Sarga 11
Kishkindha Kanda
52 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् । सुग्रीवः पूजयां चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam | sugrīvaḥ pūjayāṃ cakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca
Hearing Rama's word, which swelled his joy and manhood, Sugriva honored and praised Raghava.
हर्ष और पौरुष को बढ़ाने वाले राम के वचन को सुनकर सुग्रीव ने राघव का सम्मान किया और उनकी प्रशंसा की।
Verse 2
असंशयं प्रज्वलितैस् तीक्ष्णैर् मर्मातिगैः शरैः । त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ॥
asaṃśayaṃ prajvalitais tīkṣṇair marmātigaiḥ śaraiḥ | tvaṃ daheḥ kupito lokān yugānta iva bhāskaraḥ
"Without doubt, with your blazing, sharp arrows that pierce the vitals, you, enraged, would burn the worlds like the sun at the age's end."
निःसंदेह, मर्मभेदी तीखे, प्रज्वलित बाणों से आप क्रुद्ध होकर युगान्त के सूर्य-सदृश समस्त लोकों को भस्म कर सकते हैं।
Verse 3
वालिनः पौरुषं यत् तद् यच् च वीर्यं धृतिश् च या । तन् ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥
vālinaḥ pauruṣaṃ yat tad yac ca vīryaṃ dhṛtiś ca yā | tan mamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram
"That which is Vali's manhood, and his valor and firmness — hear it from me with single mind, and then do what follows."
वालि का जो पौरुष है, जो वीर्य और जो धृति है, उसे एकाग्रचित्त होकर मुझसे सुनकर, फिर जो आगे उचित हो वह कीजिए।
Verse 4
समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणाद् अपि चोत्तरम् । क्रामत्य् अनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥
samudrāt paścimāt pūrvaṃ dakṣiṇād api cottaram | krāmaty anudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ
"From the western sea to the eastern, and from the southern even to the northern, Vali ranges, before the sun has risen, untired."
सूर्य के उदित होने से पहले ही वालि, बिना थके, पश्चिमी समुद्र से पूर्वी तक, और दक्षिणी से उत्तरी तक, लाँघ जाता है।
Verse 5
अग्राण्य् आरुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्य् अपि । ऊर्ध्वम् उत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥
agrāṇy āruhya śailānāṃ śikharāṇi mahānty api | ūrdhvam utkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān
"Climbing to the tops of the mountains, even their mighty peaks, the valiant one hurls them up with force and catches them again."
पर्वतों की चोटियों पर, यहाँ तक कि विशाल शिखरों पर भी चढ़कर, वह वीर्यवान उन्हें वेग से ऊपर उछालकर फिर पकड़ लेता है।
Verse 6
बहवः सारवन्तश् च वनेषु विविधा द्रुमाः । वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयतात्मनः ॥
bahavaḥ sāravantaś ca vaneṣu vividhā drumāḥ | vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatātmanaḥ
"Many strong trees of various kinds in the woods have been broken by Vali in his swiftness, as he makes known his strength."
वनों में अनेक प्रकार के बहुत-से मजबूत वृक्ष वालि ने अपने वेग से तोड़ डाले हैं, अपना बल प्रकट करते हुए।
Verse 7
महिषो दुन्दुभिर् नाम कैलासशिखरप्रभः । बलं नागसहस्रस्य धारयाम् आस वीर्यवान् ॥
mahiṣo dundubhir nāma kailāsaśikharaprabhaḥ | balaṃ nāgasahasrasya dhārayām āsa vīryavān
"There was a buffalo named Dundubhi, bright as the peak of Kailasa, who, valiant, bore the strength of a thousand elephants."
दुन्दुभि नामक एक भैंसा था, कैलास-शिखर-सी कान्ति वाला, जो वीर्यवान होकर एक हजार हाथियों का बल धारण करता था।
Verse 8
वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच् च मोहितः । जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥
vīryotsekena duṣṭātmā varadānāc ca mohitaḥ | jagāma sa mahākāyaḥ samudraṃ saritāṃ patim
"That great-bodied one, evil-souled, maddened by the surging of his strength and deluded by a boon, went to the sea, the lord of rivers."
