Sarga 15
Kishkindha Kanda
23 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथ तस्य निनादं तं सुग्रीवस्य महात्मनः । शुश्रावान्तःपुरगतो वाली भ्रातुर् अमर्षणः ॥
atha tasya ninādaṃ taṃ sugrīvasya mahātmanaḥ | śuśrāvāntaḥpuragato vālī bhrātur amarṣaṇaḥ
Then that roar of the great-souled Sugriva, Vali, within his inner apartments, intolerant of his brother, heard.
तब महात्मा सुग्रीव का वह नाद अपने अन्तःपुर में स्थित वालि ने सुना, जो अपने भाई के प्रति असहिष्णु था।
Verse 2
श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम् । मदश् चैकपदे नष्टः क्रोधश् चापतितो महान् ॥
śrutvā tu tasya ninadaṃ sarvabhūtaprakampanam | madaś caikapade naṣṭaḥ krodhaś cāpatito mahān
Hearing that roar, which set all beings trembling, his intoxication vanished in an instant, and great wrath fell upon him.
समस्त प्राणियों को कँपा देने वाले उसके उस नाद को सुनकर उसका मद एक ही क्षण में नष्ट हो गया, और महान क्रोध उस पर आ पड़ा।
Verse 3
स तु रोषपरीताङ्गो वाली संध्यातपप्रभः । उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥
sa tu roṣaparītāṅgo vālī saṃdhyātapaprabhaḥ | uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ
Then Vali, his body seized with fury, who had shone like the glow of twilight, suddenly became dimmed, like the eclipsed sun.
तब क्रोध से व्याप्त शरीर वाला, सन्ध्या के आतप-सी कान्ति वाला वह वालि, ग्रहण लगे सूर्य के समान, तत्काल कान्तिहीन हो गया।
Verse 4
वाली दंष्ट्रा करालस् तु क्रोधाद् दीप्ताग्निसंनिभः । भात्य् उत्पतितपद्माभः समृणाल इव ह्रदः ॥
vālī daṃṣṭrā karālas tu krodhād dīptāgnisaṃnibhaḥ | bhāty utpatitapadmābhaḥ samṛṇāla iva hradaḥ
Vali, terrible with his tusks, blazing like fire from wrath, shone like a pool with its lotuses and their stalks tossed up.
दाढ़ों से विकराल, क्रोध से जलती आग-सा वालि ऐसे शोभा पा रहा था जैसे उछली हुई कमलों और मृणालों वाली झील।
Verse 5
शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः । वेगेन चरणन्यासैर् दारयन्न् इव मेदिनीम् ॥
śabdaṃ durmarṣaṇaṃ śrutvā niṣpapāta tato hariḥ | vegena caraṇanyāsair dārayann iva medinīm
Hearing that intolerable sound, the monkey then rushed forth, with the force of his footfalls as if rending the earth.
उस असह्य शब्द को सुनकर वह वानर तब वेग से बाहर निकल पड़ा, अपने चरणों के प्रहारों से मानो पृथ्वी को चीरता हुआ।
Verse 6
तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद् दर्शितसौहृदा । उवाच त्रस्तसंभ्रान्ता हितोदर्कम् इदं वचः ॥
taṃ tu tārā pariṣvajya snehād darśitasauhṛdā | uvāca trastasaṃbhrāntā hitodarkam idaṃ vacaḥ
But Tara, embracing him out of affection, showing her love, trembling and agitated, spoke this word of beneficial outcome:
किन्तु तारा ने स्नेहवश उसका आलिंगन करके, अपना सौहार्द दिखाते हुए, भयभीत और व्याकुल होकर, यह हितकारी परिणाम वाला वचन कहा —
Verse 7
साधु क्रोधम् इमं वीर नदी वेगम् इवागतम् । शयनाद् उत्थितः काल्यं त्यज भुक्ताम् इव स्रजम् ॥
sādhu krodham imaṃ vīra nadī vegam ivāgatam | śayanād utthitaḥ kālyaṃ tyaja bhuktām iva srajam
"Put away this wrath, hero, come like the rush of a river; cast it off, like a garland worn and done with, as one risen from sleep at daybreak."
हे वीर! नदी के वेग-सा उमड़े इस क्रोध को छोड़ दो — वैसे ही जैसे प्रातःकाल शय्या से उठा हुआ व्यक्ति पहनी हुई बासी माला को उतार फेंकता है।
Verse 8
सहसा तव निष्क्रामो मम तावन् न रोचते । श्रूयताम् अभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यसे ॥
sahasā tava niṣkrāmo mama tāvan na rocate | śrūyatām abhidhāsyāmi yannimittaṃ nivāryase
"Your sudden sally does not please me as yet; hear, I shall tell you on what account you are held back."
