Sarga 9
Aranya Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
वाक्यम् एतत् तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया । श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् ॥
vākyam etat tu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā | śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha maithilīm
Hearing this word spoken by Vaidehī out of devotion to her husband, Rāma, established in dharma, then replied to Maithilī:
पतिभक्ति से वैदेही के कहे इस वचन को सुनकर धर्म में स्थित राम ने तब मैथिली को उत्तर दिया—
Verse 2
हितम् उक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः । कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे ॥
hitam uktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ | kulaṃ vyapadiśantyā ca dharmajñe janakātmaje
'You have spoken what is salutary, O queen, in tender words and fitting, you who point to the honor of your family, O knower of dharma, daughter of Janaka.'
'हे देवि! तुमने स्नेहभरे, उचित और हितकर वचन कहे हैं, और अपने कुल की मर्यादा की ओर संकेत किया है, हे धर्मज्ञे जनककुमारी!'
Verse 3
किं तु वक्ष्याम्य् अहं देवि त्वयैवोक्तम् इदं वचः । क्षत्रियैर् धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेद् इति ॥
kiṃ tu vakṣyāmy ahaṃ devi tvayaivoktam idaṃ vacaḥ | kṣatriyair dhāryate cāpo nārtaśabdo bhaved iti
'But what shall I say, O queen, when this very word has been spoken by you: that the kṣatriyas bear the bow so that there be no cry of the distressed?'
'पर हे देवि! मैं क्या कहूँ, जब यह बात तुमने स्वयं ही कह दी कि क्षत्रिय धनुष इसीलिए धारण करते हैं कि कहीं आर्तों की पुकार न उठे।'
Verse 4
ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः । मां सीते स्वयम् आगम्य शरण्याः शरणं गताः ॥
te cārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśitavratāḥ | māṃ sīte svayam āgamya śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatāḥ
'And those sages, afflicted in the Daṇḍaka forest, of strict vows, having come to me themselves, their refuge, O Sītā, have sought shelter.'
'हे सीते! दण्डक वन में पीड़ित वे कठोर व्रत वाले मुनि स्वयं अपने शरणदाता मेरे पास आकर शरण में आए हैं।'
Verse 5
वसन्तो धर्मनिरता वने मूलफलाशनाः । न लभन्ते सुखं भीता राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥
vasanto dharmaniratā vane mūlaphalāśanāḥ | na labhante sukhaṃ bhītā rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ
'Dwelling devoted to dharma in the forest, living on roots and fruits, they find no happiness, in dread of the rākṣasas of cruel deeds.'
'धर्म में रत होकर वन में मूल-फल खाकर रहने वाले वे क्रूरकर्मा राक्षसों से भयभीत होकर सुख नहीं पाते।'
Verse 6
काले काले च निरता नियमैर् विविधैर् वने । भक्ष्यन्ते राक्षसैर् भीमैर् नरमांसोपजीविभिः ॥
kāle kāle ca niratā niyamair vividhair vane | bhakṣyante rākṣasair bhīmair naramāṃsopajīvibhiḥ
'Devoted at every season to their manifold observances in the forest, they are devoured by the dreadful rākṣasas who live on human flesh.'
'वन में समय-समय पर नाना नियमों में लगे रहने वाले वे मुनि नरमांस पर जीवन चलाने वाले भयंकर राक्षसों द्वारा खाए जाते हैं।'
Verse 7
ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः । अस्मान् अभ्यवपद्येति माम् ऊचुर् द्विजसत्तमाः ॥
te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇyavāsinaḥ | asmān abhyavapadyeti mām ūcur dvijasattamāḥ
'Those sages dwelling in the Daṇḍaka forest, as they were being devoured, said to me, those best of the twice-born: "Come to our aid!"'
'खाए जाते हुए दण्डक वन के वे द्विजश्रेष्ठ मुनि मुझसे बोले—"हमारी रक्षा कीजिए।"'
Verse 8
मया तु वचनं श्रुत्वा तेषाम् एवं मुखाच् च्युतम् । कृत्वा चरणशुश्रूषां वाक्यम् एतद् उदाहृतम् ॥
mayā tu vacanaṃ śrutvā teṣām evaṃ mukhāc cyutam | kṛtvā caraṇaśuśrūṣāṃ vākyam etad udāhṛtam
'And I, having heard that word fallen from their mouths, and having done service at their feet, uttered this word:'
'उनके मुख से निकले उस वचन को सुनकर और उनके चरणों की सेवा करके मैंने यह वचन कहा—'
Verse 9
प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीर् एषा हि ममातुला । यदीदृशैर् अहं विप्रैर् उपस्थेयैर् उपस्थितः । किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ ॥
prasīdantu bhavanto me hrīr eṣā hi mamātulā | yadīdṛśair ahaṃ viprair upastheyair upasthitaḥ | kiṃ karomīti ca mayā vyāhṛtaṃ dvijasaṃnidhau
'"Be gracious to me; for this is an unmatched shame of mine, that I am waited upon by such brāhmaṇas, who ought themselves to be waited upon. What may I do?" — thus I spoke in the presence of the twice-born.'
