Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 17

Kishkindha Kanda

45 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः । पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥

    tataḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ | papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ

    Then, struck by Rama's arrow, the battle-rough Vali fell suddenly, like a tree cut down.

    तब राम के बाण से आहत होकर, युद्ध में कठोर वह वालि सहसा कटे हुए वृक्ष के समान गिर पड़ा।

  2. Verse 2

    स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस् तप्तकाञ्चनभूषणः । अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिर् इव ध्वजः ॥

    sa bhūmau nyastasarvāṅgas taptakāñcanabhūṣaṇaḥ | apatad devarājasya muktaraśmir iva dhvajaḥ

    He, with all his limbs laid upon the earth, adorned with refined gold, fell like the banner of the king of gods, its cords loosed.

    तपाए स्वर्ण के आभूषणों से विभूषित वह, अपने समस्त अंग भूमि पर डाले हुए, देवराज की उस ध्वजा के समान गिरा जिसकी डोरियाँ ढीली कर दी गई हों।

  3. Verse 3

    तस्मिन् निपतिते भूमौ हर्यृषाणां गणेश्वरे । नष्टचन्द्रम् इव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥

    tasmin nipatite bhūmau haryṛṣāṇāṃ gaṇeśvare | naṣṭacandram iva vyoma na vyarājata bhūtalam

    When he, lord of the hosts of monkeys and bears, had fallen to the ground, the surface of the earth shone not, like the sky with the moon lost.

    वानरों और भालुओं के समूहों के उस स्वामी के भूमि पर गिर जाने पर, पृथ्वी की सतह चन्द्रमा से रहित आकाश के समान शोभाहीन हो गई।

  4. Verse 4

    भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः । न श्रीर् जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥

    bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ | na śrīr jahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ

    Though fallen to the ground, from the body of that great-souled one neither his splendor departed, nor his life, nor his energy, nor his valor.

    भूमि पर गिर जाने पर भी उस महात्मा के शरीर से न श्री गई, न प्राण, न तेज, और न पराक्रम।

  5. Verse 5

    शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता । दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस् तेजः श्रियं च सा ॥

    śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā | dadhāra harimukhyasya prāṇāṃs tejaḥ śriyaṃ ca sā

    The excellent golden garland, given by Indra, set with gems, held fast the life, the energy and the splendor of that chief of monkeys.

    इन्द्र की दी हुई, रत्नों से जड़ी वह उत्तम स्वर्णमाला उस वानरश्रेष्ठ के प्राणों, तेज और श्री को धारण किए रही।

  6. Verse 6

    स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः । संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥

    sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ | saṃdhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat

    With that golden garland, that hero, the troop-leader of the monkeys, became like a rain-cloud with the last edge of twilight upon it.

    उस स्वर्णमाला से वह वीर वानर-यूथपति ऐसा प्रतीत हो रहा था मानो जिसके किनारे पर सन्ध्या छाई हो, वह मेघ।

  7. Verse 7

    तस्य माला च देहश् च मर्मघाती च यः शरः । त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥

    tasya mālā ca dehaś ca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ | tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate

    His garland, his body, and the arrow that struck his vitals — the beauty, threefold fashioned, shines even in the fallen one.

    उसकी माला, उसका शरीर, और वह मर्मभेदी बाण — तीन रूपों में रची हुई शोभा गिरे हुए उस वीर में भी शोभा पा रही थी।

  8. Verse 8

    तद् अस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् । रामबाणासनक्षिप्तम् आवहत् परमां गतिम् ॥

    tad astraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam | rāmabāṇāsanakṣiptam āvahat paramāṃ gatim

    That weapon of the hero, the maker of the way to heaven, loosed from Rama's bow, carried him to the supreme goal.

