."
The allusion to Mandhatri's punishment of an erring ascetic is given as in the text.
मेरे पूर्वज आर्य मान्धाता ने, जब एक श्रमण ने पाप किया था, उसके लिए घोर दण्ड चाहा था — वैसे ही जैसे तुमने पाप किया है।
Verse 32
अन्यैर् अपि कृतं पापं प्रमत्तैर् वसुधाधिपैः । प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच् छाम्यते रजः ॥
anyair api kṛtaṃ pāpaṃ pramattair vasudhādhipaiḥ | prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tac chāmyate rajaḥ
"By other heedless lords of earth too sin is committed, and they make expiation; by that the taint is quieted."
दूसरे प्रमादी राजाओं द्वारा भी पाप किया जाता है, और वे प्रायश्चित्त करते हैं; उससे वह पाप-रज शान्त हो जाती है।
Verse 33
तद् अलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः । वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः ॥
tad alaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ | vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ
"Therefore enough of lament; your slaying has been ordained by dharma; we do not stand in our own will, O tiger among monkeys."
अतः परिताप पर्याप्त है; तुम्हारा वध धर्मतः नियत था; हे वानरश्रेष्ठ! हम अपने वश में नहीं हैं।
Verse 34
वागुराभिश् च पाशैश् च कूटैश् च विविधैर् नराः । प्रतिच्छन्नाश् च दृश्याश् च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान् । प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धान् अतिविष्ठितान् ॥
vāgurābhiś ca pāśaiś ca kūṭaiś ca vividhair narāḥ | praticchannāś ca dṛśyāś ca gṛhṇanti subahūn mṛgān | pradhāvitān vā vitrastān visrabdhān ativiṣṭhitān
"With snares and nooses and manifold traps men, hidden or in the open, catch very many deer — whether fleeing, or frightened, or trusting, or standing at bay —"
मनुष्य जालों, पाशों और नाना प्रकार के छिपे फंदों से, स्वयं छिपे हुए या प्रकट रहकर, बहुत-से मृगों को पकड़ते हैं — चाहे वे भागते हों, भयभीत हों, विश्वस्त हों, या चुपचाप खड़े हों —
Verse 35
प्रमत्तान् अप्रमत्तान् वा नरा मांसार्थिनो भृशम् । विध्यन्ति विमुखांश् चापि न च दोषो ऽत्र विद्यते ॥
pramattān apramattān vā narā māṃsārthino bhṛśam | vidhyanti vimukhāṃś cāpi na ca doṣo 'tra vidyate
"heedless or wary, men eager for flesh strike them, even those turned away; and in this there is no fault."
सावधान हों या असावधान, माँस के इच्छुक मनुष्य उन्हें, विमुख होने पर भी, बींध डालते हैं; और इसमें कोई दोष नहीं माना जाता।
Verse 36
यान्ति राजर्षयश् चात्र मृगयां धर्मकोविदाः । तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर । अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच् छाखामृगो ह्य् असि ॥
yānti rājarṣayaś cātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ | tasmāt tvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara | ayudhyan pratiyudhyan vā yasmāc chākhāmṛgo hy asi
"Here too royal sages, skilled in dharma, go to the hunt; therefore you have been slain in the fight by me with an arrow, whether you fought or fought not — since you are a forest-monkey."
यहाँ धर्म के ज्ञाता राजर्षि भी आखेट के लिए जाते हैं; अतः हे वानर! युद्ध में तुम मेरे बाण से मारे गए — चाहे तुम लड़ रहे थे या नहीं लड़ रहे थे — क्योंकि तुम तो वनचारी वानर हो।
Verse 37
दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च । राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ॥
durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca | rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ
"Of dharma hard to win, and of life and of good fortune, kings, O best of monkeys, are the bestowers, no doubt."
हे वानरश्रेष्ठ! दुर्लभ धर्म के, तथा जीवन और कल्याण के, राजा ही प्रदाता हैं, इसमें संदेह नहीं।
Verse 38
तान् न हिंस्यान् न चाक्रोशेन् नाक्षिपेन् नाप्रियं वदेत् । देवा मानुषरूपेण चरन्त्य् एते महीतले ॥
tān na hiṃsyān na cākrośen nākṣipen nāpriyaṃ vadet | devā mānuṣarūpeṇa caranty ete mahītale
"One ought not to harm them, nor revile them, nor abuse them, nor speak what is unkind; for these gods range the earth in human form."
उन्हें न मारे, न कोसे, न अपमानित करे, न अप्रिय वचन कहे; क्योंकि ये देवता मनुष्य के रूप में पृथ्वी पर विचरते हैं।
Verse 39
त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय केवलं रोषम् आस्थितः । प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥
tvaṃ tu dharmam avijñāya kevalaṃ roṣam āsthitaḥ | pradūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam
"But you, not knowing dharma, resting only upon anger, reproach me, who stand in the dharma of my fathers and forefathers."