वीर्य के उद्रेक से दुष्टात्मा वह, और वरदान से मोहित, वह विशालकाय नदियों के स्वामी समुद्र के पास गया।
Verse 9
ऊर्मिमन्तम् अतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम् । मम युद्धं प्रयच्छेति तम् उवाच महार्णवम् ॥
ūrmimantam atikramya sāgaraṃ ratnasaṃcayam | mama yuddhaṃ prayaccheti tam uvāca mahārṇavam
"Passing over the wave-crested sea, that treasury of jewels, he said to the great ocean, 'Give me battle!'"
तरंगों से भरे, रत्नों के भण्डार उस सागर को लाँघकर उसने उस महासागर से कहा — 'मुझे युद्ध दे!'
Verse 10
ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः । अब्रवीद् वचनं राजन्न् असुरं कालचोदितम् ॥
tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ | abravīd vacanaṃ rājann asuraṃ kālacoditam
"Then the ocean, righteous and of great might, rising up, spoke this word, O king, to the asura driven by fate:"
हे राजन्! तब वह धर्मात्मा, महाबली समुद्र उठकर, काल से प्रेरित उस असुर से यह वचन बोला —
Verse 11
समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद । श्रूयताम् अभिधास्यामि यस् ते युद्धं प्रदास्यति ॥
samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada | śrūyatām abhidhāsyāmi yas te yuddhaṃ pradāsyati
"'I am not able to give you battle, O skilled in war; hear, I shall tell you who will give you battle."
हे युद्धविशारद! मैं तुम्हें युद्ध देने में समर्थ नहीं; सुनो, मैं बताता हूँ कि तुम्हें कौन युद्ध देगा।
Verse 12
शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् । शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवान् इति विश्रुतः ॥
śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param | śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavān iti viśrutaḥ
"In the great forest there is a king of mountains, supreme refuge of ascetics, father-in-law of Shankara, famed by the name Himavan."
महान वन में एक पर्वतराज है, तपस्वियों का परम आश्रय, शंकर का श्वशुर, जो हिमवान के नाम से विख्यात है।
Verse 13
गुहा प्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः । स समर्थस् तव प्रीतिम् अतुलां कर्तुम् आहवे ॥
guhā prasravaṇopeto bahukandaranirjharaḥ | sa samarthas tava prītim atulāṃ kartum āhave
"Possessed of caves and cascades, with many grottoes and streams, he is able to afford you matchless satisfaction in combat.'"
गुफाओं और झरनों से युक्त, अनेक कन्दराओं और निर्झरों वाला वह युद्ध में तुम्हें अतुल संतोष देने में समर्थ है।
Verse 14
तं भीतम् इति विज्ञाय समुद्रम् असुरोत्तमः । हिमवद्वनम् आगच्छच् छरश् चापाद् इव च्युतः ॥
taṃ bhītam iti vijñāya samudram asurottamaḥ | himavadvanam āgacchac charaś cāpād iva cyutaḥ
"Deeming the sea afraid, that chief of asuras came to the forest of Himavan like an arrow loosed from a bow."
समुद्र को भयभीत समझकर वह असुरश्रेष्ठ धनुष से छूटे बाण के समान हिमवान के वन में जा पहुँचा।
Verse 15
ततस् तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रविपुलाः शिलाः । चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर् विननाद च ॥
tatas tasya gireḥ śvetā gajendravipulāḥ śilāḥ | cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhir vinanāda ca
"Then he flung down upon the ground, again and again, the white rocks of that mountain, huge as lordly elephants, and Dundubhi bellowed."