    राम के धनुष से छोड़ा हुआ वह अस्त्र, जो उस वीर के लिए स्वर्ग का मार्ग प्रशस्त करने वाला था, उसे परम गति तक ले गया।

  9. Verse 9

    तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषम् इवानलम् । ययातिम् इव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम् ॥

    taṃ tathā patitaṃ saṃkhye gatārciṣam ivānalam | yayātim iva puṇyānte devalokāt paricyutam

    Him thus fallen in battle, like a fire whose flame is gone, like Yayati fallen from the world of the gods when his merit was spent,

    युद्ध में इस प्रकार गिरे हुए उसे — बुझी लौ वाली अग्नि-से, पुण्य समाप्त होने पर देवलोक से च्युत ययाति-से,

  10. Verse 10

    आदित्यम् इव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् । महेन्द्रम् इव दुर्धर्षं महेन्द्रम् इव दुःसहम् ॥

    ādityam iva kālena yugānte bhuvi pātitam | mahendram iva durdharṣaṃ mahendram iva duḥsaham

    like the sun cast down upon the earth at the age's end by Time, like great Indra hard to assail, like great Indra hard to endure —

    काल द्वारा युगान्त में पृथ्वी पर गिराए गए सूर्य-से, दुर्धर्ष महेन्द्र-से, दुःसह महेन्द्र-से —

  11. Verse 11

    महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् । सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् । लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥

    mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam | siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam | lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca

    Vali, son of great Indra, fallen, gold-garlanded, lion-chested, mighty-armed, blazing-faced, tawny-eyed — Rama, followed by Lakshmana, beheld and drew near.

    गिरे हुए इन्द्रपुत्र, स्वर्णमाला वाले, सिंह-से वक्ष वाले, महाबाहु, दीप्त मुख और वानर-नेत्रों वाले वालि को, लक्ष्मण के साथ राम ने देखा और उसके पास गए।

  12. Verse 12

    स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥

    sa dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | abravīt praśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam

    Seeing Raghava and the mighty Lakshmana, Vali spoke a word, humble yet harsh, in accord with dharma:

    राघव और महाबली लक्ष्मण को देखकर वालि ने विनम्र किन्तु कठोर, धर्मयुक्त वचन कहा —

  13. Verse 13

    पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस् त्वया गुणः । यद् अहं युद्धसंरब्धस् त्वत्कृते निधनं गतः ॥

    parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko nu prāptas tvayā guṇaḥ | yad ahaṃ yuddhasaṃrabdhas tvatkṛte nidhanaṃ gataḥ

    "Having wrought the slaying of one turned away in another's fight, what merit have you gained, in that I, intent upon combat, have met my death on your account?"

    जो मैं युद्ध में व्यस्त था, उस विमुख का वध करके, मेरे वध से तुमने कौन-सा गुण पा लिया, कि मैं तुम्हारे कारण मृत्यु को प्राप्त हुआ?

  14. Verse 14

    कुलीनः सत्त्वसंपन्नस् तेजस्वी चरितव्रतः । रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ॥

    kulīnaḥ sattvasaṃpannas tejasvī caritavrataḥ | rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ

    "'Of noble birth, endowed with character, energetic, true to his vows; Rama, compassionate, devoted to the welfare of the people;"

    'कुलीन, सत्त्वसम्पन्न, तेजस्वी, व्रतनिष्ठ; राम करुणावेदी और प्रजा के हित में तत्पर;'

  15. Verse 15

    सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः । इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥

    sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ | iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi

    "tender, of great resolve, knowing the fitness of times, firm in vows' — thus all beings proclaim your fame on earth."

    'दयालु, महान उत्साही, समय का जानकार, दृढ़व्रत' — ऐसे पृथ्वी पर समस्त प्राणी तुम्हारे यश का बखान करते हैं।

  16. Verse 16

    तान् गुणान् संप्रधार्याहम् अग्र्यं चाभिजनं तव । तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः ॥

    tān guṇān saṃpradhāryāham agryaṃ cābhijanaṃ tava | tārayā pratiṣiddhaḥ san sugrīveṇa samāgataḥ

    "Weighing those virtues of yours, and your high lineage, forbidden though I was by Tara, I came to meet Sugriva in battle."

