Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 12

Kishkindha Kanda

38 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    एतच् च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् । प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥

    etac ca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam | pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam

    Hearing this well-spoken word of Sugriva, the greatly energetic Rama, for the sake of assurance, took up his bow.

    सुग्रीव के इस सुभाषित वचन को सुनकर महातेजस्वी राम ने विश्वास दिलाने के लिए अपना धनुष उठा लिया।

  2. Verse 2

    स गृहीत्वा धनुर् घोरं शरम् एकं च मानदः । सालान् उद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः ॥

    sa gṛhītvā dhanur ghoraṃ śaram ekaṃ ca mānadaḥ | sālān uddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayan diśaḥ

    Grasping the dread bow and a single arrow, the giver of honor aimed at the sala trees and loosed it, filling the quarters with the twang of the bowstring.

    मान देने वाले उन्होंने उस भयंकर धनुष और एक बाण को लेकर, साल वृक्षों को लक्ष्य करके, प्रत्यंचा के शब्द से दिशाओं को भरते हुए बाण छोड़ा।

  3. Verse 3

    स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः । भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं विवेश ह ॥

    sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇapariṣkṛtaḥ | bhittvā sālān giriprasthe sapta bhūmiṃ viveśa ha

    Loosed by the mighty one, that gold-adorned arrow, piercing the seven sala trees on the mountain-slope, entered the earth.

    उस बलवान द्वारा छोड़ा गया वह स्वर्णमण्डित बाण पर्वत-ढलान पर खड़े सातों साल वृक्षों को भेदकर भूमि में समा गया।

  4. Verse 4

    प्रविष्टस् तु मुहूर्तेन रसां भित्त्वा महाजवः । निष्पत्य च पुनस् तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह ॥

    praviṣṭas tu muhūrtena rasāṃ bhittvā mahājavaḥ | niṣpatya ca punas tūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha

    Having in an instant entered and cleft the nether earth, that swift arrow, flying forth, swiftly returned again into his own quiver.

    वह महान वेग वाला बाण क्षणभर में प्रवेश करके, रसातल को भेदकर, फिर निकलकर, शीघ्र ही अपने तरकश में लौट आया।

  5. Verse 5

    तान् दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुंगवः । रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः ॥

    tān dṛṣṭvā sapta nirbhinnān sālān vānarapuṃgavaḥ | rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ

    Seeing the seven sala trees pierced by the force of Rama's arrow, that bull among monkeys attained the highest wonder.

    राम के बाण के वेग से भेदे गए उन सातों साल वृक्षों को देखकर वह वानरश्रेष्ठ परम विस्मय को प्राप्त हुआ।

  6. Verse 6

    स मूर्ध्ना न्यपतद् भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः । सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः ॥

    sa mūrdhnā nyapatad bhūmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ | sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ

    He fell with his head to the ground, his ornaments dangling — Sugriva, highly pleased, with folded hands toward Raghava.

    अपने आभूषण लटकाए हुए, परम प्रसन्न सुग्रीव राघव के प्रति हाथ जोड़कर सिर के बल भूमि पर गिर पड़ा।

  7. Verse 7

    इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः । रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरम् अवस्थितम् ॥

    idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ | rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūram avasthitam

    And, delighted by that deed, he spoke this to the knower of dharma, Rama, best of all who know weapons, the hero standing there:

    और उस कर्म से हर्षित होकर वह धर्मज्ञ, समस्त अस्त्रों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ, वहाँ खड़े शूर राम से यह बोला —

  8. Verse 8

    सेन्द्रान् अपि सुरान् सर्वांस् त्वं बाणैः पुरुषर्षभ । समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर् वालिनं प्रभो ॥

    sendrān api surān sarvāṃs tvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha | samarthaḥ samare hantuṃ kiṃ punar vālinaṃ prabho

    "Even all the gods with Indra, O bull among men, you are able to slay in battle with your arrows — how much more Vali, O lord!"

