Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 10

Aranya Kanda

92 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुमध्यमा । पृष्ठतस् तु धनुष्पाणिर् लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह ॥

    agrataḥ prayayau rāmaḥ sītā madhye sumadhyamā | pṛṣṭhatas tu dhanuṣpāṇir lakṣmaṇo 'nujagāma ha

    Rāma went in front, Sītā of fair waist in the middle, and behind, bow in hand, Lakṣmaṇa followed.

    आगे राम चले, बीच में सुन्दर कटि वाली सीता, और पीछे धनुष हाथ में लिए लक्ष्मण चले।

  2. Verse 2

    तौ पश्यमानौ विविधाञ् शैलप्रस्थान् वनानि च । नदीश् च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया ॥

    tau paśyamānau vividhāñ śailaprasthān vanāni ca | nadīś ca vividhā ramyā jagmatuḥ saha sītayā

    Gazing upon the varied mountain-slopes and forests, and manifold lovely rivers, the two went on together with Sītā.

    नाना प्रकार के पर्वत-ढलानों और वनों तथा अनेक रमणीय नदियों को देखते हुए वे दोनों सीता के साथ चलते गए।

  3. Verse 3

    सारसांश् चक्रवाकांश् च नदीपुलिनचारिणः । सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः ॥

    sārasāṃś cakravākāṃś ca nadīpulinacāriṇaḥ | sarāṃsi ca sapadmāni yutāni jalajaiḥ khagaiḥ

    They saw sārasa cranes and cakravāka geese ranging the river sandbanks, and lotus-pools filled with water-born birds.

    उन्होंने नदी के पुलिनों पर विचरते सारस और चक्रवाक देखे, और जलपक्षियों से भरे हुए कमलयुक्त सरोवर देखे।

  4. Verse 4

    यूथबद्धांश् च पृषतान् मदोन्मत्तान् विषाणिनः । महिषांश् च वराहांश् च गजांश् च द्रुमवैरिणः ॥

    yūthabaddhāṃś ca pṛṣatān madonmattān viṣāṇinaḥ | mahiṣāṃś ca varāhāṃś ca gajāṃś ca drumavairiṇaḥ

    herds of spotted deer banded together, horned beasts mad with rut, buffaloes and boars, and elephants that are the foes of the trees.

    झुण्ड बनाए हुए चितकबरे हिरन, मद से उन्मत्त सींगों वाले पशु, भैंसे और सूअर, तथा वृक्षों के शत्रु हाथी देखे।

  5. Verse 5

    ते गत्वा दूरम् अध्वानं लम्बमाने दिवाकरे । ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् ॥

    te gatvā dūram adhvānaṃ lambamāne divākare | dadṛśuḥ sahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam

    Having gone a long road, as the sun was declining, together they beheld a lovely lake, a league in extent,

    लम्बा मार्ग तय करके, सूर्य के ढलते समय उन्होंने मिलकर एक योजन विस्तार वाला एक रमणीय सरोवर देखा—

  6. Verse 6

    पद्मपुष्करसंबाधं गजयूथैर् अलंकृतम् । सारसैर् हंसकादम्बैः संकुलं जलचारिभिः ॥

    padmapuṣkarasaṃbādhaṃ gajayūthair alaṃkṛtam | sārasair haṃsakādambaiḥ saṃkulaṃ jalacāribhiḥ

    crowded with lotuses and lotus-blooms, adorned with herds of elephants, thronged with sārasa cranes, with haṃsa and kādamba geese, and with other water-dwellers.

    —जो कमलों और कमल-कलियों से भरा, हाथियों के झुण्डों से सुशोभित, तथा सारसों, हंसों, कादम्ब पक्षियों और अन्य जलचरों से व्याप्त था।

  7. Verse 7

    प्रसन्नसलिले रम्यतस्मिन् सरसि शुश्रुवे । गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश् चन दृश्यते ॥

    prasannasalile ramyatasmin sarasi śuśruve | gītavāditranirghoṣo na tu kaś cana dṛśyate

    In that lovely lake of clear water was heard the sound of song and instruments, yet no one at all was to be seen.

    निर्मल जल वाले उस रमणीय सरोवर में गीत और बाजों का घोष सुनाई पड़ता था, किन्तु वहाँ कोई भी दिखाई नहीं देता था।

  8. Verse 8

    ततः कौतूहलाद् रामो लक्ष्मणश् च महारथः । मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥

    tataḥ kautūhalād rāmo lakṣmaṇaś ca mahārathaḥ | muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame

    Then, out of curiosity, Rāma and Lakṣmaṇa, the great chariot-warrior, began to question the sage named Dharmabhṛt:

    तब कुतूहलवश राम और महारथी लक्ष्मण धर्मभृत नामक मुनि से पूछने लगे—

  9. Verse 9

    इदम् अत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने । कौतूहलं महज् जातं किम् इदं साधु कथ्यताम् ॥

    idam atyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune | kautūhalaṃ mahaj jātaṃ kim idaṃ sādhu kathyatām

    'Hearing this exceeding marvel, O great sage, great wonder has arisen in us all; pray tell us well, what is this?'

    'हे महामुने! इस अत्यन्त अद्भुत ध्वनि को सुनकर हम सबको बड़ा कौतूहल हुआ है; कृपया भली-भाँति बताइए, यह क्या है?'

  10. Verse 10

    तेनैवम् उक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस् तदा । प्रभावं सरसः कृत्स्नम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥

    tenaivam ukto dharmātmā rāghaveṇa munis tadā | prabhāvaṃ sarasaḥ kṛtsnam ākhyātum upacakrame

    So addressed by Rāghava, the righteous sage then began to relate the whole wondrous power of the lake:

    राघव के ऐसा कहने पर तब उन धर्मात्मा मुनि ने उस सरोवर की सम्पूर्ण महिमा बताना आरम्भ किया—

  11. Verse 11

    इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् । निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥

    idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam | nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā

    'This lake, named Pañcāpsaras, is everlasting, O Rāma; it was fashioned by the austerity of the sage Māṇḍakarṇi.'

    'हे राम! पंचाप्सर नामक यह सरोवर सदा बना रहने वाला है; इसे मुनि माण्डकर्णि ने अपनी तपस्या से निर्मित किया था।'

  12. Verse 12

    स हि तेपे तपस् तीव्रं माण्डकर्णिर् महामुनिः । दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रय ॥

    sa hi tepe tapas tīvraṃ māṇḍakarṇir mahāmuniḥ | daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśraya

    'For Māṇḍakarṇi, the great sage, practiced fierce austerity for ten thousand years, feeding on air, abiding in the water.'