    तुम्हारे उन गुणों और तुम्हारे श्रेष्ठ कुल का विचार करके, तारा द्वारा रोके जाने पर भी, मैं सुग्रीव से युद्ध करने आया।

  17. Verse 17

    न माम् अन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुम् अर्हसि । इति मे बुद्धिर् उत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥

    na mām anyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhum arhasi | iti me buddhir utpannā babhūvādarśane tava

    "'He will not strike me, engaged with another and off my guard' — such became my judgment, in your absence from sight."

    'जब मैं दूसरे के साथ युद्ध में व्यस्त और असावधान हूँ, तब यह मुझ पर प्रहार नहीं करेगा' — तुम्हारे दृष्टि से ओझल रहते मेरी ऐसी बुद्धि बन गई थी।

  18. Verse 18

    न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजम् अधार्मिकम् । जाने पापसमाचारं तृणैः कूपम् इवावृतम् ॥

    na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajam adhārmikam | jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpam ivāvṛtam

    "I did not know you to be one whose soul is destroyed, a banner of dharma but unrighteous, of sinful conduct, like a well covered over with grass."

    मैं तुम्हें नष्ट-आत्मा, धर्म की ध्वजा धारण करने वाला किन्तु अधार्मिक, पापाचारी, घास से ढके कुएँ-सा नहीं जानता था।

  19. Verse 19

    सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नम् इव पावकम् । नाहं त्वाम् अभिजानानि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥

    satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannam iva pāvakam | nāhaṃ tvām abhijānāni dharmacchadmābhisaṃvṛtam

    "A sinner wearing the garb of the good, hidden like concealed fire — I did not recognize you, covered over by the disguise of dharma."

    सज्जनों का वेश धारण करने वाला पापी, छिपी हुई अग्नि-सा — धर्म के छद्म से ढके तुम्हें मैं नहीं पहचान पाया।

  20. Verse 20

    विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्य् अहम् । न च त्वां प्रतिजाने ऽहं कस्मात् त्वं हंस्य् अकिल्बिषम् ॥

    viṣaye vā pure vā te yadā nāpakaromy aham | na ca tvāṃ pratijāne 'haṃ kasmāt tvaṃ haṃsy akilbiṣam

    "When I had done no wrong in your realm or your city, and when I do not reckon myself against you, why do you slay me, the harmless one?"

    जब मैंने तुम्हारे राज्य या नगर में कोई अपकार नहीं किया, और न मैं तुम्हारे विरुद्ध कुछ ठानता हूँ — तब तुम निरपराध मुझे किसलिए मारते हो?

  21. Verse 21

    फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् । माम् इहाप्रतियुध्यन्तम् अन्येन च समागतम् ॥

    phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram | mām ihāpratiyudhyantam anyena ca samāgatam

    "Me, ever living on fruit and root, a forest-ranging monkey, here not fighting with you but met in combat with another?"

    जो सदा फल-मूल खाने वाला, वनचारी वानर हूँ, जो यहाँ तुमसे युद्ध नहीं कर रहा था, बल्कि किसी दूसरे से भिड़ा हुआ था — उस मुझे?

  22. Verse 22

    त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः । लिङ्गम् अप्य् अस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम् ॥

    tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ | liṅgam apy asti te rājan dṛśyate dharmasaṃhitam

    "You are the son of a king of men, renowned and fair to look upon; and there is even a mark upon you, O king, that is seen as in accord with dharma."

    तुम नरेश के पुत्र हो, विख्यात और प्रियदर्शन; हे राजन्! तुम पर धर्मयुक्त चिह्न भी दिखाई देता है।

  23. Verse 23

    कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः । धर्मलिङ्ग प्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥

    kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ | dharmaliṅga praticchannaḥ krūraṃ karma samācaret

    "Who, born in the kshatriya line, learned, free from doubt, hidden under the emblem of dharma, would do a cruel deed?"

    क्षत्रियकुल में उत्पन्न, शास्त्रज्ञ, निःसंशय बुद्धि वाला कौन, धर्म के चिह्न से ढककर, ऐसा क्रूर कर्म करेगा?

  24. Verse 24

    राम राजकुले जातो धर्मवान् इति विश्रुतः । अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ॥

    rāma rājakule jāto dharmavān iti viśrutaḥ | abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi

    "Rama, born in a royal line, famed as righteous — being ignoble under a noble guise, why do you range about thus?"

