Sarga 14
Kishkindha Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिपालिताम् । वृक्षैर् आत्मानम् आवृत्य व्यतिष्ठन् गहने वने ॥
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālipālitām | vṛkṣair ātmānam āvṛtya vyatiṣṭhan gahane vane
All of them, swiftly going to Kishkindha, guarded by Vali, screening themselves with trees, stood in the dense wood.
वे सब शीघ्र ही वालि द्वारा पालित किष्किंधा जाकर, वृक्षों से अपने को छिपाकर, घने वन में खड़े हो गए।
Verse 2
विचार्य सर्वतो दृष्टिं कानने काननप्रियः । सुग्रीवो विपुलग्रीवः क्रोधम् आहारयद् भृशम् ॥
vicārya sarvato dṛṣṭiṃ kānane kānanapriyaḥ | sugrīvo vipulagrīvaḥ krodham āhārayad bhṛśam
Casting his glance all about the forest, Sugriva, lover of the woods, of thick neck, summoned up great wrath.
वन में चारों ओर दृष्टि डालकर, वन-प्रिय, मोटी गर्दन वाला सुग्रीव अत्यन्त क्रोध से भर उठा।
Verse 3
ततः स निनदं घोरं कृत्वा युद्धाय चाह्वयत् । परिवारैः परिवृतो नादैर् भिन्दन्न् इवाम्बरम् ॥
tataḥ sa ninadaṃ ghoraṃ kṛtvā yuddhāya cāhvayat | parivāraiḥ parivṛto nādair bhindann ivāmbaram
Then, uttering a dreadful roar, he challenged (Vali) to battle, surrounded by his companions, as if splitting the sky with his roars.
तब उसने भयंकर नाद करके, अपने साथियों से घिरा हुआ, नादों से मानो आकाश को फाड़ता हुआ, वालि को युद्ध के लिए ललकारा।
Verse 4
अथ बालार्कसदृशो दृप्तसिंहगतिस् तदा । दृष्ट्वा रामं क्रियादक्षं सुग्रीवो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
atha bālārkasadṛśo dṛptasiṃhagatis tadā | dṛṣṭvā rāmaṃ kriyādakṣaṃ sugrīvo vākyam abravīt
Then, like the morning sun, with the gait of a proud lion, seeing Rama skilled in action, Sugriva spoke this word:
तब बाल-सूर्य-सदृश, मदमत्त सिंह-सी चाल वाले सुग्रीव ने कार्यकुशल राम को देखकर यह वचन कहा —
Verse 5
हरिवागुरया व्याप्तं तप्तकाञ्चनतोरणाम् । प्राप्ताः स्म ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां वालिनः पुरीम् ॥
harivāgurayā vyāptaṃ taptakāñcanatoraṇām | prāptāḥ sma dhvajayantrāḍhyāṃ kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm
"We have reached Kishkindha, Vali's city, overspread with the net of monkeys, with gateways of refined gold, rich with banners and engines."
हम वालि की नगरी किष्किंधा पहुँच गए हैं, जो वानरों के जाल से घिरी, तपाए स्वर्ण के तोरणों वाली, तथा ध्वजाओं और यंत्रों से समृद्ध है।
Verse 6
प्रतिज्ञा या त्वया वीर कृता वालिवधे पुरा । सफलां तां कुरु क्षिप्रं लतां काल इवागतः ॥
pratijñā yā tvayā vīra kṛtā vālivadhe purā | saphalāṃ tāṃ kuru kṣipraṃ latāṃ kāla ivāgataḥ
"That promise which you, hero, made before concerning Vali's slaying — make it fruitful quickly, as the season (makes fruitful) a creeper."
हे वीर! वालि के वध के विषय में पहले जो प्रतिज्ञा आपने की थी, उसे शीघ्र सफल कीजिए, जैसे ऋतु आकर लता को फल से सफल कर देती है।
Verse 7
एवम् उक्तस् तु धर्मात्मा सुग्रीवेण स राघवः । तम् अथोवाच सुग्रीवं वचनं शत्रुसूदनः ॥
evam uktas tu dharmātmā sugrīveṇa sa rāghavaḥ | tam athovāca sugrīvaṃ vacanaṃ śatrusūdanaḥ
So addressed by Sugriva, the righteous Raghava, slayer of foes, then said this word to Sugriva:
सुग्रीव द्वारा ऐसा कहे जाने पर वह धर्मात्मा, शत्रुसंहारक राघव सुग्रीव से यह वचन बोले —
Verse 8
कृताभिज्ञान चिह्नस् त्वम् अनया गजसाह्वया । विपरीत इवाकाशे सूर्यो नक्षत्र मालया ॥
kṛtābhijñāna cihnas tvam anayā gajasāhvayā | viparīta ivākāśe sūryo nakṣatra mālayā
"You have been made a token by this gajapushpi garland, like the sun in the sky crossed by a line of stars."