    हे पुरुषश्रेष्ठ! हे प्रभु! आप अपने बाणों से इन्द्र सहित समस्त देवताओं को भी युद्ध में मारने में समर्थ हैं — फिर वालि तो कहना ही क्या?

  9. Verse 9

    येन सप्त महासाला गिरिर् भूमिश् च दारिताः । बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥

    yena sapta mahāsālā girir bhūmiś ca dāritāḥ | bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ

    "He by whom seven great sala trees, the mountain, and the earth have been cleft with a single arrow — who, O Kakutstha, could stand before you in the van of battle?"

    हे काकुत्स्थ! जिसने एक ही बाण से सात महान साल वृक्षों को, पर्वत को और पृथ्वी को भेद दिया — आपके आगे रण में कौन खड़ा हो सकेगा?

  10. Verse 10

    अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिर् अद्य परा मम । सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥

    adya me vigataḥ śokaḥ prītir adya parā mama | suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam

    "Today my grief is gone, today is my joy supreme, in having gained you as a friend, the equal of great Indra and Varuna."

    आज मेरा शोक दूर हो गया, आज मेरी परम प्रीति है, कि मैंने इन्द्र और वरुण-सदृश आप-जैसे सुहृद को पा लिया।

  11. Verse 11

    तम् अद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम् । वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धो ऽयम् अञ्जलिः ॥

    tam adyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam | vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho 'yam añjaliḥ

    "Him, for my sake, that foe in a brother's form, Vali, slay this very day, O Kakutstha; this my folded salutation is made."

    हे काकुत्स्थ! मेरे प्रिय के लिए, भाई के रूप में उस शत्रु वालि को आज ही मार डालिए; मैंने यह अंजलि बाँधी है।

  12. Verse 12

    ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम् । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुमतं वचः ॥

    tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam | pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānumataṃ vacaḥ

    Then Rama, embracing the fair-to-look-upon Sugriva, the greatly wise one replied with a word approved by Lakshmana:

    तब महाप्राज्ञ राम ने प्रियदर्शन सुग्रीव का आलिंगन करके, लक्ष्मण द्वारा अनुमोदित यह वचन कहा —

  13. Verse 13

    अस्माद् गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वम् अग्रतः । गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥

    asmād gacchāma kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvam agrataḥ | gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam

    "Let us go from here to Kishkindha; go you swiftly in front; and, having gone, challenge, O Sugriva, Vali who bears but the name of brother."

    हम यहाँ से किष्किंधा चलें; तुम शीघ्र आगे जाओ; और जाकर, हे सुग्रीव! केवल नाम के भाई वालि को ललकारो।

  14. Verse 14

    सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम् । वृक्षैर् आत्मानम् आवृत्य व्यतिष्ठन् गहने वने ॥

    sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm | vṛkṣair ātmānam āvṛtya vyatiṣṭhan gahane vane

    All of them, swiftly going to Kishkindha, Vali's city, screening themselves with trees, stood in the dense wood.

    वे सब शीघ्र वालि की नगरी किष्किंधा जाकर, वृक्षों से अपने को छिपाकर, घने वन में खड़े हो गए।

  15. Verse 15

    सुग्रीवो व्यनदद् घोरं वालिनो ह्वानकारणात् । गाढं परिहितो वेगान् नादैर् भिन्दन्न् इवाम्बरम् ॥

    sugrīvo vyanadad ghoraṃ vālino hvānakāraṇāt | gāḍhaṃ parihito vegān nādair bhindann ivāmbaram

    Sugriva roared dreadfully, for the sake of challenging Vali, girt tightly, with his roars as if splitting the sky by his force.

    सुग्रीव वालि को ललकारने के लिए भयंकर रूप से गरजा, कसकर कमर बाँधे हुए, अपने वेगपूर्ण नादों से मानो आकाश को फाड़ता हुआ।

  16. Verse 16

    तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः । निष्पपात सुसंरब्धो भास्करो ऽस्ततटाद् इव ॥

    taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ | niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro 'stataṭād iva

    Hearing that roar of his brother, the mighty Vali, enraged, rushed forth, greatly agitated, like the sun from the slope of the western mount.