तुम्हारा यह सहसा बाहर निकलना मुझे अभी नहीं रुचता; सुनो, मैं बताती हूँ कि तुम्हें किस कारण रोका जा रहा है।
Verse 9
पूर्वम् आपतितः क्रोधात् स त्वाम् आह्वयते युधि । निष्पत्य च निरस्तस् ते हन्यमानो दिशो गतः ॥
pūrvam āpatitaḥ krodhāt sa tvām āhvayate yudhi | niṣpatya ca nirastas te hanyamāno diśo gataḥ
"Before, he came in wrath and challenged you to battle; and, having come forth, he was cast down by you, and, being beaten, fled to all quarters."
पहले भी वह क्रोध से आकर तुम्हें युद्ध के लिए ललकार चुका है; और बाहर आकर तुमसे परास्त होकर, पिटता हुआ दिशाओं में भाग गया था।
Verse 10
त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः । इहैत्य पुनर् आह्वानं शङ्कां जनयतीव मे ॥
tvayā tasya nirastasya pīḍitasya viśeṣataḥ | ihaitya punar āhvānaṃ śaṅkāṃ janayatīva me
"That he, cast down by you and sorely afflicted, should come here again and challenge you — this breeds suspicion in me."
तुम्हारे द्वारा परास्त और विशेषतः पीड़ित होकर भी, वह यहाँ आकर पुनः ललकार रहा है — यह मुझमें आशंका उत्पन्न करता है।
Verse 11
दर्पश् च व्यवसायश् च यादृशस् तस्य नर्दतः । निनादस्य च संरम्भो नैतद् अल्पं हि कारणम् ॥
darpaś ca vyavasāyaś ca yādṛśas tasya nardataḥ | ninādasya ca saṃrambho naitad alpaṃ hi kāraṇam
"The pride and resolve with which he roars, and the vehemence of his roar — this is no small cause."
गरजते हुए उसका जैसा गर्व और संकल्प है, तथा उसके नाद का जो आवेग है — यह कोई छोटा कारण नहीं है।
Verse 12
नासहायम् अहं मन्ये सुग्रीवं तम् इहागतम् । अवष्टब्धसहायश् च यम् आश्रित्यैष गर्जति ॥
nāsahāyam ahaṃ manye sugrīvaṃ tam ihāgatam | avaṣṭabdhasahāyaś ca yam āśrityaiṣa garjati
"I do not think Sugriva has come here without an ally; one on whom he relies, propped up by a helper, is he who thus bellows."
मैं नहीं मानती कि वह सुग्रीव यहाँ बिना किसी सहायक के आया है; किसी सहायक के बल पर अवलम्बित होकर, जिसका आश्रय लेकर, यह गरज रहा है।
Verse 13
प्रकृत्या निपुणश् चैव बुद्धिमांश् चैव वानरः । अपरीक्षितवीर्येण सुग्रीवः सह नैष्यति ॥
prakṛtyā nipuṇaś caiva buddhimāṃś caiva vānaraḥ | aparīkṣitavīryeṇa sugrīvaḥ saha naiṣyati
"By nature shrewd and intelligent is the monkey; Sugriva will not ally himself with one whose valor is untested."
वह वानर स्वभाव से ही निपुण और बुद्धिमान है; सुग्रीव किसी अपरीक्षित पराक्रम वाले के साथ मैत्री नहीं करेगा।
Verse 14
पूर्वम् एव मया वीर श्रुतं कथयतो वचः । अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्यामि त्वा हितं वचः ॥
pūrvam eva mayā vīra śrutaṃ kathayato vacaḥ | aṅgadasya kumārasya vakṣyāmi tvā hitaṃ vacaḥ
"Earlier indeed, hero, a word was heard by me, spoken by the prince Angada; I shall tell you that beneficial word."
हे वीर! पहले ही कुमार अंगद के कहे हुए वचन मैंने सुने हैं; वह हितकारी वचन मैं तुम्हें बताती हूँ।
Verse 15
तव भ्रातुर् हि विख्यातः सहायो रणकर्कशः । रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निर् इवोत्थितः ॥
tava bhrātur hi vikhyātaḥ sahāyo raṇakarkaśaḥ | rāmaḥ parabalāmardī yugāntāgnir ivotthitaḥ
"A famed ally of your brother's, harsh in war, has come — Rama, crusher of hostile armies, risen like the fire at the age's end;"
तुम्हारे भाई का एक विख्यात सहायक आया है, युद्ध में कठोर — राम, शत्रुसेनाओं का मर्दन करने वाला, युगान्त की उठी हुई अग्नि-सा;
Verse 16
निवासवृक्षः साधूनाम् आपन्नानां परा गतिः । आर्तानां संश्रयश् चैव यशसश् चैकभाजनम् ॥
nivāsavṛkṣaḥ sādhūnām āpannānāṃ parā gatiḥ | ārtānāṃ saṃśrayaś caiva yaśasaś caikabhājanam
"a dwelling-tree for the good, the supreme resort of the afflicted, the refuge of the distressed, and the sole vessel of renown;"
सज्जनों का आश्रय-वृक्ष, विपत्ति में पड़ों की परम गति, आर्तों का आश्रय, और यश का एकमात्र पात्र;
Verse 17
ज्ञानविज्ञानसंपन्नो निदेशो निरतः पितुः । धातूनाम् इव शैलेन्द्रो गुणानाम् आकरो महान् ॥
jñānavijñānasaṃpanno nideśo nirataḥ pituḥ | dhātūnām iva śailendro guṇānām ākaro mahān
"endowed with knowledge and discernment, devoted to his father's command — a great mine of virtues, as the king of mountains is of minerals."