    'महामुनि माण्डकर्णि ने जल में स्थित रहकर, वायु का भक्षण करते हुए, दस हज़ार वर्षों तक तीव्र तपस्या की थी।'

  13. Verse 13

    ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः । अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्पर समागताः । अस्मकं कस्य चित् स्थानम् एष प्रार्थयते मुनिः ॥

    tataḥ pravyathitāḥ sarve devāḥ sāgnipurogamāḥ | abruvan vacanaṃ sarve paraspara samāgatāḥ | asmakaṃ kasya cit sthānam eṣa prārthayate muniḥ

    'Then all the gods, led by Agni, troubled, gathered together and spoke this word to one another: "This sage is striving after the station of some one of us."'

    'तब अग्नि को आगे करके सभी देवता व्यथित होकर परस्पर एकत्र हुए और यह वचन बोले—"यह मुनि हममें से किसी न किसी के स्थान की कामना कर रहा है।"'

  14. Verse 14

    ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वैर् देवैर् नियोजिताः । प्रधानाप्सरसः पञ्चविद्युच्चलितवर्चसः ॥

    tataḥ kartuṃ tapovighnaṃ sarvair devair niyojitāḥ | pradhānāpsarasaḥ pañcavidyuccalitavarcasaḥ

    'Then, to work a hindrance to his austerity, five chief apsarases, with the splendor of flashing lightning, were appointed by all the gods.'

    'तब उसकी तपस्या में विघ्न डालने के लिए समस्त देवताओं ने बिजली के समान चमकते तेज वाली पाँच प्रधान अप्सराओं को नियुक्त किया।'

  15. Verse 15

    अप्सरोभिस् ततस् ताभिर् मुनिर् दृष्टपरावरः । नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ॥

    apsarobhis tatas tābhir munir dṛṣṭaparāvaraḥ | nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye

    'Then by those apsarases the sage, who knew the higher and the lower, was brought under the sway of Love, for the accomplishment of the gods' purpose.'

    'तब उन अप्सराओं द्वारा पर-अपर को जानने वाले वे मुनि देवताओं के कार्य की सिद्धि के लिए कामदेव के वश में कर लिए गए।'

  16. Verse 16

    ताश् चैवाप्सरसः पञ्चमुनेः पत्नीत्वम् आगताः । तटाके निर्मितं तासाम् अस्मिन्न् अन्तर्हितं गृहम् ॥

    tāś caivāpsarasaḥ pañcamuneḥ patnītvam āgatāḥ | taṭāke nirmitaṃ tāsām asminn antarhitaṃ gṛham

    'And those five apsarases came into wifehood with the sage; and a dwelling was fashioned for them, hidden within this lake.'

    'और वे पाँचों अप्सराएँ उन मुनि की पत्नियाँ बन गईं; उनके लिए इस सरोवर में एक छिपा हुआ घर बनाया गया।'

  17. Verse 17

    तत्रैवाप्सरसः पञ्चनिवसन्त्यो यथासुखम् । रमयन्ति तपोयोगान् मुनिं यौवनम् आस्थितम् ॥

    tatraivāpsarasaḥ pañcanivasantyo yathāsukham | ramayanti tapoyogān muniṃ yauvanam āsthitam

    'There the five apsarases, dwelling at their ease, delight the sage, who by the power of his austerity has taken on youth.'

    'वहीं वे पाँचों अप्सराएँ सुखपूर्वक रहती हुई तपोबल से यौवन धारण किए उन मुनि को प्रसन्न रखती हैं।'

  18. Verse 18

    तासां संक्रीडमानानाम् एष वादित्रनिःस्वनः । श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ॥

    tāsāṃ saṃkrīḍamānānām eṣa vāditraniḥsvanaḥ | śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ

    'From them as they sport comes this sound of instruments, mingled with the ringing of ornaments, this heart-captivating sound of song.'

    'क्रीड़ा करती हुई उन्हीं का यह बाजों का स्वर और आभूषणों की झंकार से मिला हुआ यह मनोहर गीत-स्वर सुनाई दे रहा है।'

  19. Verse 19

    आश्चर्यम् इति तस्यैतद् वचनं भावितात्मनः । राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ॥

    āścaryam iti tasyaitad vacanaṃ bhāvitātmanaḥ | rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ

    'A marvel indeed!' — thus the greatly glorious Rāghava, with his brother, received this word of the one of purified soul.

    'सचमुच यह आश्चर्य है!'—इस प्रकार महायशस्वी राघव ने भाई सहित उन शुद्ध अन्तःकरण वाले मुनि के इस वचन को स्वीकार किया।

  20. Verse 20

    एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् । कुशचीरपरिक्षिप्तं नानावृक्षसमावृतम् ॥

    evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam | kuśacīraparikṣiptaṃ nānāvṛkṣasamāvṛtam

    As he was speaking thus, Rāma beheld a circle of hermitages, girt about with kuśa grass and bark, surrounded by many kinds of trees.

    इस प्रकार बातें करते हुए राम ने कुश और वल्कल से घिरा, नाना वृक्षों से आच्छादित एक आश्रम-मण्डल देखा।

  21. Verse 21

    प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः । तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमत्य् आश्रममण्डले ॥

    praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ | tadā tasmin sa kākutsthaḥ śrīmaty āśramamaṇḍale

    Rāghava entered it with Vaidehī and Lakṣmaṇa; then in that glorious circle of hermitages that Kākutstha,

    राघव वैदेही और लक्ष्मण के साथ उसमें प्रविष्ट हुए; तब उस शोभायमान आश्रम-मण्डल में वे काकुत्स्थ—

  22. Verse 22

    उषित्वा सुसुखं तत्र पूर्ज्यमानो महर्षिभिः । जगाम चाश्रमांस् तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥

    uṣitvā susukhaṃ tatra pūrjyamāno maharṣibhiḥ | jagāma cāśramāṃs teṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām

    having dwelt there in great comfort, honored by the great seers, went in turn to the hermitages of those ascetics,

    —महर्षियों से सम्मानित होकर वहाँ बड़े सुख से रहकर, क्रमशः उन तपस्वियों के आश्रमों में गए—

  23. Verse 23

    येषाम् उषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् । क्व चित् परिदशान् मासान् एकं संवत्सरं क्व चित् ॥

    yeṣām uṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit | kva cit paridaśān māsān ekaṃ saṃvatsaraṃ kva cit

    in whose presence that knower of great weapons had dwelt before — in one place ten months, in another a single year;

    —जिनके पास वे महान अस्त्रों के ज्ञाता पहले भी रह चुके थे—कहीं दस महीने, कहीं एक वर्ष;

