Sarga 13
Kishkindha Kanda
27 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ऋश्यमूकात् स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः । जगाम सहसुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम् ॥
ṛśyamūkāt sa dharmātmā kiṣkindhāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | jagāma sahasugrīvo vālivikramapālitām
That righteous elder brother of Lakshmana (Rama), together with Sugriva, went from Rishyamuka to Kishkindha, guarded by Vali's valor.
वह धर्मात्मा, लक्ष्मण का बड़ा भाई राम, सुग्रीव के साथ, ऋष्यमूक से वालि के पराक्रम द्वारा रक्षित किष्किंधा की ओर चला।
Verse 2
समुद्यम्य महच् चापं रामः काञ्चनभूषितम् । शरांश् चादित्य संकाशान् गृहीत्वा रणसाधकान् ॥
samudyamya mahac cāpaṃ rāmaḥ kāñcanabhūṣitam | śarāṃś cāditya saṃkāśān gṛhītvā raṇasādhakān
Raising his great bow adorned with gold, and taking his sun-like, battle-achieving arrows, Rama (set forth).
स्वर्ण से विभूषित अपने महान धनुष को उठाकर, और सूर्य-सदृश, युद्ध साधने वाले बाणों को लेकर राम चल पड़े।
Verse 3
अग्रतस् तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः । सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश् च महाबलः ॥
agratas tu yayau tasya rāghavasya mahātmanaḥ | sugrīvaḥ saṃhatagrīvo lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ
In front of that great-souled Raghava went Sugriva of thick neck, and the mighty Lakshmana.
उस महात्मा राघव के आगे-आगे मोटी गर्दन वाला सुग्रीव और महाबली लक्ष्मण चले।
Verse 4
पृष्ठतो हनुमान् वीरो नलो नीलश् च वानरः । तारश् चैव महातेजा हरियूथप यूथपाः ॥
pṛṣṭhato hanumān vīro nalo nīlaś ca vānaraḥ | tāraś caiva mahātejā hariyūthapa yūthapāḥ
Behind came the hero Hanuman, and the monkeys Nala and Nila, and the greatly energetic Tara — troop-leaders of the monkey troop-leaders.
पीछे वीर हनुमान, और वानर नल तथा नील, और महातेजस्वी तार — वानर-यूथपतियों के भी यूथपति — चले।
Verse 5
ते वीक्षमाणा वृक्षांश् च पुष्पभारावलम्बिनः । प्रसन्नाम्बुवहाश् चैव सरितः सागरं गमाः ॥
te vīkṣamāṇā vṛkṣāṃś ca puṣpabhārāvalambinaḥ | prasannāmbuvahāś caiva saritaḥ sāgaraṃ gamāḥ
They, beholding the trees bending with their load of flowers, and the rivers bearing clear waters going to the sea,
वे फूलों के भार से झुके वृक्षों को, और स्वच्छ जल बहाती, सागर की ओर जाती नदियों को देखते हुए,
Verse 6
कन्दराणि च शैलांश् च निर्झराणि गुहास् तथा । शिखराणि च मुख्यानि दरीश् च प्रियदर्शनाः ॥
kandarāṇi ca śailāṃś ca nirjharāṇi guhās tathā | śikharāṇi ca mukhyāni darīś ca priyadarśanāḥ
and the caverns and mountains and cascades and grottoes, and the chief peaks, and the valleys lovely to behold;
और कन्दराओं, पर्वतों, निर्झरों, गुफाओं, मुख्य शिखरों तथा प्रियदर्शन घाटियों को देखते हुए,
Verse 7
वैदूर्यविमलैः पर्णैः पद्मैश् चाकाशकुड्मलैः । शोभितान् सजलान् मार्गे तटाकांश् च व्यलोकयन् ॥
vaidūryavimalaiḥ parṇaiḥ padmaiś cākāśakuḍmalaiḥ | śobhitān sajalān mārge taṭākāṃś ca vyalokayan
and lakes along the way, graced with leaves pure as lapis and with lotuses whose buds opened to the sky, full of water, they beheld;
मार्ग में वैदूर्यमणि-से स्वच्छ पत्तों और आकाश की ओर खिलती कलियों वाले कमलों से सुशोभित, जल से भरे तालाबों को भी देखते हुए चले;