तब उस पर्वत की श्वेत, गजराज-सी विशाल शिलाओं को उसने बार-बार भूमि पर पटका, और दुन्दुभि गरजा।
Verse 16
ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः । हिमवान् अब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥
tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ | himavān abravīd vākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ
"Then, white as a cloud, gentle, of kindly aspect, Himavan spoke this word, standing upon his own peak:"
तब श्वेत मेघ-सा, सौम्य, प्रीतिकर रूप वाला हिमवान, अपने ही शिखर पर खड़ा होकर यह वचन बोला —
Verse 17
क्लेष्टुम् अर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल । रणकर्मस्व् अकुशलस् तपस्विशरणं ह्य् अहम् ॥
kleṣṭum arhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala | raṇakarmasv akuśalas tapasviśaraṇaṃ hy aham
"'You ought not to torment me, O Dundubhi, lover of dharma; I am unskilled in the deeds of war, and the refuge of ascetics.'"
हे धर्मप्रिय दुन्दुभि! तुम्हें मुझे सताना उचित नहीं; मैं युद्ध-कर्मों में अकुशल हूँ और तपस्वियों का आश्रय हूँ।
Verse 18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः । उवाच दुन्दुभिर् वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ | uvāca dundubhir vākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ
"Hearing that word of the wise king of mountains, Dundubhi, with eyes red from wrath, spoke this word:"
उस बुद्धिमान गिरिराज का वह वचन सुनकर दुन्दुभि क्रोध से रक्त नेत्रों वाला होकर यह वचन बोला —
Verse 19
यदि युद्धे ऽसमर्थस् त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः । तम् आचक्ष्व प्रदद्यान् मे यो ऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥
yadi yuddhe 'samarthas tvaṃ madbhayād vā nirudyamaḥ | tam ācakṣva pradadyān me yo 'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ
"'If you are unable for battle, or idle through fear of me, then tell me — who will give me battle, who longs to fight today?'"
यदि तुम युद्ध में असमर्थ हो, अथवा मेरे भय से निरुद्यम हो, तो उसे बताओ जो आज युद्ध के इच्छुक मुझे युद्ध देगा।
Verse 20
हिमवान् अब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः । अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तम् असुरोत्तमम् ॥
himavān abravīd vākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ | anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāt tam asurottamam
"Himavan, skilled in speech and righteous, having heard, spoke to that chief of asuras, in anger, a word unspoken before:"
वाक्यविशारद, धर्मात्मा हिमवान, सुनकर, क्रोध से उस असुरश्रेष्ठ से पहले कभी न कहा हुआ वचन बोला —
Verse 21
वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रतुल्यपराक्रमः । अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धाम् अतुलप्रभाम् ॥
vālī nāma mahāprājñaḥ śakratulyaparākramaḥ | adhyāste vānaraḥ śrīmān kiṣkindhām atulaprabhām
"'There is a monkey named Vali, of great wisdom, in valor the equal of Indra, glorious, who dwells in Kishkindha of matchless splendor."
वालि नामक एक महाप्राज्ञ वानर है, इन्द्र-सदृश पराक्रमी, श्रीमान, जो अतुल कान्ति वाली किष्किंधा में निवास करता है।
Verse 22
स समर्थो महाप्राज्ञस् तव युद्धविशारदः । द्वन्द्वयुद्धं महद् दातुं नमुचेर् इव वासवः ॥
sa samartho mahāprājñas tava yuddhaviśāradaḥ | dvandvayuddhaṃ mahad dātuṃ namucer iva vāsavaḥ
"He, of great wisdom and skilled in war, is able to give you a great single combat, as Vasava (Indra) gave to Namuci."
वह महाप्राज्ञ, युद्धविशारद, तुम्हें महान द्वन्द्वयुद्ध देने में समर्थ है, जैसे इन्द्र ने नमुचि को दिया था।
Verse 23
तं शीघ्रम् अभिगच्छ त्वं यदि युद्धम् इहेच्छसि । स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥
taṃ śīghram abhigaccha tvaṃ yadi yuddham ihecchasi | sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi
"Go you to him swiftly, if you desire battle here; for he is ever hard to assail, a hero in the work of war.'"