'"आप मुझ पर प्रसन्न हों; यह तो मेरे लिए अतुलनीय लज्जा की बात है कि जिन ब्राह्मणों की सेवा मुझे करनी चाहिए, वे ही मेरी सेवा में उपस्थित हों। मैं क्या करूँ?"—ऐसा मैंने उन द्विजों के समक्ष कहा।'
Verse 10
सर्वैर् एव समागम्य वाग् इयं समुदाहृता । राक्षसैर् दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः । अर्दिताः स्म भृशं राम भवान् नस् त्रातुम् अर्हति ॥
sarvair eva samāgamya vāg iyaṃ samudāhṛtā | rākṣasair daṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāmarūpibhiḥ | arditāḥ sma bhṛśaṃ rāma bhavān nas trātum arhati
'All of them together uttered this word: "By many rākṣasas in the Daṇḍaka forest, able to change their form at will, we are sorely afflicted, O Rāma; you ought to save us."'
'तब सबने मिलकर यह वचन कहा—"दण्डक वन में इच्छानुसार रूप धारण करने वाले बहुत-से राक्षसों से हम अत्यन्त पीड़ित हैं, हे राम! आप हमारी रक्षा कीजिए।"'
Verse 11
होमकाले तु संप्राप्ते पर्वकालेषु चानघ । धर्षयन्ति स्म दुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
homakāle tu saṃprāpte parvakāleṣu cānagha | dharṣayanti sma durdharṣā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ
'"When the hour of oblation is come, and on the holy days of the parvan, O sinless one, the irresistible flesh-eating rākṣasas assail us."'
'"हे निष्पाप! होम के समय आने पर तथा पर्व के दिनों में दुर्धर्ष मांसभक्षी राक्षस हम पर आक्रमण करते हैं।"'
Verse 12
राक्षसैर् धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम् । गतिं मृगयमाणानां भवान् नः परमा गतिः ॥
rākṣasair dharṣitānāṃ ca tāpasānāṃ tapasvinām | gatiṃ mṛgayamāṇānāṃ bhavān naḥ paramā gatiḥ
'"To us ascetics afflicted by the rākṣasas, seeking a way of refuge, you are the supreme refuge."'
'"राक्षसों द्वारा सताए हुए, आश्रय का मार्ग खोजते हम तपस्वी मुनियों के आप ही परम आश्रय हैं।"'
Verse 13
कामं तपः प्रभावेन शक्ता हन्तुं निशाचरान् । चिरार्जितं तु नेच्छामस् तपः खण्डयितुं वयम् ॥
kāmaṃ tapaḥ prabhāvena śaktā hantuṃ niśācarān | cirārjitaṃ tu necchāmas tapaḥ khaṇḍayituṃ vayam
'"Though by the power of our austerity we are able to slay the night-rangers, yet we do not wish to squander the austerity won through long time."'
'"यद्यपि तपोबल से हम निशाचरों को मारने में समर्थ हैं, तथापि चिरकाल में अर्जित तपस्या को हम नष्ट करना नहीं चाहते।"'
Verse 14
बहुविघ्नं तपोनित्यं दुश्चरं चैव राघव । तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश् च राक्षसैः ॥
bahuvighnaṃ taponityaṃ duścaraṃ caiva rāghava | tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāś ca rākṣasaiḥ
'"Austerity, beset with many hindrances, constant and hard to practice, O Rāghava — for its sake we loose no curse, even while devoured by the rākṣasas."'
'"हे राघव! तपस्या अनेक विघ्नों से भरी, निरन्तर करने योग्य और दुष्कर है; इसीलिए राक्षसों द्वारा खाए जाते हुए भी हम शाप नहीं देते।"'
Verse 15
तद् अर्द्यमानान् रक्षोभिर् दण्डकारण्यवासिभिः । रक्षनस् त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने ॥
tad ardyamānān rakṣobhir daṇḍakāraṇyavāsibhiḥ | rakṣanas tvaṃ saha bhrātrā tvannāthā hi vayaṃ vane
'"Thus afflicted by the rākṣasas dwelling in the Daṇḍaka forest, do you with your brother protect us; for you are our lord in the forest."'