Verse 8
कारण्डैः सारसैर् हंसैर् वञ्जूलैर् जलकुक्कुटैः । चक्रवाकैस् तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान् ॥
kāraṇḍaiḥ sārasair haṃsair vañjūlair jalakukkuṭaiḥ | cakravākais tathā cānyaiḥ śakunaiḥ pratināditān
resounding with karandavas and saras-cranes and swans and vanjula-birds and water-fowl, and with chakravakas and other birds;
कारण्डवों, सारसों, हंसों, वञ्जुलों, जलकुक्कुटों, तथा चक्रवाकों और अन्य पक्षियों से गूँजते हुए उन तालाबों को देखते हुए;
Verse 9
मृदुशष्पाङ्कुराहारान् निर्भयान् वनगोचरान् । चरतः सर्वतो ऽपश्यन् स्थलीषु हरिणान् स्थितान् ॥
mṛduśaṣpāṅkurāhārān nirbhayān vanagocarān | carataḥ sarvato 'paśyan sthalīṣu hariṇān sthitān
and they saw on every side, feeding on soft grass-shoots, fearless forest-ranging deer standing in the open glades;
और सब ओर खुले मैदानों में कोमल घास के अंकुर चरते, निर्भय, वनचारी हिरनों को खड़े देखते हुए;
Verse 10
तटाकवैरिणश् चापि शुक्लदन्तविभूषितान् । घोरान् एकचरान् वन्यान् द्विरदान् कूलघातिनः ॥
taṭākavairiṇaś cāpi śukladantavibhūṣitān | ghorān ekacarān vanyān dviradān kūlaghātinaḥ
and foes of the lakes, adorned with white tusks, dreadful, solitary-ranging wild elephants, destroyers of the banks;
और तालाबों के शत्रु, श्वेत दाँतों से विभूषित, भयंकर, अकेले विचरने वाले जंगली, तटों को तोड़ने वाले हाथियों को देखते हुए;
Verse 11
वने वनचरांश् चान्यान् खेचरांश् च विहंगमान् । पश्यन्तस् त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः ॥
vane vanacarāṃś cānyān khecarāṃś ca vihaṃgamān | paśyantas tvaritā jagmuḥ sugrīvavaśavartinaḥ
and other forest-rangers in the wood, and sky-faring birds — gazing upon them, they went swiftly, obedient to Sugriva.
और वन में अन्य वनचारियों तथा आकाशचारी पक्षियों को देखते हुए, वे सुग्रीव के वश में चलते हुए शीघ्रता से आगे बढ़े।
Verse 12
तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः । द्रुमषण्डं वनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् ॥
teṣāṃ tu gacchatāṃ tatra tvaritaṃ raghunandanaḥ | drumaṣaṇḍaṃ vanaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ sugrīvam abravīt
As they went swiftly there, Rama, gladdener of Raghu's line, seeing a thicket of trees, a wood, said to Sugriva:
उनके वहाँ शीघ्रता से जाते समय रघुनन्दन राम ने एक वृक्षों का झुरमुट, एक वन देखकर सुग्रीव से कहा —
Verse 13
एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते । मेघसंघातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः ॥
eṣa megha ivākāśe vṛkṣaṣaṇḍaḥ prakāśate | meghasaṃghātavipulaḥ paryantakadalīvṛtaḥ
"This grove of trees, like a cloud in the sky, shines forth, vast as a mass of cloud, girt about with plantains at its edge."
आकाश में मेघ-सा यह वृक्षों का झुरमुट शोभा पा रहा है, मेघों के समूह-सा विस्तृत, किनारों पर केलों से घिरा हुआ।
Verse 14
किम् एतज् ज्ञातुम् इच्छामि सखे कौतूहलं मम । कौतूहलापनयनं कर्तुम् इच्छाम्य् अहं त्वया ॥
kim etaj jñātum icchāmi sakhe kautūhalaṃ mama | kautūhalāpanayanaṃ kartum icchāmy ahaṃ tvayā
"What is this? I wish to know, friend; curiosity is upon me; I desire to have my curiosity removed by you."