    हे राम! राजकुल में उत्पन्न, धर्मात्मा के रूप में विख्यात होकर, भले रूप में अभला होकर, तुम किसलिए यों विचरते हो?

  25. Verse 25

    साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ । पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश् चाप्य् अपकारिषु ॥

    sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau | pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaś cāpy apakāriṣu

    "Conciliation, gift, forbearance, dharma, truth, firmness and valor, and punishment of offenders — these are the virtues of kings, O king."

    हे राजन्! साम, दान, क्षमा, धर्म, सत्य, धृति और पराक्रम, तथा अपकारियों को दण्ड — ये राजाओं के गुण हैं।

  26. Verse 26

    वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः । एषा प्रकृतिर् अस्माकं पुरुषस् त्वं नरेश्वरः ॥

    vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ | eṣā prakṛtir asmākaṃ puruṣas tvaṃ nareśvaraḥ

    "We are forest-rangers, Rama, beasts living on roots and fruit; this is our nature; but you are a man, a lord of men."

    हे राम! हम वनचारी हैं, मूल-फल खाने वाले मृग; यह हमारी प्रकृति है; किन्तु तुम मनुष्य हो, नरेश्वर हो।

  27. Verse 27

    भूमिर् हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च । तत्र कस् ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥

    bhūmir hiraṇyaṃ rūpyaṃ ca nigrahe kāraṇāni ca | tatra kas te vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā

    "Land, gold and silver — these are grounds for subduing a foe; but in this forest what greed have you for my fruits?"

    भूमि, सोना और चाँदी — ये किसी को दण्डित करने के कारण होते हैं; पर इस वन में मेरे फलों में तुम्हें क्या लोभ?

  28. Verse 28

    नयश् च विनयश् चोभौ निग्रहानुग्रहाव् अपि । राजवृत्तिर् असंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ॥

    nayaś ca vinayaś cobhau nigrahānugrahāv api | rājavṛttir asaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ

    "Statecraft and restraint both — punishment and favor too — the conduct of a king is unmixed; kings do not act from mere desire."

    नीति और विनय दोनों, तथा निग्रह और अनुग्रह भी — राजा का आचरण अमिश्रित होता है; राजा मनमाने ढंग से आचरण नहीं करते।

  29. Verse 29

    त्वं तु कामप्रधानश् च कोपनश् चानवस्थितः । राजवृत्तैश् च संकीर्णः शरासनपरायणः ॥

    tvaṃ tu kāmapradhānaś ca kopanaś cānavasthitaḥ | rājavṛttaiś ca saṃkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ

    "But you are one who sets desire foremost, irascible and unsteady, confused in royal conduct, wholly bent upon the bow."

    किन्तु तुम तो काम को प्रधान रखने वाले, क्रोधी और अस्थिर हो, राजोचित आचरण में गड़बड़, और केवल धनुष में लगे रहने वाले हो।

  30. Verse 30

    न ते ऽस्त्य् अपचितिर् धर्मे नार्थे बुद्धिर् अवस्थिता । इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ॥

    na te 'sty apacitir dharme nārthe buddhir avasthitā | indriyaiḥ kāmavṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara

    "You have no regard for dharma, nor is your mind fixed upon profit; dragged by your senses, acting from desire, O lord of men."

    हे मनुजेश्वर! न तुममें धर्म के प्रति आदर है, और न तुम्हारी बुद्धि अर्थ में स्थिर है; इन्द्रियों द्वारा खींचे जाकर, काम के वश होकर तुम आचरण करते हो।

  31. Verse 31

    हत्वा बाणेन काकुत्स्थ माम् इहानपराधिनम् । किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥

    hatvā bāṇena kākutstha mām ihānaparādhinam | kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam

    "Having slain me, the innocent, here with an arrow, O Kakutstha, what will you say in the midst of the good, having done a loathsome deed?"

    हे काकुत्स्थ! निरपराध मुझे यहाँ बाण से मारकर, सज्जनों के बीच ऐसा निन्दनीय कर्म करके, तुम क्या कहोगे?