यदि तुम यहाँ युद्ध चाहते हो तो शीघ्र उसके पास जाओ; क्योंकि वह सदा दुर्धर्ष है और युद्ध-कर्म में शूर है।
Verse 24
श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं क्रोधाविष्टः स दुन्दुभिः । जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस् तदा ॥
śrutvā himavato vākyaṃ krodhāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ | jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinas tadā
"Hearing Himavan's word, Dundubhi, filled with wrath, then went to that city of Vali's, to Kishkindha,"
हिमवान का वचन सुनकर, क्रोध से भरा वह दुन्दुभि तब वालि की उस नगरी किष्किंधा की ओर गया —
Verse 25
धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः । प्रावृषीव महामेघस् तोयपूर्णो नभस्तले ॥
dhārayan māhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ | prāvṛṣīva mahāmeghas toyapūrṇo nabhastale
"bearing a buffalo's form, sharp-horned, dreadful, like a great rain-cloud filled with water in the sky in the rains."
भैंसे का रूप धारण किए, तीखे सींगों वाला, भयावह, वर्षा में आकाश में जल से भरे महामेघ-सा।
Verse 26
ततस् तु द्वारम् आगम्य किष्किन्धाया महाबलः । ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर् दुन्दुभिर् यथा ॥
tatas tu dvāram āgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ | nanarda kampayan bhūmiṃ dundubhir dundubhir yathā
"Then, coming to the gate of Kishkindha, the mighty one bellowed, shaking the earth, like a drum."
तब किष्किंधा के द्वार पर आकर वह महाबली भूमि को कँपाता हुआ दुन्दुभि (नगाड़े) के समान गरजा।
Verse 27
समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः । विषाणेनोल्लेखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥
samīpajān drumān bhañjan vasudhāṃ dārayan khuraiḥ | viṣāṇenollekhan darpāt taddvāraṃ dvirado yathā
"Breaking the nearby trees, tearing the ground with his hoofs, goring that gate in his pride with his horn, like an elephant,"
समीप के वृक्षों को तोड़ता, खुरों से धरती चीरता, और गर्व से सींग से उस द्वार को खोदता हुआ — हाथी के समान।
Verse 28
अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दम् अमर्षणः । निष्पपात सह स्त्रीभिस् ताराभिर् इव चन्द्रमाः ॥
antaḥpuragato vālī śrutvā śabdam amarṣaṇaḥ | niṣpapāta saha strībhis tārābhir iva candramāḥ
"Vali, in his inner apartments, hearing the sound, intolerant, came forth together with his women, like the moon with the stars."
अन्तःपुर में स्थित असहिष्णु वालि वह शब्द सुनकर अपनी स्त्रियों सहित बाहर निकला, तारों के साथ चन्द्रमा के समान।
Verse 29
मितं व्यक्ताक्षरपदं तम् उवाच स दुन्दुभिम् । हरीणाम् ईश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥
mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tam uvāca sa dundubhim | harīṇām īśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām
"In measured, clear-syllabled words Vali, lord of all the monkeys and forest-rangers, said to that Dundubhi:"
समस्त वानरों और वनचारियों के स्वामी वालि ने उस दुन्दुभि से नपे-तुले, स्पष्ट अक्षर-पदों वाले वचन में कहा —
Verse 30
किमर्थं नगरद्वारम् इदं रुद्ध्वा विनर्दसि । दुन्दुभे विदितो मे ऽसि रक्ष प्राणान् महाबल ॥
kimarthaṃ nagaradvāram idaṃ ruddhvā vinardasi | dundubhe vidito me 'si rakṣa prāṇān mahābala
"'Why, blocking this gate of the city, do you bellow? Dundubhi, you are known to me; guard your life, O mighty one.'"