हे सखा! यह क्या है, मैं जानना चाहता हूँ; मुझे कौतूहल है; मैं चाहता हूँ कि तुम मेरा यह कौतूहल दूर करो।
Verse 15
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । गच्छन्न् एवाचचक्षे ऽथ सुग्रीवस् तन् महद् वनम् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ | gacchann evācacakṣe 'tha sugrīvas tan mahad vanam
Hearing that word of the great-souled Raghava, Sugriva, going on, then told of that great wood:
महात्मा राघव का वह वचन सुनकर सुग्रीव ने चलते-चलते ही उस महान वन के विषय में बताया —
Verse 16
एतद् राघव विस्तीर्णम् आश्रमं श्रमनाशनम् । उद्यानवनसंपन्नं स्वादुमूलफलोदकम् ॥
etad rāghava vistīrṇam āśramaṃ śramanāśanam | udyānavanasaṃpannaṃ svādumūlaphalodakam
"This, Raghava, is a broad hermitage, remover of weariness, rich with gardens and groves, with sweet roots, fruits and water."
हे राघव! यह एक विस्तृत आश्रम है, थकान को दूर करने वाला, उद्यानों और वनों से सम्पन्न, स्वादिष्ट कन्द, फल और जल वाला।
Verse 17
अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः । सप्तैवासन्न् अधःशीर्षा नियतं जलशायिनः ॥
atra saptajanā nāma munayaḥ saṃśitavratāḥ | saptaivāsann adhaḥśīrṣā niyataṃ jalaśāyinaḥ
"Here were seven sages named Saptajana, of strict vows; seven there were, heads downward, ever lying in the water."
यहाँ सप्तजन नामक, कठोर व्रत वाले मुनि थे; सात ही थे, जो सिर नीचे किए, नियमपूर्वक जल में शयन करते थे।
Verse 18
सप्तरात्रकृताहारा वायुना वनवासिनः । दिवं वर्षशतैर् याताः सप्तभिः सकलेवराः ॥
saptarātrakṛtāhārā vāyunā vanavāsinaḥ | divaṃ varṣaśatair yātāḥ saptabhiḥ sakalevarāḥ
"Taking food once in seven nights, dwelling in the forest upon air, they went to heaven in seven hundred years, together with their bodies."
सात रात में एक बार आहार करते, वायु के आधार पर वन में रहते हुए, वे सात सौ वर्षों में सशरीर स्वर्ग को गए।
Verse 19
तेषाम् एवं प्रभावेन द्रुमप्राकारसंवृतम् । आश्रमं सुदुराधर्षम् अपि सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥
teṣām evaṃ prabhāvena drumaprākārasaṃvṛtam | āśramaṃ sudurādharṣam api sendraiḥ surāsuraiḥ
"By their power this hermitage, girt about with a rampart of trees, is unassailable even to the gods with Indra, together with gods and asuras."
उन्हीं के प्रभाव से यह आश्रम, वृक्षों के परकोटे से घिरा, इन्द्र सहित देवताओं और असुरों के लिए भी अत्यन्त दुर्जय है।
Verse 20
पक्षिणो वर्जयन्त्य् एतत् तथान्ये वनचारिणः । विशन्ति मोहाद् ये ऽप्य् अत्र निवर्तन्ते न ते पुनः ॥
pakṣiṇo varjayanty etat tathānye vanacāriṇaḥ | viśanti mohād ye 'py atra nivartante na te punaḥ
"Birds avoid it, and other forest-rangers too; those who out of delusion enter here return no more."
पक्षी इसे छोड़ देते हैं, और अन्य वनचारी भी; जो मोहवश यहाँ प्रवेश करते हैं, वे फिर लौटकर नहीं आते।
Verse 21
विभूषणरवाश् चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः । तूर्यगीतस्वनाश् चापि गन्धो दिव्यश् च राघव ॥
vibhūṣaṇaravāś cātra śrūyante sakalākṣarāḥ | tūryagītasvanāś cāpi gandho divyaś ca rāghava
"There are heard voices of ornaments, with all their syllables, and the sounds of music and song; and a heavenly fragrance, O Raghava."