ज्ञान और विज्ञान से सम्पन्न, पिता की आज्ञा में तत्पर — गुणों की महान खान, जैसे गिरिराज धातुओं की।
Verse 18
तत्क्षमं न विरोधस् ते सह तेन महात्मना । दुर्जयेनाप्रमेयेन रामेण रणकर्मसु ॥
tatkṣamaṃ na virodhas te saha tena mahātmanā | durjayenāprameyena rāmeṇa raṇakarmasu
"Therefore it is not fitting for you to make enmity with that great-souled, hard-to-conquer, immeasurable Rama in the works of war."
अतः युद्ध-कर्मों में उस महात्मा, दुर्जय, अप्रमेय राम के साथ विरोध करना तुम्हारे लिए उचित नहीं।
Verse 19
शूर वक्ष्यामि ते किं चिन् न चेच्छाम्य् अभ्यसूयितुम् । श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद् धितम् ॥
śūra vakṣyāmi te kiṃ cin na cecchāmy abhyasūyitum | śrūyatāṃ kriyatāṃ caiva tava vakṣyāmi yad dhitam
"Hero, I shall tell you something — I do not wish to speak in reproach; let it be heard and done; I shall tell you what is for your good."
हे शूर! मैं तुमसे कुछ कहूँगी — और मैं दोषारोपण नहीं करना चाहती; सुना जाए और किया जाए; जो तुम्हारे लिए हितकर है वह मैं कहती हूँ।
Verse 20
यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्व् अभिषेचय । विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन् बलीयसा ॥
yauvarājyena sugrīvaṃ tūrṇaṃ sādhv abhiṣecaya | vigrahaṃ mā kṛthā vīra bhrātrā rājan balīyasā
"Quickly and rightly consecrate Sugriva as crown prince; make no strife, hero, with a brother stronger than you, O king."
सुग्रीव को शीघ्र और भली-भाँति युवराज-पद पर अभिषिक्त कर दो; हे राजन्! हे वीर! अपने से बलवान भाई के साथ विग्रह न करो।
Verse 21
अहं हि ते क्षमं मन्ये तव रामेण सौहृदम् । सुग्रीवेण च संप्रीतिं वैरम् उत्सृज्य दूरतः ॥
ahaṃ hi te kṣamaṃ manye tava rāmeṇa sauhṛdam | sugrīveṇa ca saṃprītiṃ vairam utsṛjya dūrataḥ
"For I deem it fitting for you to have friendship with Rama, and concord with Sugriva, casting enmity far off."
क्योंकि मैं तुम्हारे लिए यही उचित मानती हूँ — बैर को दूर त्यागकर राम के साथ सौहार्द और सुग्रीव के साथ प्रीति।
Verse 22
लालनीयो हि ते भ्राता यवीयान् एष वानरः । तत्र वा सन्न् इहस्थो वा सर्वथा बन्धुर् एव ते ॥
lālanīyo hi te bhrātā yavīyān eṣa vānaraḥ | tatra vā sann ihastho vā sarvathā bandhur eva te
"Cherished should your younger brother be, this monkey; whether there or dwelling here, in every way he is your kinsman."
यह छोटा भाई वानर तुम्हारे द्वारा दुलारने योग्य है; वहाँ हो या यहाँ रहे, वह सब प्रकार से तुम्हारा बन्धु ही है।
Verse 23
यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम् । याच्यमानः प्रयत्नेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे ॥
yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi cāvaiṣi māṃ hitām | yācyamānaḥ prayatnena sādhu vākyaṃ kuruṣva me
"If my pleasure is to be done by you, and if you deem me your well-wisher, then, earnestly entreated, kindly act upon my good word."
यदि तुम्हें मेरा प्रिय करना है, और यदि तुम मुझे अपनी हितैषिणी मानते हो, तो प्रयत्नपूर्वक प्रार्थना किए जाने पर मेरे इस उत्तम वचन का पालन करो।