इस नगर-द्वार को रोककर तुम किसलिए गरज रहे हो? हे दुन्दुभि! तुम मुझे ज्ञात हो; हे महाबल! अपने प्राणों की रक्षा करो।
Verse 31
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः । उवाच दुन्दुभिर् वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ | uvāca dundubhir vākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ
"Hearing that word of the wise lord of monkeys, Dundubhi, his eyes red with wrath, spoke this word:"
उस बुद्धिमान वानरेन्द्र का वह वचन सुनकर दुन्दुभि क्रोध से रक्त नेत्रों वाला होकर यह वचन बोला —
Verse 32
न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुम् अर्हसि । मम युद्धं प्रयच्छ त्वं ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥
na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktum arhasi | mama yuddhaṃ prayaccha tvaṃ tato jñāsyāmi te balam
"'You ought not, hero, to speak words in the presence of women; give me battle today, and then I shall know your strength."
हे वीर! तुम्हें स्त्रियों के समीप बड़े-बड़े वचन कहना उचित नहीं; आज मुझे युद्ध दो, तब मैं तुम्हारा बल जान लूँगा।
Verse 33
अथ वा धारयिष्यामि क्रोधम् अद्य निशाम् इमाम् । गृह्यताम् उदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥
atha vā dhārayiṣyāmi krodham adya niśām imām | gṛhyatām udayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara
"Or else I shall hold my wrath this night; take your fill of your pleasures at ease, O monkey."
अथवा मैं आज रात अपना क्रोध रोक लूँगा; हे वानर! तब तक तुम सुखपूर्वक कामभोगों में अपना आनन्द ले लो।
Verse 34
यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् । हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥
yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam | hanyāt sa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam
"For whoever would slay one drunk, or heedless, or asleep, or quite defenceless — like you, deluded by pride — is in the world a slayer of the unborn.'"
क्योंकि जो मद में मत्त, प्रमत्त, सोए हुए, अथवा नितान्त असहाय को — तुम-जैसे मद से मोहित को — मार डाले, वह संसार में भ्रूणहत्यारा कहलाता है।
Verse 35
स प्रहस्याब्रवीन् मन्दं क्रोधात् तम् असुरोत्तमम् । विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास् तारा प्रभिऋतिकास् तदा ॥
sa prahasyābravīn mandaṃ krodhāt tam asurottamam | visṛjya tāḥ striyaḥ sarvās tārā prabhiṛtikās tadā
"He, laughing softly, in anger, dismissing all those women, Tara and the rest, then said to that chief of asuras:"
वह धीरे-से हँसकर, क्रोध में, तारा आदि उन सब स्त्रियों को विदा करके, तब उस असुरश्रेष्ठ से बोला —
Verse 36
मत्तो ऽयम् इति मा मंस्था यद्य् अभीतो ऽसि संयुगे । मदो ऽयं संप्रहारे ऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥
matto 'yam iti mā maṃsthā yady abhīto 'si saṃyuge | mado 'yaṃ saṃprahāre 'smin vīrapānaṃ samarthyatām
"'Do not think \"he is drunk,\" if you are unafraid in combat; this intoxication of mine, in this encounter, is a hero's draught — take it as such.'"
'यह मद में है' ऐसा मत समझो, यदि तुम युद्ध में निर्भय हो; इस संग्राम में यह मद मेरा वीरों का पेय है — ऐसा ही इसे मानो।
Verse 37
तम् एवम् उक्त्वा संक्रुद्धो मालाम् उत्क्षिप्य काञ्चनीम् । पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥
tam evam uktvā saṃkruddho mālām utkṣipya kāñcanīm | pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata
"Having spoken thus, enraged, flinging up the golden garland given by his father great Indra, he stood ready for battle."
ऐसा कहकर, क्रुद्ध होकर, अपने पिता महेन्द्र द्वारा दी गई स्वर्णमाला उछालकर वह युद्ध के लिए खड़ा हो गया।
Verse 38
विषाणयोर् गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम् । वाली व्यापातयां चक्रे ननर्द च महास्वनम् ॥
viṣāṇayor gṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham | vālī vyāpātayāṃ cakre nanarda ca mahāsvanam
"Seizing by the horns that Dundubhi, huge as a mountain, Vali flung him down and roared with a great sound."