  24. Verse 24

    क्व चिच् च चतुरो मासान् पञ्चषट् चापरान् क्व चित् । अपरत्राधिकान् मासान् अध्यर्धम् अधिकं क्व चित् ॥

    kva cic ca caturo māsān pañcaṣaṭ cāparān kva cit | aparatrādhikān māsān adhyardham adhikaṃ kva cit

    in one place four months, and in another five or six; elsewhere more months, and in another a month and a half more;

    —कहीं चार महीने, कहीं पाँच या छह महीने, कहीं और अधिक महीने, तो कहीं डेढ़ महीना अधिक;

  25. Verse 25

    त्रीन् मासान् अष्टमासांश् च राघवो न्यवसत् सुखम् । तथा संवसतस् तस्य मुनीनाम् आश्रमेषु वै । रमतश् चानुकुल्येन ययुः संवत्सरा दश ॥

    trīn māsān aṣṭamāsāṃś ca rāghavo nyavasat sukham | tathā saṃvasatas tasya munīnām āśrameṣu vai | ramataś cānukulyena yayuḥ saṃvatsarā daśa

    in another three months, and in another eight — thus Rāghava dwelt happily. And as he dwelt so in the hermitages of the sages and took his pleasure agreeably, ten years passed.

    —कहीं तीन महीने और कहीं आठ महीने राघव सुखपूर्वक रहे। इस प्रकार मुनियों के आश्रमों में निवास करते और अनुकूलता से विहार करते हुए उनके दस वर्ष बीत गए।

  26. Verse 26

    परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया । सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान् पुनर् एवाजगाम ह ॥

    parisṛtya ca dharmajño rāghavaḥ saha sītayā | sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmān punar evājagāma ha

    And having wandered about, the righteous and glorious Rāghava, together with Sītā, came once again to the hermitage of Sutīkṣṇa.

    इस प्रकार विचरण करके धर्मज्ञ, श्रीमान् राघव सीता के साथ पुनः सुतीक्ष्ण के आश्रम में आए।

  27. Verse 27

    स तम् आश्रमम् आगम्य मुनिभिः प्रतिपूजितः । तत्रापि न्यवसद् रामः कं चित् कालम् अरिंदमः ॥

    sa tam āśramam āgamya munibhiḥ pratipūjitaḥ | tatrāpi nyavasad rāmaḥ kaṃ cit kālam ariṃdamaḥ

    Coming to that hermitage, honored by the sages, there too Rāma, the subduer of foes, dwelt for some time.

    उस आश्रम में आकर मुनियों से सम्मानित होकर शत्रुदमन राम वहाँ भी कुछ समय तक रहे।

  28. Verse 28

    अथाश्रमस्थो विनयात् कदा चित् तं महामुनिम् । उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णम् इदम् अब्रवीत् ॥

    athāśramastho vinayāt kadā cit taṃ mahāmunim | upāsīnaḥ sa kākutsthaḥ sutīkṣṇam idam abravīt

    Then one day, dwelling in the hermitage, out of courtesy, Kākutstha, seated near that great sage Sutīkṣṇa, said this to him:

    तब एक दिन आश्रम में रहते हुए विनयपूर्वक उन महामुनि सुतीक्ष्ण के समीप बैठे काकुत्स्थ ने यह कहा—

  29. Verse 29

    अस्मिन्न् अरण्ये भगवन्न् अगस्त्यो मुनिसत्तमः । वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ॥

    asminn araṇye bhagavann agastyo munisattamaḥ | vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam

    'In this forest, reverend sir, dwells Agastya, best of sages — so I have constantly heard from those who tell tales.'

    'हे भगवन्! इस वन में मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य निवास करते हैं—ऐसा कथा कहने वालों से मैंने निरन्तर सुना है।'

  30. Verse 30

    न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया । कुत्राश्रमपदं पुण्यं महर्षेस् तस्य धीमतः ॥

    na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā | kutrāśramapadaṃ puṇyaṃ maharṣes tasya dhīmataḥ

    'But I do not know the place, by reason of this forest's vastness — where lies the holy hermitage-ground of that wise great seer.'

    'परन्तु इस वन की विशालता के कारण मैं वह स्थान नहीं जानता—उन बुद्धिमान महर्षि का वह पवित्र आश्रम-प्रदेश कहाँ है।'

  31. Verse 31

    प्रसादात् तत्र भवतः सानुजः सह सीतया । अगस्त्यम् अभिगच्छेयम् अभिवादयितुं मुनिम् ॥

    prasādāt tatra bhavataḥ sānujaḥ saha sītayā | agastyam abhigaccheyam abhivādayituṃ munim

    'By your grace, with my younger brother and with Sītā, I would go to Agastya to salute the sage.'

    'आपकी कृपा से मैं छोटे भाई और सीता के साथ मुनि अगस्त्य को प्रणाम करने के लिए उनके पास जाना चाहता हूँ।'

  32. Verse 32

    मनोरथो महान् एष हृदि संपरिवर्तते । यद् अहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयम् अपि स्वयम् ॥

    manoratho mahān eṣa hṛdi saṃparivartate | yad ahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyam api svayam

    'This great longing turns within my heart: that I myself might render service to that best of sages.'

    'मेरे हृदय में यह महान अभिलाषा उठ रही है कि मैं स्वयं उन मुनिश्रेष्ठ की सेवा करूँ।'

  33. Verse 33

    इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः । सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ॥

    iti rāmasya sa muniḥ śrutvā dharmātmano vacaḥ | sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam

    Hearing this word of the righteous Rāma, the sage Sutīkṣṇa, well pleased, replied thus to the son of Daśaratha:

    धर्मात्मा राम के इस वचन को सुनकर मुनि सुतीक्ष्ण ने प्रसन्न होकर दशरथनन्दन को इस प्रकार उत्तर दिया—

  34. Verse 34

    अहम् अप्य् एतद् एव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् । अगस्त्यम् अभिगच्छेति सीतया सह राघव ॥

    aham apy etad eva tvāṃ vaktukāmaḥ salakṣmaṇam | agastyam abhigaccheti sītayā saha rāghava

    'I myself was minded to say this very thing to you, with Lakṣmaṇa: "Go to Agastya, with Sītā, O Rāghava."'

    'हे राघव! मैं स्वयं भी तुमसे लक्ष्मण सहित यही कहना चाहता था कि सीता के साथ अगस्त्य के पास जाओ।'

  35. Verse 35

    दिष्ट्या त्व् इदानीम् अर्थे ऽस्मिन् स्वयम् एव ब्रवीषि माम् । अहम् आख्यासि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ॥

    diṣṭyā tv idānīm arthe 'smin svayam eva bravīṣi mām | aham ākhyāsi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ

    'By good fortune you now of your own accord speak to me of this matter. I shall tell you, my child, where Agastya the great sage is.'