    अपने भाई का वह नाद सुनकर महाबली वालि क्रुद्ध होकर, अत्यन्त क्षुब्ध होता हुआ, अस्ताचल के तट से सूर्य के समान बाहर निकल पड़ा।

  17. Verse 17

    ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोर् अभूत् । गगने ग्रहयोर् घोरं बुधाङ्गारकयोर् इव ॥

    tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayor abhūt | gagane grahayor ghoraṃ budhāṅgārakayor iva

    Then a most tumultuous fight broke out between Vali and Sugriva — dreadful, as between the two planets Mercury and Mars in the sky.

    तब वालि और सुग्रीव के बीच अत्यन्त तुमुल युद्ध हुआ — भयंकर, जैसे आकाश में बुध और मंगल ग्रहों के बीच।

  18. Verse 18

    तलैर् अशनिकल्पैश् च वज्रकल्पैश् च मुष्टिभिः । जघ्नतुः समरे ऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ ॥

    talair aśanikalpaiś ca vajrakalpaiś ca muṣṭibhiḥ | jaghnatuḥ samare 'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau

    With palms like thunderbolts and fists like the adamant, the two brothers, maddened with rage, struck each other in the fray.

    वज्र-सदृश थप्पड़ों और वज्र-सी मुट्ठियों से क्रोध में उन्मत्त वे दोनों भाई युद्ध में एक-दूसरे को मारने लगे।

  19. Verse 19

    ततो रामो धनुष्पाणिस् ताव् उभौ समुदीक्ष्य तु । अन्योन्यसदृशौ वीराव् उभौ देवाव् इवाश्विनौ ॥

    tato rāmo dhanuṣpāṇis tāv ubhau samudīkṣya tu | anyonyasadṛśau vīrāv ubhau devāv ivāśvinau

    Then Rama, bow in hand, gazing at the two heroes, resembling each other, both like the two divine Ashvins —

    तब धनुष हाथ में लिए राम ने उन दोनों वीरों को देखा — परस्पर एक-दूसरे के समान, दोनों दो देव अश्विनीकुमारों-से —

  20. Verse 20

    यन् नावगच्छत् सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः । ततो न कृतवान् बुद्धिं मोक्तुम् अन्तकरं शरम् ॥

    yan nāvagacchat sugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ | tato na kṛtavān buddhiṃ moktum antakaraṃ śaram

    since Raghava could not tell apart Sugriva from Vali, he did not resolve to loose the life-ending arrow.

    चूँकि राघव सुग्रीव और वालि में भेद न कर सके, अतः उन्होंने प्राणान्तक बाण छोड़ने का निश्चय नहीं किया।

  21. Verse 21

    एतस्मिन्न् अन्तरे भग्नः सुग्रीवस् तेन वालिना । अपश्यन् राघवं नाथम् ऋश्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥

    etasminn antare bhagnaḥ sugrīvas tena vālinā | apaśyan rāghavaṃ nātham ṛśyamūkaṃ pradudruve

    Meanwhile Sugriva, broken by Vali and seeing no protector in Raghava, fled to Rishyamuka.

    इसी बीच उस वालि से परास्त सुग्रीव, राघव को रक्षक के रूप में न देखकर, ऋष्यमूक की ओर भाग गया।

  22. Verse 22

    क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर् जर्जरीकृतः । वालिनाभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम् ॥

    klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārair jarjarīkṛtaḥ | vālinābhidrutaḥ krodhāt praviveśa mahāvanam

    Weary, his limbs drenched with blood, battered by the blows, pursued in fury by Vali, he entered the great forest.

    थका हुआ, रक्त से लथपथ अंगों वाला, प्रहारों से जर्जर, क्रोध से वालि द्वारा पीछा किया जाता हुआ, वह महान वन में प्रविष्ट हो गया।

  23. Verse 23

    तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात् ततः । मुक्तो ह्य् असि त्वम् इत्य् उक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥

    taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayāt tataḥ | mukto hy asi tvam ity uktvā sa nivṛtto mahābalaḥ

    Seeing him entered into the forest, Vali, through fear of the curse, then saying "You are spared," the mighty one turned back.