तुम इस गजपुष्पी माला से पहचान-चिह्न वाले बना दिए गए हो, मानो आकाश में नक्षत्रों की माला से युक्त सूर्य।
Verse 9
अद्य वालिसमुत्थं ते भयं वैरं च वानर । एकेनाहं प्रमोक्ष्यामि बाणमोक्षेण संयुगे ॥
adya vālisamutthaṃ te bhayaṃ vairaṃ ca vānara | ekenāhaṃ pramokṣyāmi bāṇamokṣeṇa saṃyuge
"Today, O monkey, the fear and the enmity arisen from Vali I shall release by a single loosing of an arrow in the fight."
हे वानर! आज वालि से उत्पन्न तुम्हारे भय और बैर को मैं युद्ध में एक ही बाण छोड़कर दूर कर दूँगा।
Verse 10
मम दर्शय सुग्रीववैरिणं भ्रातृरूपिणम् । वाली विनिहतो यावद् वने पांसुषु वेष्टते ॥
mama darśaya sugrīvavairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam | vālī vinihato yāvad vane pāṃsuṣu veṣṭate
"Show me, Sugriva, your foe in a brother's form, until Vali, slain, rolls in the dust of the forest."
हे सुग्रीव! मुझे अपने उस भाई-रूप शत्रु को दिखाओ, जब तक वालि मारा जाकर वन की धूल में न लोटने लगे।
Verse 11
यदि दृष्टिपथं प्राप्तो जीवन् स विनिवर्तते । ततो दोषेण मा गच्छेत् सद्यो गर्हेच् च मा भवान् ॥
yadi dṛṣṭipathaṃ prāpto jīvan sa vinivartate | tato doṣeṇa mā gacchet sadyo garhec ca mā bhavān
"If, come within the range of my sight, he returns alive, then may you blame me on the spot — I would fall into fault."
यदि मेरी दृष्टि के मार्ग में आकर भी वह जीवित लौट जाए, तो तुम तत्काल मुझे दोष दे सकते हो; तब मैं दोष का भागी होऊँगा।
Verse 12
प्रत्यक्षं सप्त ते साला मया बाणेन दारिताः । ततो वेत्सि बलेनाद्य बालिनं निहतं मया ॥
pratyakṣaṃ sapta te sālā mayā bāṇena dāritāḥ | tato vetsi balenādya bālinaṃ nihataṃ mayā
"Before your eyes the seven sala trees were cleft by me with an arrow; know thereby, by that strength, that today Vali is slain by me."
तुम्हारे प्रत्यक्ष सात साल वृक्ष मैंने एक बाण से भेद दिए; उसी बल से आज जान लो कि वालि मेरे द्वारा मारा गया।
Verse 13
अनृतं नोक्तपूर्वं मे वीर कृच्छ्रे ऽपि तिष्ठता । धर्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथं चन ॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me vīra kṛcchre 'pi tiṣṭhatā | dharmalobhaparītena na ca vakṣye kathaṃ cana
"Untruth was never spoken before by me, hero, even standing in hardship; nor, though beset by righteous eagerness, shall I ever speak it in any way."
हे वीर! संकट में खड़े रहते हुए भी मैंने पहले कभी असत्य नहीं कहा; और धर्म की उत्कट चाह से युक्त होकर मैं कभी किसी प्रकार असत्य नहीं कहूँगा।
Verse 14
सफलां च करिष्यामि प्रतिज्ञां जहि संभ्रमम् । प्रसूतं कलमं क्षेत्रे वर्षेणेव शतक्रतुः ॥
saphalāṃ ca kariṣyāmi pratijñāṃ jahi saṃbhramam | prasūtaṃ kalamaṃ kṣetre varṣeṇeva śatakratuḥ
"I shall make my promise fruitful; put away agitation — as the Hundred-sacrificer (Indra), by his rain, makes fruitful the sprouted rice in the field."
मैं अपनी प्रतिज्ञा सफल करूँगा; घबराहट त्याग दो — जैसे शतक्रतु इन्द्र अपनी वर्षा से खेत में उगे धान को फल से सफल कर देता है।
Verse 15
तदाह्वाननिमित्तं त्वं वालिनो हेममालिनः । सुग्रीव कुरु तं शब्दं निष्पतेद् येन वानरः ॥
tadāhvānanimittaṃ tvaṃ vālino hemamālinaḥ | sugrīva kuru taṃ śabdaṃ niṣpated yena vānaraḥ
"Therefore, Sugriva, make that sound for summoning the gold-garlanded Vali, by which the monkey will come forth."