    'सौभाग्य से इस समय तुम स्वयं ही मुझसे इस विषय में कह रहे हो। हे वत्स! मैं तुम्हें बताता हूँ कि महामुनि अगस्त्य कहाँ हैं।'

  36. Verse 36

    योजनान्य् आश्रमात् तात याहि चत्वारि वै ततः । दक्षिणेन महाञ् श्रीमान् अगस्त्यभ्रातुर् आश्रमः ॥

    yojanāny āśramāt tāta yāhi catvāri vai tataḥ | dakṣiṇena mahāñ śrīmān agastyabhrātur āśramaḥ

    'Four leagues from this hermitage, dear one, go onward; then to the south lies the great and glorious hermitage of Agastya's brother,'

    'हे तात! इस आश्रम से चार योजन आगे जाओ; फिर दक्षिण की ओर अगस्त्य के भाई का महान, श्रीसम्पन्न आश्रम है—'

  37. Verse 37

    स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते । बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ॥

    sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite | bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite

    'on mostly level ground, in a tract of forest graced with groves of long-pepper, with abundant flowers and fruit, lovely, resounding with many kinds of birds.'

    '—जो प्रायः समतल भूमि वाले, पिप्पली-वन से सुशोभित वन-प्रदेश में है, बहुत फूलों-फलों वाला, रमणीय और नाना पक्षियों की ध्वनि से गूँजता हुआ है।'

  38. Verse 38

    पद्मिन्यो विविधास् तत्र प्रसन्नसलिलाः शिवाः । हंसकारण्डवाकीर्णाश् चक्रवाकोपशोभिताः ॥

    padminyo vividhās tatra prasannasalilāḥ śivāḥ | haṃsakāraṇḍavākīrṇāś cakravākopaśobhitāḥ

    'There are lotus-pools of various sorts, with clear and wholesome water, strewn with haṃsa and kāraṇḍava ducks and graced with cakravāka geese.'

    'वहाँ नाना प्रकार की कमल-वापिकाएँ हैं, जिनका जल निर्मल और कल्याणकारी है, जो हंसों और कारण्डवों से भरी तथा चक्रवाकों से सुशोभित हैं।'

  39. Verse 39

    तत्रैकां रजनीम् उष्य प्रभाते राम गम्यताम् । दक्षिणां दिशम् आस्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः ॥

    tatraikāṃ rajanīm uṣya prabhāte rāma gamyatām | dakṣiṇāṃ diśam āsthāya vanakhaṇḍasya pārśvataḥ

    'Having passed one night there, at dawn go on, O Rāma, keeping to the southern quarter, along the side of the forest-tract.'

    'हे राम! वहाँ एक रात बिताकर प्रातःकाल दक्षिण दिशा की ओर उस वनखण्ड के किनारे-किनारे आगे बढ़ना।'

  40. Verse 40

    तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनम् अन्तरम् । रमणीये वनोद्देशे बहुपादप संवृते । रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश् च त्वया सह ॥

    tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanam antaram | ramaṇīye vanoddeśe bahupādapa saṃvṛte | raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaś ca tvayā saha

    'There, a league beyond, having gone, you will reach the hermitage-ground of Agastya, in a delightful tract of forest shaded by many trees; there Vaidehī and Lakṣmaṇa shall take their pleasure with you.'

    'वहाँ से एक योजन आगे जाकर तुम अगस्त्य के आश्रम-प्रदेश में पहुँचोगे, जो अनेक वृक्षों से आच्छादित एक रमणीय वन-प्रदेश में है; वहाँ वैदेही और लक्ष्मण तुम्हारे साथ आनन्द करेंगे।'

  41. Verse 41

    स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंकुलः । यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुम् अगस्त्यं तं महामुनिम् । अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ॥

    sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṃkulaḥ | yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭum agastyaṃ taṃ mahāmunim | adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ

    'For that forest-tract is lovely, thronged with many trees; if you have made up your mind to behold Agastya the great sage, then set your resolve on going this very day, O greatly glorious one.'

    'वह वन-प्रदेश रमणीय और अनेक वृक्षों से भरा हुआ है। यदि तुमने उन महामुनि अगस्त्य के दर्शन का निश्चय कर लिया है, तो हे महायशस्वी! आज ही जाने में मन लगाओ।'

  42. Verse 42

    इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च । प्रतस्थे ऽगस्त्यम् उद्दिश्य सानुजः सह सीतया ॥

    iti rāmo muneḥ śrutvā saha bhrātrābhivādya ca | pratasthe 'gastyam uddiśya sānujaḥ saha sītayā

    Thus Rāma, hearing the sage, and saluting him with his brother, set forth toward Agastya, with his younger brother and with Sītā,

    इस प्रकार मुनि की बात सुनकर और भाई सहित उन्हें प्रणाम करके राम छोटे भाई और सीता सहित अगस्त्य की ओर चल पड़े—

  43. Verse 43

    पश्यन् वनानि चित्राणि पर्वपांश् चाभ्रसंनिभान् । सरांसि सरितश् चैव पथि मार्गवशानुगाः ॥

    paśyan vanāni citrāṇi parvapāṃś cābhrasaṃnibhān | sarāṃsi saritaś caiva pathi mārgavaśānugāḥ

    beholding the splendid forests and the cloud-like mountains, and the lakes and rivers that attend the path along the way.

    —मार्ग में पड़ने वाले विचित्र वनों, मेघ के समान पर्वतों, तथा सरोवरों और नदियों को देखते हुए।

  44. Verse 44

    सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् । इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

    sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham | idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇam abravīt

    Having gone pleasantly by that path pointed out by Sutīkṣṇa, greatly rejoiced, he spoke this word to Lakṣmaṇa:

    सुतीक्ष्ण के बताए उस मार्ग से सुखपूर्वक जाकर, परम हर्षित होकर राम ने लक्ष्मण से यह वचन कहा—

  45. Verse 45

    एतद् एवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः । अगस्त्यस्य मुनेर् भ्रातुर् दृश्यते पुण्यकर्मणः ॥

    etad evāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ | agastyasya muner bhrātur dṛśyate puṇyakarmaṇaḥ

    'This surely is the hermitage-ground of that great-souled one, Agastya's brother of holy deeds, that now comes into view.'

    'पवित्र कर्म वाले अगस्त्य के भाई, उन महात्मा मुनि का यही आश्रम-प्रदेश निश्चय ही दिखाई दे रहा है।'

  46. Verse 46

    यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः । संनताः फलभरेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ॥

    yathā hīme vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ | saṃnatāḥ phalabhareṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ

    'For these trees of this forest, known along the path by the thousand, are bent down with their burden of fruit and their burden of flowers.'