    उसे वन में प्रविष्ट देखकर वालि, शाप के भय से, 'तुम बच गए' ऐसा कहकर, वह महाबली लौट गया।

  24. Verse 24

    राघवो ऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता । तद् एव वनम् आगच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥

    rāghavo 'pi saha bhrātrā saha caiva hanūmatā | tad eva vanam āgacchat sugrīvo yatra vānaraḥ

    Raghava too, together with his brother and with Hanuman, came to that very forest where the monkey Sugriva was.

    राघव भी अपने भाई और हनुमान के साथ उसी वन में आ पहुँचे जहाँ वानर सुग्रीव था।

  25. Verse 25

    तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम् । ह्रीमान् दीनम् उवाचेदं वसुधाम् अवलोकयन् ॥

    taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvaḥ sahalakṣmaṇam | hrīmān dīnam uvācedaṃ vasudhām avalokayan

    Seeing Rama come with Lakshmana, Sugriva, ashamed and dejected, gazing at the ground, said this:

    लक्ष्मण सहित आए हुए राम को देखकर, लज्जित और खिन्न सुग्रीव, धरती की ओर ताकते हुए, यह बोला —

  26. Verse 26

    आह्वयस्वेति माम् उक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् । वैरिणा घातयित्वा च किम् इदानीं त्वया कृतम् ॥

    āhvayasveti mām uktvā darśayitvā ca vikramam | vairiṇā ghātayitvā ca kim idānīṃ tvayā kṛtam

    "Having bidden me 'Challenge him,' and having shown your prowess, and having had me struck down by the foe — what is this you have now done?"

    मुझे 'ललकारो' ऐसा कहकर, अपना पराक्रम दिखाकर, और शत्रु से मुझे पिटवाकर — अब आपने यह क्या किया?

  27. Verse 27

    ताम् एव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः । वालिनं न निहन्मीति ततो नाहम् इतो व्रजे ॥

    tām eva velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ | vālinaṃ na nihanmīti tato nāham ito vraje

    "At that very moment you ought to have told me truly, O Raghava, 'I shall not slay Vali'; then I would not have gone hence."

    हे राघव! आपको उसी समय मुझसे यथार्थ कह देना चाहिए था — 'मैं वालि को नहीं मारूँगा'; तब मैं यहाँ से न जाता।

  28. Verse 28

    तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । करुणं दीनया वाचा राघवः पुनर् अब्रवीत् ॥

    tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ | karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punar abravīt

    To great-souled Sugriva speaking thus pitifully, with a dejected voice, Raghava again spoke:

    इस प्रकार दीन वाणी में करुणापूर्वक बोलते हुए महात्मा सुग्रीव से राघव ने फिर कहा —

  29. Verse 29

    सुग्रीव श्रूयतां तातः क्रोधश् च व्यपनीयताम् । कारणं येन बाणो ऽयं न मया स विसर्जितः ॥

    sugrīva śrūyatāṃ tātaḥ krodhaś ca vyapanīyatām | kāraṇaṃ yena bāṇo 'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ

    "Sugriva, listen, dear one, and let your anger be set aside; (hear) the reason for which this arrow was not loosed by me."

    हे तात सुग्रीव! सुनो, और अपना क्रोध दूर करो; सुनो वह कारण जिससे मैंने वह बाण नहीं छोड़ा।

  30. Verse 30

    अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च । त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥

    alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca | tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam

    "In adornment, in dress, in stature and in gait, you and Vali, Sugriva, are alike, each to the other."

    हे सुग्रीव! आभूषण, वेश, कद और चाल में तुम और वालि परस्पर एक-दूसरे के समान हो।

  31. Verse 31

    स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर । विक्रमेण च वाक्यैश् च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥

    svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara | vikrameṇa ca vākyaiś ca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye

    "In voice, in brightness, in glance, O monkey, in valor and in speech, I could discern no distinction between you two."