'"इस प्रकार दण्डक वन में रहने वाले राक्षसों द्वारा पीड़ित हमारी आप भाई के साथ रक्षा कीजिए; क्योंकि वन में आप ही हमारे स्वामी हैं।"'
Verse 16
मया चैतद् वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् । ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे ॥
mayā caitad vacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam | ṛṣīṇāṃ daṇḍakāraṇye saṃśrutaṃ janakātmaje
'And I, having heard this word, promised the full protection of the ṛṣis in the Daṇḍaka forest, O daughter of Janaka.'
'हे जनककुमारी! यह वचन सुनकर मैंने दण्डक वन के ऋषियों की पूर्ण रक्षा का वचन दे दिया।'
Verse 17
संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् । मुनीनाम् अन्यथा कर्तुं सत्यम् इष्टं हि मे सदा ॥
saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam | munīnām anyathā kartuṃ satyam iṣṭaṃ hi me sadā
'Having promised, I cannot, while I live, make otherwise the pledge given to the sages; for truth has ever been dear to me.'
'वचन देकर जीवित रहते हुए मैं मुनियों को दी हुई प्रतिज्ञा अन्यथा नहीं कर सकता; क्योंकि सत्य मुझे सदा प्रिय रहा है।'
Verse 18
अप्य् अहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् । न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥
apy ahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām | na tu pratijñāṃ saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ
'I might give up my life, or you, O Sītā, together with Lakṣmaṇa, but never a promise once pledged — above all to brāhmaṇas.'
'हे सीते! मैं अपने प्राण, अथवा लक्ष्मण सहित तुम्हें भी त्याग सकता हूँ, किन्तु एक बार दी हुई प्रतिज्ञा—विशेषकर ब्राह्मणों को दी हुई—कभी नहीं।'
Verse 19
तद् अवश्यं मया कार्यम् ऋषीणां परिपालनम् । अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः ॥
tad avaśyaṃ mayā kāryam ṛṣīṇāṃ paripālanam | anuktenāpi vaidehi pratijñāya tu kiṃ punaḥ
'Therefore of necessity must I accomplish the protection of the ṛṣis; even unasked, O Vaidehī, how much more when I have given my word?'
'इसलिए ऋषियों की रक्षा मुझे अवश्य करनी है। हे वैदेही! बिना कहे भी यह करना चाहिए था, फिर प्रतिज्ञा कर लेने पर तो कहना ही क्या?'
Verse 20
मम स्नेहाच् च सौहार्दाद् इदम् उक्तं त्वया वचः । परितुष्टो ऽस्म्य् अहं सीते न ह्य् अनिष्टो ऽनुशिष्यते । सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने ॥
mama snehāc ca sauhārdād idam uktaṃ tvayā vacaḥ | parituṣṭo 'smy ahaṃ sīte na hy aniṣṭo 'nuśiṣyate | sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca kulasya tava śobhane
'Out of love and good will this word has been spoken by you. I am well pleased, O Sītā; for one who is not dear is not counseled thus; and it is worthy of, and befitting, your family, O lovely one.'
'तुमने स्नेह और सौहार्द से यह वचन कहा है। हे सीते! मैं अत्यन्त प्रसन्न हूँ; क्योंकि जो प्रिय न हो, उसे ऐसा उपदेश नहीं दिया जाता; और हे शोभने! यह तुम्हारे कुल के अनुरूप और योग्य भी है।'
Verse 21
इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं महात्मा; सीतां प्रियां मैथिल राजपुत्रीम् । रामो धनुष्मान् सहलक्ष्मणेन; जगाम रम्याणि तपोवनानि ॥
ity evam uktvā vacanaṃ mahātmā; sītāṃ priyāṃ maithila rājaputrīm | rāmo dhanuṣmān sahalakṣmaṇena; jagāma ramyāṇi tapovanāni
Having spoken this word, the great-souled Rāma, armed with his bow, together with Lakṣmaṇa, went with his beloved Sītā, daughter of the Maithila king, to the lovely austerity-groves.
इस प्रकार यह वचन कहकर महात्मा राम धनुष धारण किए, लक्ष्मण तथा अपनी प्रिया, मिथिलेश-कुमारी सीता के साथ रमणीय तपोवनों की ओर चल पड़े।