    'क्योंकि इस वन के ये हज़ारों प्रसिद्ध वृक्ष मार्ग में फल के भार से और फूल के भार से झुके हुए हैं।'

  47. Verse 47

    पिप्पलीनां च पक्वानां वनाद् अस्माद् उपागतः । गन्धो ऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः ॥

    pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanād asmād upāgataḥ | gandho 'yaṃ pavanotkṣiptaḥ sahasā kaṭukodayaḥ

    'And from this forest, borne up by the wind, comes the pungent scent of ripe long-pepper, suddenly rising.'

    'और इस वन से वायु द्वारा उड़ाकर लाई हुई पकी हुई पिप्पली की यह तीखी गन्ध सहसा उठ रही है।'

  48. Verse 48

    तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः । लूनाश् च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः ॥

    tatra tatra ca dṛśyante saṃkṣiptāḥ kāṣṭhasaṃcayāḥ | lūnāś ca pathi dṛśyante darbhā vaidūryavarcasaḥ

    'Here and there are seen heaped-up piles of firewood, and along the path are seen cut blades of darbha-grass with the sheen of beryl.'

    'जहाँ-तहाँ समेटे हुए लकड़ी के ढेर दिखाई दे रहे हैं, और मार्ग में वैदूर्यमणि के समान कान्ति वाले कटे हुए दर्भ दिखाई दे रहे हैं।'

  49. Verse 49

    एतच् च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् । पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं संप्रदृश्यते ॥

    etac ca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam | pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ saṃpradṛśyate

    'And this, in the midst of the forest, like the peak of a dark cloud — the tip of the smoke of the fire kept in the hermitage — comes into view.'

    'और वन के मध्य में स्थित, काले मेघ के शिखर के समान यह आश्रम में रखी अग्नि के धुएँ का अग्रभाग दिखाई दे रहा है।'

  50. Verse 50

    विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः । पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयम् आर्जितैः ॥

    vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ | puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaiḥ svayam ārjitaiḥ

    'And at secluded fords the twice-born, having bathed, make their flower-offering with blossoms gathered by their own hands.'

    'और एकान्त तीर्थों पर स्नान करके द्विजगण अपने हाथों से चुने हुए फूलों से पुष्पांजलि अर्पित कर रहे हैं।'

  51. Verse 51

    तत् सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् । अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर् नूनम् एष भविष्यति ॥

    tat sutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam | agastyasyāśramo bhrātur nūnam eṣa bhaviṣyati

    'That word of Sutīkṣṇa, O gentle one, as I heard it — this surely must be the hermitage of Agastya's brother.'

    'हे सौम्य! सुतीक्ष्ण का जैसा वचन मैंने सुना था, उसके अनुसार यह निश्चय ही अगस्त्य के भाई का आश्रम होगा।'

  52. Verse 52

    निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया । यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक् शरण्या पुण्यकर्मणा ॥

    nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā | yasya bhrātrā kṛteyaṃ dik śaraṇyā puṇyakarmaṇā

    '[It is the hermitage of him] by whom, forcibly subduing Death, out of desire for the welfare of the worlds, this quarter was made a refuge — that brother of holy deeds.'

    '—उस पवित्र कर्म वाले भाई का, जिसने लोकों के हित की कामना से मृत्यु को बलपूर्वक वश में करके इस दिशा को शरण्य बनाया।'

  53. Verse 53

    इहैकदा किल क्रूरो वातापिर् अपि चेल्वलः । भ्रातरौ सहिताव् आस्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ ॥

    ihaikadā kila krūro vātāpir api celvalaḥ | bhrātarau sahitāv āstāṃ brāhmaṇaghnau mahāsurau

    'Here once, it is said, there were two cruel brothers, great asuras, slayers of brāhmaṇas: Vātāpi and Ilvala.'

    'कहते हैं, यहाँ एक बार वातापि और इल्वल—ये दो क्रूर, ब्राह्मणघाती महान असुर भाई रहते थे।'

  54. Verse 54

    धारयन् ब्राह्मणं रूपम् इल्वलः संस्कृतं वदन् । आमन्त्रयति विप्रान् स श्राद्धम् उद्दिश्य निर्घृणः ॥

    dhārayan brāhmaṇaṃ rūpam ilvalaḥ saṃskṛtaṃ vadan | āmantrayati viprān sa śrāddham uddiśya nirghṛṇaḥ

    'Ilvala, bearing the form of a brāhmaṇa and speaking refined Sanskrit speech, that pitiless one would invite brāhmaṇas, naming a śrāddha (funeral feast).'

    'ब्राह्मण का रूप धारण किए, संस्कृत भाषा बोलता हुआ वह निर्दय इल्वल श्राद्ध के बहाने ब्राह्मणों को निमन्त्रित करता था।'

  55. Verse 55

    भ्रातरं संस्कृतं भ्राता ततस् तं मेषरूपिणम् । तान् द्विजान् भोजयाम् आस श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ॥

    bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ bhrātā tatas taṃ meṣarūpiṇam | tān dvijān bhojayām āsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā

    'Then, by a rite having the appearance of a śrāddha, that brother would feed those twice-born ones with his brother Vātāpi, consecrated and in the form of a ram.'

    'तब वह भाई श्राद्ध जैसे प्रतीत होने वाले कर्म से मेष (बकरे) का रूप धारण किए अपने संस्कृत किए हुए भाई वातापि को उन द्विजों को खिला देता था।'

  56. Verse 56

    ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणाम् इल्वलो ऽब्रवीत् । वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन् ॥

    tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇām ilvalo 'bravīt | vātāpe niṣkramasveti svareṇa mahatā vadan

    'Then, when those brāhmaṇas had eaten, Ilvala would say, calling out in a mighty voice: "Vātāpi, come forth!"'

    'फिर उन ब्राह्मणों के भोजन कर लेने पर इल्वल ऊँचे स्वर से पुकारकर कहता—"वातापि! बाहर निकल आ!"'

  57. Verse 57

    ततो भ्रातुर् वचः श्रुत्वा वातापिर् मेषवन् नदन् । भित्त्वा भित्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ॥

    tato bhrātur vacaḥ śrutvā vātāpir meṣavan nadan | bhittvā bhitvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat

    'Then Vātāpi, hearing his brother's word, bleating like a ram, would burst forth, tearing through and through the bodies of the brāhmaṇas.'

    'तब भाई का वचन सुनकर वातापि मेष के समान शब्द करता हुआ ब्राह्मणों के शरीरों को चीर-चीरकर बाहर निकल आता।'

  58. Verse 58

    ब्राह्मणानां सहस्राणि तैर् एवं कामरूपिभिः । विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ॥

    brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi tair evaṃ kāmarūpibhiḥ | vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ

    'Thousands of brāhmaṇas were thus destroyed, together and continually, by those two flesh-eaters who could change their form at will.'