पर्वत-सदृश उस दुन्दुभि को सींगों से पकड़कर वालि ने उसे पटक दिया और महान स्वर में गरजा।
Verse 39
युद्धे प्राणहरे तस्मिन् निष्पिष्टो दुन्दुभिस् तदा । श्रोत्राभ्याम् अथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः । पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वम् आगतः ॥
yuddhe prāṇahare tasmin niṣpiṣṭo dundubhis tadā | śrotrābhyām atha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ | papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvam āgataḥ
"In that life-destroying fight Dundubhi was crushed; then blood flowed from his ears as he was dashed down, and the huge-bodied one fell upon the earth, reduced to death."
उस प्राणघातक युद्ध में दुन्दुभि तब कुचल दिया गया; पटके जाते समय उसके कानों से रक्त बहने लगा, और वह विशालकाय मृत्यु को प्राप्त होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा।
Verse 40
तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वम् अचेतनम् । चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥
taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvam acetanam | cikṣepa vegavān vālī vegenaikena yojanam
"Lifting him up with his arms, lifeless and senseless, the swift Vali flung him, by a single effort, a yojana away."
निष्प्राण और अचेत उसे अपनी दोनों भुजाओं से तौलकर, वेगवान वालि ने एक ही झटके में उसे एक योजन दूर फेंक दिया।
Verse 41
तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः । प्रपेतुर् मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥
tasya vegapraviddhasya vaktrāt kṣatajabindavaḥ | prapetur mārutotkṣiptā mataṅgasyāśramaṃ prati
"From his mouth, as he was flung by that force, drops of blood, tossed up by the wind, fell toward the hermitage of Matanga."
उस वेग से फेंके गए उसके मुख से, वायु द्वारा उड़ाई हुई रक्त की बूँदें मतंग मुनि के आश्रम की ओर गिरीं।
Verse 42
तान् दृष्ट्वा पतितांस् तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः । उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति । इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य बधो भवेत् ॥
tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ | utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati | iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya badho bhavet
"Seeing them fallen there, the drops of blood, the sage uttered a great curse against the one who had flung them, Vali: 'He must not enter here; if he enter, his death shall be.'"
वहाँ गिरी हुई उन रक्त-बूँदों को देखकर मुनि ने फेंकने वाले वालि के विरुद्ध महान शाप दिया — 'इसे यहाँ प्रवेश नहीं करना चाहिए; प्रवेश करने पर इसका वध हो जाए।'
Verse 43
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥
sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ
"Coming to the great sage, he entreated with folded hands."
A single surviving half-verse; it continues the account of Vali seeking the sage's pardon, but the curse stands.
वह वालि उस महर्षि के पास जाकर हाथ जोड़कर प्रार्थना करने लगा।
Verse 44
ततः शापभयाद् भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् । प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर् द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥
tataḥ śāpabhayād bhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim | praveṣṭuṃ necchati harir draṣṭuṃ vāpi nareśvara
"Then, afraid for fear of the curse, the monkey wishes neither to enter the great mountain Rishyamuka nor even to look upon it, O lord of men."
हे नरेश्वर! तब शाप के भय से डरा हुआ वह वानर न तो महान पर्वत ऋष्यमूक में प्रवेश करना चाहता है और न उसे देखना ही।
Verse 45
तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहम् इदं राम महावनम् । विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥
tasyāpraveśaṃ jñātvāham idaṃ rāma mahāvanam | vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ
"Knowing of his non-entry there, O Rama, I range this great forest with my ministers, free of despair."