  32. Verse 32

    राजहा ब्रह्महा गोघ्नश् चोरः प्राणिवधे रतः । नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ॥

    rājahā brahmahā goghnaś coraḥ prāṇivadhe rataḥ | nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ

    "A king-slayer, a brahmin-slayer, a cow-killer, a thief, one bent on killing life, an unbeliever, and one who marries before his elder brother — all go to hell."

    राजघाती, ब्रह्मघाती, गोघाती, चोर, प्राणिवध में रत, नास्तिक, और बड़े भाई के विवाह से पहले विवाह करने वाला — ये सब नरक जाने वाले हैं।

  33. Verse 33

    अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्य् अस्थि च वर्जितम् । अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर् धर्मचारिभिः ॥

    adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇy asthi ca varjitam | abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhair dharmacāribhiḥ

    "My hide may not be worn by the good, and my hair and bone are shunned, and my flesh is not to be eaten by righteous men of your kind."

    मेरा चर्म सज्जनों द्वारा धारण करने योग्य नहीं, मेरे रोम और अस्थि त्याज्य हैं, और तुम-जैसे धर्माचारियों के लिए मेरा माँस अभक्ष्य है।

  34. Verse 34

    पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव । शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश् च पञ्चमः ॥

    pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava | śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaś ca pañcamaḥ

    "Five five-nailed creatures may be eaten by brahmin and kshatriya, O Raghava: the porcupine, the hedgehog, the iguana, the hare, and the tortoise as the fifth."

    हे राघव! ब्राह्मण और क्षत्रिय के लिए पाँच पाँच-नख वाले प्राणी भक्ष्य हैं: साही, श्वाविध, गोह, खरगोश, और पाँचवाँ कछुआ।

  35. Verse 35

    चर्म चास्थि च मे राजन् न स्पृशन्ति मनीषिणः । अभक्ष्याणि च मांसानि सो ऽहं पञ्चनखो हतः ॥

    carma cāsthi ca me rājan na spṛśanti manīṣiṇaḥ | abhakṣyāṇi ca māṃsāni so 'haṃ pañcanakho hataḥ

    "My hide and bone the wise do not touch, and my flesh is not to be eaten; such a five-nailed one am I, and slain."

    हे राजन्! मेरा चर्म और अस्थि मनीषी नहीं छूते, और मेरा माँस अभक्ष्य है; ऐसा पाँच-नख वाला होकर भी मैं मारा गया।

  36. Verse 36

    त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा । प्रमदा शीलसंपन्ना धूर्तेन पतिता यथा ॥

    tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā | pramadā śīlasaṃpannā dhūrtena patitā yathā

    "With you as its lord, O Kakutstha, the earth is not well-guarded — like a virtuous woman fallen into the hands of a knave."

    हे काकुत्स्थ! तुम-जैसे स्वामी से यह पृथ्वी सनाथ नहीं है — जैसे शीलसम्पन्न युवती किसी धूर्त के हाथ में पड़ जाए।

  37. Verse 37

    शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः । कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥

    śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśritamānasaḥ | kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā

    "Crafty, deceitful, mean, false, with a mind feigning humility — how were you born a sinner, of the great-souled Dasharatha?"

    शठ, कपटी, क्षुद्र, झूठा, मन में मिथ्या विनय ओढ़े हुए — तुम पापी महात्मा दशरथ से कैसे उत्पन्न हुए?

  38. Verse 38

    छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना । त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥

    chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā | tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā

    "By one whose girth of good conduct is broken, who transgresses the dharma of the good, who has cast off the goad of dharma — by the elephant that is Rama, I am slain."

    सदाचार की कमर-पेटी जिसकी टूट चुकी है, जो सज्जनों के धर्म का अतिक्रमण करता है, जिसने धर्म का अंकुश त्याग दिया है — ऐसे राम-रूपी हाथी द्वारा मैं मारा गया।

  39. Verse 39

    दृश्यमानस् तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज । अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस् त्वं निहतो मया ॥

    dṛśyamānas tu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja | adya vaivasvataṃ devaṃ paśyes tvaṃ nihato mayā

    "Had you fought me, visible, in combat, O prince, then today, slain by me, you would have beheld the god Vaivasvata (Yama)."