    'इस प्रकार इच्छानुसार रूप धारण करने वाले उन दोनों मांसभक्षियों ने मिलकर निरन्तर हज़ारों ब्राह्मणों का नाश कर डाला।'

  59. Verse 59

    अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा । अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः ॥

    agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā | anubhūya kila śrāddhe bhakṣitaḥ sa mahāsuraḥ

    'Then Agastya the great seer, besought by the gods, having partaken of him at a śrāddha, digested that great asura, it is said.'

    'तब देवताओं की प्रार्थना पर महर्षि अगस्त्य ने श्राद्ध में उस महान असुर का भोजन करके उसे पचा लिया, ऐसा कहा जाता है।'

  60. Verse 60

    ततः संपन्नम् इत्य् उक्त्वा दत्त्वा हस्तावसेचनम् । भ्रातरं निष्क्रमस्वेति इल्वलः सो ऽभ्यभाषत ॥

    tataḥ saṃpannam ity uktvā dattvā hastāvasecanam | bhrātaraṃ niṣkramasveti ilvalaḥ so 'bhyabhāṣata

    'Then, saying "It is done," and giving water for the washing of hands, Ilvala said, "Brother, come forth!"'

    'तब "भोजन सम्पन्न हुआ" कहकर, हाथ धोने के लिए जल देकर इल्वल ने कहा—"भाई! बाहर निकल आ!"'

  61. Verse 61

    तं तथा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम् । अब्रवीत् प्रहसन् धीमान् अगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥

    taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu bhrātaraṃ vipraghātinam | abravīt prahasan dhīmān agastyo munisattamaḥ

    'As he was thus speaking of his brother, the slayer of brāhmaṇas, the wise Agastya, best of sages, said, laughing:'

    'इस प्रकार अपने भाई को पुकारते हुए उस ब्राह्मणघाती से बुद्धिमान मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य हँसते हुए बोले—'

  62. Verse 62

    कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर् मया जीर्णस्य रक्षसः । भ्रातुस् ते मेष रूपस्य गतस्य यमसादनम् ॥

    kuto niṣkramituṃ śaktir mayā jīrṇasya rakṣasaḥ | bhrātus te meṣa rūpasya gatasya yamasādanam

    '"Whence should your brother, the rākṣasa in the form of a ram, have the power to come forth, since he has been digested by me and has gone to the abode of Yama?"'

    '"जब तेरे मेष-रूप वाले भाई राक्षस को मैंने पचा लिया और वह यमलोक चला गया, तो उसमें बाहर निकलने की शक्ति कहाँ?"'

  63. Verse 63

    अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर् निधनसंश्रितम् । प्रधर्षयितुम् आरेभे मुनिं क्रोधान् निशाचरः ॥

    atha tasya vacaḥ śrutvā bhrātur nidhanasaṃśritam | pradharṣayitum ārebhe muniṃ krodhān niśācaraḥ

    'Then, hearing his word bearing upon his brother's death, the night-ranger, out of wrath, set himself to assail the sage.'

    'तब अपने भाई के निधन से सम्बन्धित उनके वचन को सुनकर वह निशाचर क्रोध से मुनि पर आक्रमण करने लगा।'

  64. Verse 64

    सो ऽभ्यद्रवद् द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा । चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ॥

    so 'bhyadravad dvijendraṃ taṃ muninā dīptatejasā | cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ

    'He rushed upon that lord of the twice-born; but, burnt up by the sage of blazing splendor with a glance like fire, he met his death.'

    'वह उन द्विजेन्द्र पर टूट पड़ा; किन्तु देदीप्यमान तेज वाले उन मुनि की अग्नि के समान दृष्टि से जलकर वह मृत्यु को प्राप्त हुआ।'

  65. Verse 65

    तस्यायम् आश्रमो भ्रातुस् तटाकवनशोभितः । विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ॥

    tasyāyam āśramo bhrātus taṭākavanaśobhitaḥ | viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam

    'This is the hermitage of his brother, graced with lake and grove — by whom, out of compassion for the brāhmaṇas, this hard deed was done.'

    'यह उन्हीं के भाई का आश्रम है, जो सरोवर और वन से सुशोभित है—जिसने ब्राह्मणों पर दया करके यह दुष्कर कार्य किया।'

  66. Verse 66

    एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह । रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालो ऽभ्यवर्तत ॥

    evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha | rāmasyāstaṃ gataḥ sūryaḥ saṃdhyākālo 'bhyavartata

    As Rāma was telling this, together with Saumitri, the sun set, and the twilight hour drew near.

    सौमित्रि के साथ इस प्रकार बातें करते हुए राम के समय सूर्य अस्त हो गया और सन्ध्याकाल आ पहुँचा।

  67. Verse 67

    उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि । प्रविवेशाश्रमपदं तम् ऋषिं चाभ्यवादयन् ॥

    upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi | praviveśāśramapadaṃ tam ṛṣiṃ cābhyavādayan

    Having performed the evening twilight-rite with his brother according to rule, he entered that hermitage-ground and saluted the ṛṣi.

    भाई के साथ विधिपूर्वक सायंसन्ध्या का उपासन करके उन्होंने उस आश्रम-प्रदेश में प्रवेश किया और ऋषि को प्रणाम किया।

  68. Verse 68

    सम्यक् प्रतिगृहीतस् तु मुनिना तेन राघवः । न्यवसत् तां निशाम् एकां प्राश्य मूलफलानि च ॥

    samyak pratigṛhītas tu muninā tena rāghavaḥ | nyavasat tāṃ niśām ekāṃ prāśya mūlaphalāni ca

    Rightly received by that sage, Rāghava dwelt there that one night, having partaken of roots and fruits.

    उन मुनि द्वारा भली-भाँति सत्कृत होकर राघव मूल-फल खाकर वह एक रात वहाँ रहे।

  69. Verse 69

    तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले । भ्रातरं तम् अगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः ॥

    tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale | bhrātaraṃ tam agastyasya āmantrayata rāghavaḥ

    When that night had passed, and the sun's orb was clear, Rāghava took leave of that brother of Agastya:

    वह रात बीत जाने और सूर्यमण्डल के निर्मल हो जाने पर राघव ने अगस्त्य के उस भाई से विदा माँगी—

  70. Verse 70

    अभिवादये त्वा भगवन् सुखम् अध्युषितो निशाम् । आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुम् अग्रजम् ॥

    abhivādaye tvā bhagavan sukham adhyuṣito niśām | āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭum agrajam

    'I salute you, reverend sir; happily have I spent the night. I take my leave of you; I go to behold your elder brother, your guru.'