हे राम! उसके वहाँ प्रवेश न कर पाने को जानकर मैं अपने मंत्रियों सहित, विषादरहित होकर, इस महान वन में विचरता हूँ।
Verse 46
एषो ऽस्थिनिचयस् तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते । वीर्योत्सेकान् निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥
eṣo 'sthinicayas tasya dundubheḥ saṃprakāśate | vīryotsekān nirastasya girikūṭanibho mahān
"This is the heap of the bones of that Dundubhi, flung down through the surging of his strength, shining great like a mountain-peak."
यह उस दुन्दुभि की अस्थि-राशि चमक रही है, जो वीर्य के उद्रेक से फेंका गया था — पर्वत-शिखर-सी विशाल।
Verse 47
इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः । यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुम् ओजसा ॥
ime ca vipulāḥ sālāḥ sapta śākhāvalambinaḥ | yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitum ojasā
"And these seven broad sala trees, with their pendent branches, where Vali makes it his sport to strip a single one bare of leaves by his might."
और ये सात विशाल साल वृक्ष हैं, लटकती शाखाओं वाले, जहाँ वालि एक को अपने बल से पत्तरहित कर देना अपना खेल बना लेता है।
Verse 48
एतद् अस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम् । कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥
etad asyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam | kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa
"This matchless valor of his has been shown by me to you, Rama; how shall you be able to slay that Vali in battle, O king?"
हे राम! हे नृप! मैंने उसका यह अतुल वीर्य आपको दिखा दिया; फिर आप उस वालि को युद्ध में कैसे मार सकेंगे?
Verse 49
यदि भिन्द्याद् भवान् सालान् इमांस् त्व् एकेषुणा ततः । जानीयां त्वां महाबाहो समर्थं वालिनो वधे ॥
yadi bhindyād bhavān sālān imāṃs tv ekeṣuṇā tataḥ | jānīyāṃ tvāṃ mahābāho samarthaṃ vālino vadhe
"If you should pierce these sala trees with a single arrow, then I should know you, mighty-armed one, capable of slaying Vali."
हे महाबाहो! यदि आप इन साल वृक्षों को एक ही बाण से भेद दें, तो मैं आपको वालि के वध में समर्थ जान लूँगा।
Verse 50
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः । राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया । तोलयित्वा महाबाहुश् चिक्षेप दशयोजनम् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ | rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā | tolayitvā mahābāhuś cikṣepa daśayojanam
Hearing that word of the great-souled Sugriva, Raghava, mighty-armed, with the tip of his toe, in play, lifted the body of Dundubhi and flung it ten yojanas.
महात्मा सुग्रीव का वह वचन सुनकर महाबाहु राघव ने दुन्दुभि के शरीर को पैर के अंगूठे से खेल-खेल में तौलकर दस योजन दूर फेंक दिया।
Verse 51
क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनर् अब्रवीत् । लक्ष्मणस्याग्रतो रामम् इदं वचनम् अर्थवत् ॥
kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punar abravīt | lakṣmaṇasyāgrato rāmam idaṃ vacanam arthavat
Seeing the body flung, Sugriva then spoke again this meaningful word to Rama, before Lakshmana:
फेंके गए उस शरीर को देखकर सुग्रीव ने लक्ष्मण के सामने राम से फिर यह अर्थपूर्ण वचन कहा —
Verse 52
आर्द्रः समांसप्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे । लघुः संप्रति निर्मांसस् तृणभूतश् च राघव । नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम् ॥
ārdraḥ samāṃsapratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe | laghuḥ saṃprati nirmāṃsas tṛṇabhūtaś ca rāghava | nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam
"Moist, with flesh, fresh, was that body when first flung down, friend; now it is light, fleshless, become a mere wisp of straw, O Raghava. Here it is not possible to tell the strength — yours or his — which is the greater."
हे सखा! हे राघव! पहले जब यह शरीर फेंका था तब यह गीला, माँससहित और ताजा था; अब यह हल्का, माँसरहित और तृण-सा हो गया है। इससे यहाँ यह जानना संभव नहीं कि आपका बल अधिक है या उसका।