किन्तु तुम धर्म को न जानकर, केवल क्रोध का आश्रय लेकर, पितृ-पितामह के धर्म में स्थित मुझ पर दोष लगाते हो।
Verse 40
एवम् उक्तस् तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् । प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर् वानरेश्वरः ॥
evam uktas tu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam | pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalir vānareśvaraḥ
So addressed by Rama, Vali, sorely pained, then replied to Rama, the lord of monkeys, with folded hands:
राम द्वारा ऐसा कहे जाने पर अत्यन्त व्यथित वालि, वह वानरेश्वर, तब हाथ जोड़कर राम को उत्तर देने लगा —
Verse 41
यत् त्वम् आत्थ नरश्रेष्ठ तद् एवं नात्र संशयः । प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस् तु शक्नुयात् ॥
yat tvam āttha naraśreṣṭha tad evaṃ nātra saṃśayaḥ | prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭas tu śaknuyāt
"What you say, best of men, is so — no doubt of it; one of low station cannot reply to the high."
हे नरश्रेष्ठ! जो तुम कहते हो वह ऐसा ही है, इसमें संदेह नहीं; क्योंकि निम्न स्थिति वाला उच्च को उत्तर नहीं दे सकता।
Verse 42
यद् अयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यम् अप्रियम् । तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ॥
yad ayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādād vākyam apriyam | tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava
"Whatever improper, unkind word was spoken by me before, out of folly — in that too you ought not to find fault with me, O Raghava."
हे राघव! जो अनुचित, अप्रिय वचन मैंने पहले प्रमादवश कहा, उसमें भी तुम्हें मुझ पर दोष नहीं लगाना चाहिए।
Verse 43
त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः । कार्यकारणसिद्धौ ते प्रसन्ना बुद्धिर् अव्यया ॥
tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ | kāryakāraṇasiddhau te prasannā buddhir avyayā
"For you know the truth of things as seen, and are devoted to the people's welfare; and in the achieving of cause and effect your clear understanding is undecaying."
क्योंकि तुम प्रत्यक्ष वस्तु-तत्त्व के ज्ञाता हो, और प्रजा के हित में तत्पर; कार्य-कारण की सिद्धि में तुम्हारी निर्मल बुद्धि अक्षय है।
Verse 44
माम् अप्य् अवगतं धर्माद् व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् । धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥
mām apy avagataṃ dharmād vyatikrāntapuraskṛtam | dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya
"Me too, fallen from dharma, with transgression foremost, protect, O knower of dharma, with your word that is blent with dharma."
हे धर्मज्ञ! धर्म से च्युत, अतिक्रमण को आगे रखने वाले मुझे भी, धर्मयुक्त वाणी से उबार लो।
Verse 45
बाष्पसंरुद्धकण्ठस् तु वाली सार्तरवः शनैः । उवाच रामं संप्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः ॥
bāṣpasaṃruddhakaṇṭhas tu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ | uvāca rāmaṃ saṃprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ
But Vali, his throat choked with tears, in piteous tones, slowly, gazing at Rama, spoke, like an elephant sunk in mire:
किन्तु आँसुओं से रुँधे कण्ठ वाला वालि, करुण स्वर में, धीरे-धीरे, राम को देखकर, कीचड़ में फँसे हाथी के समान बोला —
Verse 46
न त्व् आत्मानम् अहं शोचे न तारां नापि बान्धवान् । यथा पुत्रं गुणश्रेष्ठम् अङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥
na tv ātmānam ahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān | yathā putraṃ guṇaśreṣṭham aṅgadaṃ kanakāṅgadam
"Not for myself do I grieve, nor for Tara, nor for my kinsmen, as for my son, best in virtues, Angada of golden armlets."
मैं न तो अपने लिए शोक करता हूँ, न तारा के लिए, और न बन्धुओं के लिए — जितना अपने गुणश्रेष्ठ पुत्र, स्वर्ण-केयूर वाले अंगद के लिए।
Verse 47
स ममादर्शनाद् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः । तटाक इव पीताम्बुर् उपशोषं गमिष्यति ॥
sa mamādarśanād dīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ | taṭāka iva pītāmbur upaśoṣaṃ gamiṣyati
"He, from not seeing me — cherished from childhood — forlorn, will go to withering, like a pool whose water is drunk away."
वह मुझे न देखकर दीन होकर — जो बचपन से दुलारा गया है — जल पी लिए जाने पर सूखते तालाब के समान सूखता चला जाएगा।
Verse 48
सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिम् उत्तमाम् । त्वं हि शास्ता च गोप्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥
sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matim uttamām | tvaṃ hi śāstā ca goptā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ
"Toward Sugriva and toward Angada direct your excellent mind; for you are the ruler and the protector, established in the ordinance of what should and should not be done."
सुग्रीव और अंगद के प्रति अपनी उत्तम बुद्धि लगाओ; क्योंकि तुम ही शासक और रक्षक हो, कार्य-अकार्य की विधि में स्थित।
Verse 49
या ते नरपते वृत्तिर् भरते लक्ष्मणे च या । सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस् तां चिन्तयितुम् अर्हसि ॥
yā te narapate vṛttir bharate lakṣmaṇe ca yā | sugrīve cāṅgade rājaṃs tāṃ cintayitum arhasi
"Such conduct as is yours toward Bharata and Lakshmana, that same, O king, toward Sugriva and Angada, you ought to consider."