हे राघव! यहाँ स्पष्ट अक्षरों वाली आभूषणों की ध्वनियाँ सुनाई देती हैं, तथा वाद्यों और गीतों के स्वर भी; और दिव्य सुगन्ध भी।
Verse 22
त्रेताग्नयो ऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्य् एष प्रदृश्यते । वेष्टयन्न् इव वृक्षाग्रान् कपोताङ्गारुणो घनः ॥
tretāgnayo 'pi dīpyante dhūmo hy eṣa pradṛśyate | veṣṭayann iva vṛkṣāgrān kapotāṅgāruṇo ghanaḥ
"The three sacred fires too are kindled; this smoke is seen, enwrapping the tree-tops, dove-grey and ruddy, dense."
यहाँ त्रेताग्नियाँ भी प्रज्वलित हैं; यह जो धुआँ दिखाई दे रहा है, वह वृक्षों के अग्रभागों को लपेटता-सा, कबूतर-सा धूसर-लाल, घना है।
Verse 23
कुरु प्रणामं धर्मात्मंस् तान् समुद्दिश्य राघवः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संयताञ्जलिः ॥
kuru praṇāmaṃ dharmātmaṃs tān samuddiśya rāghavaḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā prayataḥ saṃyatāñjaliḥ
"Make obeisance, O righteous one, directed toward them, O Raghava, together with your brother Lakshmana, reverent, with folded hands."
हे धर्मात्मा राघव! अपने भाई लक्ष्मण के साथ, संयमपूर्वक, हाथ जोड़कर, उन मुनियों को लक्ष्य करके प्रणाम करो।
Verse 24
प्रणमन्ति हि ये तेषाम् ऋषीणां भावितात्मनाम् । न तेषाम् अशुभं किं चिच् छरीरे राम दृश्यते ॥
praṇamanti hi ye teṣām ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | na teṣām aśubhaṃ kiṃ cic charīre rāma dṛśyate
"For those who make obeisance to those sages of purified souls — upon their bodies, Rama, nothing inauspicious is seen."
हे राम! जो उन शुद्धात्मा ऋषियों को प्रणाम करते हैं, उनके शरीर में कुछ भी अशुभ नहीं दिखाई देता।
Verse 25
ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः । समुद्दिश्य महात्मानस् तान् ऋषीन् अभ्यवादयत् ॥
tato rāmaḥ saha bhrātrā lakṣmaṇena kṛtāñjaliḥ | samuddiśya mahātmānas tān ṛṣīn abhyavādayat
Then Rama, together with his brother Lakshmana, with folded hands, directing it toward those great-souled sages, saluted them.
तब राम ने अपने भाई लक्ष्मण के साथ हाथ जोड़कर, उन महात्मा ऋषियों को लक्ष्य करके उन्हें अभिवादन किया।
Verse 26
अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः । सुग्रीवो वानराश् चैव जग्मुः संहृष्टमानसाः ॥
abhivādya ca dharmātmā rāmo bhrātā ca lakṣmaṇaḥ | sugrīvo vānarāś caiva jagmuḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ
And having saluted, the righteous Rama, and his brother Lakshmana, and Sugriva and the monkeys, went on with gladdened hearts.
और अभिवादन करके धर्मात्मा राम, भाई लक्ष्मण, सुग्रीव तथा वानर प्रसन्नचित्त होकर आगे बढ़े।
Verse 27
ते गत्वा दूरम् अध्वानं तस्मात् सप्तजनाश्रमात् । ददृशुस् तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥
te gatvā dūram adhvānaṃ tasmāt saptajanāśramāt | dadṛśus tāṃ durādharṣāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām
Going a long way from that hermitage of the Saptajanas, they saw that unassailable Kishkindha, guarded by Vali.
उस सप्तजन-आश्रम से दूर तक का मार्ग तय करके उन्होंने वालि द्वारा पालित उस दुर्जय किष्किंधा को देखा।