हे सुग्रीव! अतः स्वर्णमाला वाले वालि को बुलाने के लिए तुम वह शब्द करो, जिससे वह वानर बाहर निकल आए।
Verse 16
जितकाशी जयश्लाघी त्वया चाधर्षितः पुरात् । निष्पतिष्यत्य् असंगेन वाली स प्रियसंयुगः ॥
jitakāśī jayaślāghī tvayā cādharṣitaḥ purāt | niṣpatiṣyaty asaṃgena vālī sa priyasaṃyugaḥ
"Flushed with victory, boastful of conquest, and defied by you, Vali, lover of battle, will come forth at once."
विजय से उल्लसित, जय का घमण्ड करने वाला, और तुम्हारे द्वारा ललकारा हुआ, युद्ध-प्रिय वह वालि तत्काल निःसंकोच बाहर निकल आएगा।
Verse 17
रिपूणां धर्षणं शूरा मर्षयन्ति न संयुगे । जानन्तस् तु स्वकं वीर्यं स्त्रीसमक्षं विशेषतः ॥
ripūṇāṃ dharṣaṇaṃ śūrā marṣayanti na saṃyuge | jānantas tu svakaṃ vīryaṃ strīsamakṣaṃ viśeṣataḥ
"For heroes do not endure the defiance of foes in combat — especially those who know their own valor, and most of all before women."
क्योंकि शूर युद्ध में शत्रुओं की ललकार सहन नहीं करते — विशेषकर वे जो अपने पराक्रम को जानते हैं, और सबसे अधिक स्त्रियों के समक्ष।
Verse 18
स तु रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवो हेमपिङ्गलः । ननर्द क्रूरनादेन विनिर्भिन्दन्न् इवाम्बरम् ॥
sa tu rāmavacaḥ śrutvā sugrīvo hemapiṅgalaḥ | nanarda krūranādena vinirbhindann ivāmbaram
Hearing Rama's word, Sugriva, golden-tawny, roared with a cruel cry, as if rending the sky.
राम का वचन सुनकर स्वर्ण-सा पीला सुग्रीव क्रूर नाद से गरजा, मानो आकाश को फाड़ता हुआ।
Verse 19
तस्य शब्देन वित्रस्ता गावो यान्ति हतप्रभाः । राजदोषपरामृष्टाः कुलस्त्रिय इवाकुलाः ॥
tasya śabdena vitrastā gāvo yānti hataprabhāḥ | rājadoṣaparāmṛṣṭāḥ kulastriya ivākulāḥ
At his sound the cattle fled, their brightness gone, like high-born women distraught, touched by the king's disgrace.
उसके शब्द से त्रस्त गाएँ कान्तिहीन होकर भागने लगीं, राजा के दोष से स्पृष्ट व्याकुल कुलस्त्रियों के समान।
Verse 20
द्रवन्ति च मृगाः शीघ्रं भग्ना इव रणे हयाः । पतन्ति च खगा भूमौ क्षीणपुण्या इव ग्रहाः ॥
dravanti ca mṛgāḥ śīghraṃ bhagnā iva raṇe hayāḥ | patanti ca khagā bhūmau kṣīṇapuṇyā iva grahāḥ
And the deer fled swiftly, like horses broken in battle; and the birds fell to the ground, like planets with their merit spent.
और मृग शीघ्र भागे, रण में परास्त घोड़ों के समान; और पक्षी भूमि पर गिर पड़े, पुण्य क्षीण हो जाने पर ग्रहों के समान।
Verse 21
ततः स जीमूतगणप्रणादो; नादं व्यमुञ्चत् त्वरया प्रतीतः । सूर्यात्मजः शौर्यविवृद्धतेजाः; सरित्पतिर् वानिलचञ्चलोर्मिः ॥
tataḥ sa jīmūtagaṇapraṇādo; nādaṃ vyamuñcat tvarayā pratītaḥ | sūryātmajaḥ śauryavivṛddhatejāḥ; saritpatir vānilacañcalormiḥ
Then he, with a roar like a mass of thunder-clouds, loosed his cry in haste, exultant — the son of the Sun, his energy swollen with valor, like the lord of rivers with waves restless in the wind.
तब वह मेघसमूह-सी गर्जन वाला सूर्यपुत्र, शौर्य से बढ़े हुए तेज वाला, आत्मविश्वास से भरा होकर, वायु में चंचल तरंगों वाले नदीपति समुद्र-सा, शीघ्रता से अपना नाद छोड़ने लगा।