    'हे भगवन्! मैं आपको प्रणाम करता हूँ; मैंने सुखपूर्वक रात बिताई। मैं आपसे विदा लेता हूँ; अब मैं आपके गुरु, आपके अग्रज के दर्शन के लिए जाता हूँ।'

  71. Verse 71

    गम्यताम् इति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः । यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच् चावलोकयन् ॥

    gamyatām iti tenokto jagāma raghunandanaḥ | yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ tac cāvalokayan

    'Let it be so — go,' thus addressed, Raghu's delight went by the path pointed out, beholding that forest,

    'अच्छा, जाओ'—ऐसा कहे जाने पर रघुनन्दन उस वन को देखते हुए बताए गए मार्ग से चल पड़े—

  72. Verse 72

    नीवारान् पनसांस् तालांस् तिमिशान् वञ्जुलान् धवान् । चिरिबिल्वान् मधूकांश् च बिल्वान् अपि च तिन्दुकान् ॥

    nīvārān panasāṃs tālāṃs timiśān vañjulān dhavān | ciribilvān madhūkāṃś ca bilvān api ca tindukān

    [set with] wild rice, jackfruit, palmyra, timiśa, vañjula, dhava, ciribilva, madhūka, bilva, and tinduka trees,

    —नीवार (जंगली धान), कटहल, ताड़, तिमिश, वंजुल, धव, चिरिबिल्व, महुआ, बेल तथा तेंदू के वृक्षों से भरे,

  73. Verse 73

    पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर् लताभिर् अनुवेष्टितान् । ददर्श रामः शतशस् तत्र कान्तारपादपान् ॥

    puṣpitān puṣpitāgrābhir latābhir anuveṣṭitān | dadarśa rāmaḥ śataśas tatra kāntārapādapān

    flowering and wreathed about with creepers whose tips were abloom — Rāma beheld there the forest trees of the wilderness by the hundred,

    —फूले हुए और फूले अग्रभाग वाली लताओं से लिपटे हुए; वहाँ राम ने सैकड़ों वन-वृक्ष देखे,

  74. Verse 74

    हस्तिहस्तैर् विमृदितान् वानरैर् उपशोभितान् । मत्तैः शकुनिसंघैश् च शतशः प्रतिनादितान् ॥

    hastihastair vimṛditān vānarair upaśobhitān | mattaiḥ śakunisaṃghaiś ca śataśaḥ pratināditān

    trampled by the trunks of elephants, graced with monkeys, and resounding by the hundred with flocks of rapturous birds.

    —जो हाथियों की सूँड़ों से मसले हुए, वानरों से सुशोभित, और सैकड़ों मतवाले पक्षियों के झुण्डों से गूँजते हुए थे।

  75. Verse 75

    ततो ऽब्रवीत् समीपस्थं रामो राजीवलोचनः । पृष्ठतो ऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥

    tato 'bravīt samīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ | pṛṣṭhato 'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam

    Then Rāma of lotus-eyes spoke to the hero Lakṣmaṇa, increaser of prosperity, who followed close behind:

    तब कमलनयन राम ने पीछे-पीछे चलने वाले, शोभा बढ़ाने वाले वीर लक्ष्मण से, जो समीप ही थे, कहा—

  76. Verse 76

    स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः । आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर् भावितात्मनः ॥

    snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ | āśramo nātidūrastho maharṣer bhāvitātmanaḥ

    'As the trees have glossy leaves, and the beasts and birds are gentle, the hermitage of the great seer of purified soul cannot be far off.'

    'जैसे इन वृक्षों के पत्ते चिकने हैं और मृग तथा पक्षी शान्त हैं, उससे जान पड़ता है कि शुद्ध अन्तःकरण वाले महर्षि का आश्रम अधिक दूर नहीं है।'

  77. Verse 77

    अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा । आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्त श्रमापहः ॥

    agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā | āśramo dṛśyate tasya pariśrānta śramāpahaḥ

    'The hermitage of him renowned in the world as Agastya by his own deed comes into view, the remover of the weariness of the wayworn.'

    'संसार में अपने ही कर्म से अगस्त्य नाम से विख्यात उनका आश्रम दिखाई दे रहा है, जो मार्ग से थके हुए का श्रम दूर करने वाला है।'

  78. Verse 78

    प्राज्यधूमाकुलवनश् चीरमालापरिष्कृतः । प्रशान्तमृगयूथश् च नानाशकुनिनादितः ॥

    prājyadhūmākulavanaś cīramālāpariṣkṛtaḥ | praśāntamṛgayūthaś ca nānāśakunināditaḥ

    'its woods full of abundant smoke, decked with strings of bark-garments, its herds of deer at peace, resounding with many kinds of birds.'

    '—जिसके वन प्रचुर धुएँ से भरे हैं, जो वल्कल-मालाओं से सजा है, जहाँ मृगों के झुण्ड शान्त हैं और नाना पक्षियों की ध्वनि गूँजती है।'

  79. Verse 79

    निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया । दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा ॥

    nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā | dakṣiṇā dik kṛtā yena śaraṇyā puṇyakarmaṇā

    '[the hermitage of him] by whom, forcibly subduing Death, out of desire for the welfare of the worlds, the southern quarter was made a refuge — he of holy deeds.'

    '—उन पवित्र कर्म वाले का आश्रम, जिन्होंने लोकों के हित की कामना से मृत्यु को बलपूर्वक वश में करके दक्षिण दिशा को शरण्य बनाया।'

  80. Verse 80

    तस्येदम् आश्रमपदं प्रभावाद् यस्य राक्षसैः । दिग् इयं दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते नोपभुज्यते ॥

    tasyedam āśramapadaṃ prabhāvād yasya rākṣasaiḥ | dig iyaṃ dakṣiṇā trāsād dṛśyate nopabhujyate

    'This is the hermitage-ground of him by whose power this southern quarter, out of dread, is only beheld by the rākṣasas and not enjoyed.'

    'यह उन्हीं का आश्रम-प्रदेश है, जिनके प्रभाव से यह दक्षिण दिशा राक्षसों द्वारा भय के कारण केवल देखी जाती है, भोगी नहीं जाती।'

  81. Verse 81

    यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिग् इयं पुण्यकर्मणा । तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥

    yadā prabhṛti cākrāntā dig iyaṃ puṇyakarmaṇā | tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ

    'From the time this quarter was taken possession of by that one of holy deeds, from that time the night-rangers have been free of enmity and at peace.'