    हे राजपुत्र! यदि तुम प्रकट होकर युद्ध में मुझसे लड़ते, तो आज मेरे द्वारा मारे जाकर तुम वैवस्वत देव (यम) को देखते।

  40. Verse 40

    त्वयादृश्येन तु रणे निहतो ऽहं दुरासदः । प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥

    tvayādṛśyena tu raṇe nihato 'haṃ durāsadaḥ | prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ

    "But by you, unseen in battle, I, the hard-to-assail, have been slain — like a man asleep bitten by a serpent, or one fallen into the grip of drink."

    किन्तु युद्ध में अदृश्य रहकर तुमने दुर्जय मुझे मार डाला — जैसे सोते हुए मनुष्य को सर्प डस ले, अथवा मदिरा के वश में पड़े को।

  41. Verse 41

    सुग्रीवप्रियकामेन यद् अहं निहतस् त्वया । कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते ऽनिहतं रावणं रणे ॥

    sugrīvapriyakāmena yad ahaṃ nihatas tvayā | kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te 'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe

    "For Sugriva's sake, in that I am slain by you — Ravana I would have bound at the neck and given to you, unslain, in battle;"

    सुग्रीव का प्रिय करने की इच्छा से जो तुमने मुझे मारा — मैं तो रावण को रण में बिना मारे, उसे गले में बाँधकर तुम्हें सौंप देता;

  42. Verse 42

    न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् । जानयेयं तवादेशाच् छ्वेताम् अश्वतरीम् इव ॥

    nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm | jānayeyaṃ tavādeśāc chvetām aśvatarīm iva

    "Maithili, set in the ocean's waters or in the nether world, I would have brought to you at your command, like (bringing in) the white she-mule."

    The final simile (śvetām aśvatarīm iva) is obscure in the received text and is rendered literally.

    समुद्र के जल में अथवा पाताल में रखी हुई मैथिली को भी मैं तुम्हारी आज्ञा से वैसे ही ले आता जैसे श्वेत अश्वतरी को ले आया जाता है।

  43. Verse 43

    युक्तं यत् प्रप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि । अयुक्तं यद् अधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे ॥

    yuktaṃ yat prapnuyād rājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi | ayuktaṃ yad adharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe

    "It is fitting that Sugriva should obtain the kingdom when I have gone to heaven; but it is not fitting that I have been unrighteously slain by you in battle."

    जब मैं स्वर्ग चला जाऊँ तब सुग्रीव राज्य पा ले — यह उचित है; किन्तु जो तुमने अधर्म से मुझे रण में मारा, यह अनुचित है।

  44. Verse 44

    कामम् एवंविधं लोकः कालेन विनियुज्यते । क्षमं चेद् भवता प्राप्तम् उत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥

    kāmam evaṃvidhaṃ lokaḥ kālena viniyujyate | kṣamaṃ ced bhavatā prāptam uttaraṃ sādhu cintyatām

    "Granted that the world is thus disposed by Time to such ends; but if a reply is to be had from you, consider well — let a fitting answer be thought out."

    मान लो कि संसार काल द्वारा ऐसे ही प्रयोजनों में लगाया जाता है; किन्तु यदि तुम्हारे पास कोई उत्तर हो, तो भली-भाँति विचार करके एक उपयुक्त उत्तर सोचा जाए।

  45. Verse 45

    इत्य् एवम् उक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः; शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा । समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं; तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥

    ity evam uktvā pariśuṣkavaktraḥ; śarābhighātād vyathito mahātmā | samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ; tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ

    Having spoken thus, his mouth dried up, pained by the arrow's stroke, the great-souled son of the king of immortals, gazing at Rama bright as the sun, fell silent.

    ऐसा कहकर, सूखे मुख वाला, बाण के प्रहार से व्यथित वह महात्मा, देवराज का पुत्र, सूर्य-सदृश राम को देखकर मौन हो गया।