हे नरपते! हे राजन्! भरत और लक्ष्मण के प्रति जो तुम्हारा बरताव है, वही बरताव सुग्रीव और अंगद के प्रति भी तुम्हें विचारना चाहिए।
Verse 50
मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम् । सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुम् अर्हसि ॥
maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm | sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātum arhasi
"That Tara, made faulty by my fault, the poor ascetic lady — so order it that Sugriva may not slight her."
मेरे दोष से दोषयुक्त हुई उस तपस्विनी तारा को सुग्रीव अपमानित न करे — तुम ऐसी व्यवस्था करो।
Verse 51
त्वया ह्य् अनुगृहीतेन शक्यं राज्यम् उपासितुम् । त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना ॥
tvayā hy anugṛhītena śakyaṃ rājyam upāsitum | tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā
"For by one favored by you the kingdom can be well administered, abiding under your sway, following your mind."
क्योंकि तुम्हारे द्वारा अनुगृहीत होकर, तुम्हारे वश में रहकर, तुम्हारे मन के अनुसार चलकर, राज्य का भली-भाँति पालन किया जा सकता है।
Verse 52
स तम् आश्वासयद् रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम् ॥
sa tam āśvāsayad rāmo vālinaṃ vyaktadarśanam
Then Rama comforted Vali of clear discernment:
तब राम ने स्पष्ट विवेक वाले उस वालि को सान्त्वना दी —
Verse 53
न वयं भवता चिन्त्या नाप्य् आत्मा हरिसत्तम । वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः ॥
na vayaṃ bhavatā cintyā nāpy ātmā harisattama | vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ
"You ought not to grieve for us, nor for yourself, O best of monkeys; for concerning you we have made our resolve by dharma."
हे वानरश्रेष्ठ! न तुम्हें हमारे लिए चिन्ता करनी चाहिए और न अपने लिए; क्योंकि तुम्हारे विषय में हमने धर्मपूर्वक निश्चय किया है।
Verse 54
दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यश् चापि दण्ड्यते । कार्यकारणसिद्धार्थाव् उभौ तौ नावसीदतः ॥
daṇḍye yaḥ pātayed daṇḍaṃ daṇḍyo yaś cāpi daṇḍyate | kāryakāraṇasiddhārthāv ubhau tau nāvasīdataḥ
"He who lays punishment on the punishable, and he who, deserving punishment, is punished — both of these, their aim achieved by cause and effect, do not sink."
जो दण्ड के योग्य पर दण्ड देता है, और जो दण्ड-योग्य होकर दण्डित होता है — दोनों ही, कार्य-कारण से अपना प्रयोजन सिद्ध कर, पतित नहीं होते।
Verse 55
तद् भवान् दण्डसंयोगाद् अस्माद् विगतकल्मषः । गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां धर्मदृष्ट्तेन वर्त्मना ॥
tad bhavān daṇḍasaṃyogād asmād vigatakalmaṣaḥ | gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ dharmadṛṣṭtena vartmanā
"Therefore you, by this bond of punishment freed from taint, have gone to your own righteous nature, by the path seen of dharma."
अतः तुम इस दण्ड के संयोग से पापमुक्त होकर, धर्म की दृष्टि वाले मार्ग से अपनी धर्ममयी प्रकृति को प्राप्त हो गए।
Verse 56
स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः; समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः । निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो; वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥
sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ; samāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ | niśamya rāmasya raṇāvamardino; vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ
That sweet, composed word of the great-souled Rama, who walks the path of dharma — the well-reasoned word of Rama, the crusher in battle, hearing it, the monkey replied:
धर्म के पथ पर चलने वाले महात्मा, रण में शत्रुओं का मर्दन करने वाले राम का वह मधुर, सुसंयत और सुसंगत वचन सुनकर वह वानर बोला —
Verse 57
शराभितप्तेन विचेतसा मया; प्रदूषितस् त्वं यद् अजानता प्रभो । इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम; प्रसादितस् त्वं क्षम मे महीश्वर ॥
śarābhitaptena vicetasā mayā; pradūṣitas tvaṃ yad ajānatā prabho | idaṃ mahendropamabhīmavikrama; prasāditas tvaṃ kṣama me mahīśvara
"By me, scorched by the arrow and bereft of sense, you were reviled in my ignorance, O lord; for this, O you of valor dread as great Indra's, I beg you — forgive me, O lord of the earth."
हे प्रभु! बाण से संतप्त, विह्वल मुझ अज्ञानी ने जो तुम्हें लांछित किया — हे महेन्द्र-सदृश भयंकर पराक्रम वाले! हे पृथ्वीश्वर! मैं तुम्हें मनाता हूँ, मुझे क्षमा करो।