    हे वानर! स्वर, कान्ति, दृष्टि, पराक्रम और वचनों में भी मैं तुम दोनों में कोई भेद नहीं पहचान सका।

  32. Verse 32

    ततो ऽहं रूपसादृश्यान् मोहितो वानरोत्तम । नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम् ॥

    tato 'haṃ rūpasādṛśyān mohito vānarottama | notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam

    "Therefore I, deluded by the likeness of form, O best of monkeys, did not loose the swift, foe-destroying arrow."

    अतः हे वानरश्रेष्ठ! रूप की समानता से मोहित होकर मैंने वह महान वेग वाला, शत्रुनाशक बाण नहीं छोड़ा।

  33. Verse 33

    एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनम् आहवे । निरस्तम् इषुणैकेन वेष्टमानं महीतले ॥

    etanmuhūrte tu mayā paśya vālinam āhave | nirastam iṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale

    "But in this very moment behold Vali, cast down by me in battle with a single arrow, writhing upon the ground."

    किन्तु इसी क्षण तुम देखोगे कि मेरे द्वारा युद्ध में एक ही बाण से गिराया गया वालि भूमि पर तड़प रहा है।

  34. Verse 34

    अभिज्ञानं कुरुष्व त्वम् आत्मनो वानरेश्वर । येन त्वाम् अभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धम् उपागतम् ॥

    abhijñānaṃ kuruṣva tvam ātmano vānareśvara | yena tvām abhijānīyāṃ dvandvayuddham upāgatam

    "Make some token for yourself, O lord of monkeys, by which I may recognize you when you have come to the single combat."

    हे वानरेश्वर! अपना कोई पहचान-चिह्न बना लो, जिससे द्वन्द्वयुद्ध में आए हुए तुम्हें मैं पहचान सकूँ।

  35. Verse 35

    गजपुष्पीम् इमां फुल्लाम् उत्पाट्य शुभलक्षणाम् । कुरु लक्ष्मण कण्ठे ऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥

    gajapuṣpīm imāṃ phullām utpāṭya śubhalakṣaṇām | kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe 'sya sugrīvasya mahātmanaḥ

    "Uprooting this blossomed gajapushpi creeper, of auspicious marks, set it, Lakshmana, upon the neck of this great-souled Sugriva."

    हे लक्ष्मण! खिली हुई, शुभ लक्षणों वाली इस गजपुष्पी लता को उखाड़कर इस महात्मा सुग्रीव के गले में डाल दो।

  36. Verse 36

    ततो गिरितटे जाताम् उत्पाट्य कुसुमायुताम् । लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥

    tato giritaṭe jātām utpāṭya kusumāyutām | lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat

    Then Lakshmana, uprooting the flower-laden gajapushpi grown on the mountain-slope, cast it about his neck.

    तब लक्ष्मण ने पर्वत-ढलान पर उगी, फूलों से भरी उस गजपुष्पी लता को उखाड़कर उसके गले में डाल दिया।

  37. Verse 37

    स तथा शुशुभे श्रीमांल् लतया कण्ठसक्तया । मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः ॥

    sa tathā śuśubhe śrīmāṃl latayā kaṇṭhasaktayā | mālayeva balākānāṃ sasaṃdhya iva toyadaḥ

    Thus with the creeper clinging to his neck he, the glorious one, shone like a rain-cloud at twilight with a garland of cranes.

    इस प्रकार गले में लिपटी उस लता से वह श्रीमान ऐसे शोभा पाने लगा जैसे बगुलों की माला से सन्ध्या-समय का मेघ।

  38. Verse 38

    विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः । जगाम सह रामेण किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥

    vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ | jagāma saha rāmeṇa kiṣkindhāṃ vālipālitām

    Resplendent in body, intent upon Rama's word, he went together with Rama to Kishkindha, guarded by Vali.

    शरीर से देदीप्यमान, राम के वचन में तत्पर वह राम के साथ वालि द्वारा पालित किष्किंधा की ओर चल पड़ा।