    'जब से उन पवित्र कर्म वाले ने इस दिशा पर अधिकार किया, तब से निशाचर वैरशून्य और शान्त हो गए।'

  82. Verse 82

    नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक् प्रदक्षिणा । प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥

    nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dik pradakṣiṇā | prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ

    'And by the name of that reverend one this auspicious southern quarter (pradakṣiṇā) is famed in the three worlds, unassailable by those of cruel deeds.'

    'और उन भगवान् के नाम से ही यह मंगलमयी दक्षिण दिशा तीनों लोकों में विख्यात है, जो क्रूरकर्मा राक्षसों के लिए दुर्धर्ष है।'

  83. Verse 83

    मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः । संदेशं पालयंस् तस्य विन्ध्यशौलो न वर्धते ॥

    mārgaṃ niroddhuṃ satataṃ bhāskarasyācalottamaḥ | saṃdeśaṃ pālayaṃs tasya vindhyaśaulo na vardhate

    'When the best of mountains, the Vindhya, would forever have barred the sun's path, then, obeying his command, the Vindhya mountain grew no more.'

    Alludes to Agastya bidding the growing Vindhya bow down and remain so; the elliptical first line is rendered to that known sense.

    'जब पर्वतश्रेष्ठ विन्ध्य सूर्य के मार्ग को सदा के लिए रोक देना चाहता था, तब उन्हीं के आदेश का पालन करते हुए विन्ध्य पर्वत ने बढ़ना छोड़ दिया।'

  84. Verse 84

    अयं दीर्घायुषस् तस्य लोके विश्रुतकर्मणः । अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान् विनीतमृगसेवितः ॥

    ayaṃ dīrghāyuṣas tasya loke viśrutakarmaṇaḥ | agastyasyāśramaḥ śrīmān vinītamṛgasevitaḥ

    'This is the glorious hermitage of that long-lived one of deeds renowned in the world, Agastya, frequented by gentle, tamed deer.'

    'यह संसार में प्रसिद्ध कर्म वाले उन दीर्घायु अगस्त्य का श्रीसम्पन्न आश्रम है, जो विनीत पालतू मृगों से सेवित है।'

  85. Verse 85

    एष लोकार्चितः साधुर् हिते नित्यं रतः सताम् । अस्मान् अधिगतान् एष श्रेयसा योजयिष्यति ॥

    eṣa lokārcitaḥ sādhur hite nityaṃ rataḥ satām | asmān adhigatān eṣa śreyasā yojayiṣyati

    'This saint, honored by the world, ever devoted to the good of the virtuous, will join us, who have come to him, with blessing.'

    'लोकपूजित, सत्पुरुषों के हित में सदा रत ये साधु, उनके पास आए हुए हम लोगों को कल्याण से युक्त करेंगे।'

  86. Verse 86

    आराधयिष्याम्य् अत्राहम् अगस्त्यं तं महामुनिम् । शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्य् अहं प्रभो ॥

    ārādhayiṣyāmy atrāham agastyaṃ taṃ mahāmunim | śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmy ahaṃ prabho

    'Here I shall render homage to Agastya the great sage; and the remainder of our forest-dwelling, O gentle one, I shall spend here, O lord.'

    'हे सौम्य! हे प्रभो! मैं यहाँ उन महामुनि अगस्त्य की आराधना करूँगा; और वनवास का जो शेष भाग है, उसे मैं यहीं बिताऊँगा।'

  87. Verse 87

    अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः । अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥

    atra devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ | agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate

    'Here the gods with the gandharvas, the Siddhas, and the supreme seers constantly wait upon Agastya of measured diet.'

    'यहाँ गन्धर्वों सहित देवता, सिद्ध तथा परम ऋषि नियमित आहार करने वाले अगस्त्य की निरन्तर सेवा करते हैं।'

  88. Verse 88

    नात्र जीवेन् मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः । नृशंसः काम वृत्तो वा मुनिर् एष तथाविधः ॥

    nātra jīven mṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ | nṛśaṃsaḥ kāma vṛtto vā munir eṣa tathāvidhaḥ

    'Here no liar may live, nor any cruel or deceitful one, no one base, nor one given to his lusts: such is this sage.'

    'यहाँ कोई मिथ्यावादी, क्रूर अथवा शठ जीवित नहीं रह सकता, न कोई नृशंस और न ही कामी; ऐसे ये मुनि हैं।'

  89. Verse 89

    अत्र देवाश् च यक्षाश् च नागाश् च पतगैः सह । वसन्ति नियताहारो धर्मम् आराधयिष्णवः ॥

    atra devāś ca yakṣāś ca nāgāś ca patagaiḥ saha | vasanti niyatāhāro dharmam ārādhayiṣṇavaḥ

    'Here the gods and yakṣas and nāgas, together with the birds, dwell of measured diet, eager to do homage to dharma.'

    'यहाँ पक्षियों सहित देवता, यक्ष और नाग नियमित आहार करते हुए, धर्म की आराधना की इच्छा से निवास करते हैं।'

  90. Verse 90

    अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः । त्यक्त्वा देहान् नवैर् देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥

    atra siddhā mahātmāno vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ | tyaktvā dehān navair dehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ

    'Here the great-souled Siddhas, the supreme seers, in chariots bright as the sun, having cast off their bodies, have gone to heaven in new bodies.'

    'यहाँ महात्मा सिद्ध और परम ऋषि सूर्य के समान तेजस्वी विमानों में, अपने देह त्यागकर नए देहों के साथ स्वर्ग को गए हैं।'

  91. Verse 91

    यक्षत्वम् अमरत्वं च राज्यानि विविधानि च । अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैर् आराधिताः शुभैः ॥

    yakṣatvam amaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca | atra devāḥ prayacchanti bhūtair ārādhitāḥ śubhaiḥ

    'Here the gods, worshipped by auspicious beings, bestow the state of a yakṣa, immortality, and kingdoms of many kinds.'

    'यहाँ शुभ प्राणियों द्वारा आराधित देवता यक्षत्व, अमरत्व तथा नाना प्रकार के राज्य प्रदान करते हैं।'

  92. Verse 92

    आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः । निवेदयेह मां प्राप्तम् ऋषये सह सीतया ॥

    āgatāḥ smāśramapadaṃ saumitre praviśāgrataḥ | nivedayeha māṃ prāptam ṛṣaye saha sītayā

    'We have come to the hermitage-ground, O Saumitri; enter first, and announce here to the ṛṣi that I have arrived, together with Sītā.'

    'हे सौमित्रे! हम आश्रम-प्रदेश में आ पहुँचे हैं; तुम पहले भीतर जाओ और ऋषि को यह सूचित कर दो कि मैं सीता के साथ आ पहुँचा हूँ।'