Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 70

Aranya Kanda

27 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने । आतस्थतुर् दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ ॥

    tau kabandhena taṃ mārgaṃ pampāyā darśitaṃ vane | ātasthatur diśaṃ gṛhya pratīcīṃ nṛvarātmajau

    The two, with the path to Pampā shown them by Kabandha in the forest, took the western quarter and set forth, those sons of the best of men.

    वन में कबन्ध द्वारा दिखाए गए उस पम्पा के मार्ग को पकड़कर वे दोनों नरश्रेष्ठ के पुत्र पश्चिम दिशा की ओर चल पड़े।

  2. Verse 2

    तौ शैलेष्व् आचितानेकान् क्षौद्रकल्पफलद्रुमान् । वीक्षन्तौ जग्मतुर् द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ ॥

    tau śaileṣv ācitānekān kṣaudrakalpaphaladrumān | vīkṣantau jagmatur draṣṭuṃ sugrīvaṃ rāmalakṣmaṇau

    The two, Rāma and Lakṣmaṇa, gazing at the many trees upon the mountains, laden with fruits sweet as honey, went on to see Sugrīva.

    पर्वतों पर लदे हुए मधु-सदृश (मीठे) फल वाले अनेक वृक्षों को देखते हुए वे दोनों — राम और लक्ष्मण — सुग्रीव को देखने चले।

  3. Verse 3

    कृत्वा च शैलपृष्ठे तु तौ वासं रघुनन्दनौ । पम्पायाः पश्चिमं तीरं राघवाव् उपतस्थतुः ॥

    kṛtvā ca śailapṛṣṭhe tu tau vāsaṃ raghunandanau | pampāyāḥ paścimaṃ tīraṃ rāghavāv upatasthatuḥ

    Having made their lodging for the night upon a mountain-ridge, the two Rāghavas came to the western shore of Pampā.

    और पर्वत की पीठ पर रात्रि-विश्राम करके वे दोनों राघव पम्पा के पश्चिमी तट पर पहुँचे।

  4. Verse 4

    तौ पुष्करिण्याः पम्पायास् तीरम् आसाद्य पश्चिमम् । अपश्यतां ततस् तत्र शबर्या रम्यम् आश्रमम् ॥

    tau puṣkariṇyāḥ pampāyās tīram āsādya paścimam | apaśyatāṃ tatas tatra śabaryā ramyam āśramam

    The two, reaching the western shore of the lotus-pond Pampā, then saw there the lovely hermitage of Śabarī.

    कमल-सरोवर पम्पा के पश्चिमी तट पर पहुँचकर उन दोनों ने तब वहाँ शबरी का रमणीय आश्रम देखा।

  5. Verse 5

    तौ तम् आश्रमम् आसाद्य द्रुमैर् बहुभिर् आवृतम् । सुरम्यम् अभिवीक्षन्तौ शबरीम् अभ्युपेयतुः ॥

    tau tam āśramam āsādya drumair bahubhir āvṛtam | suramyam abhivīkṣantau śabarīm abhyupeyatuḥ

    Reaching that hermitage, ringed by many trees and most delightful, gazing upon it, the two went up to Śabarī.

    अनेक वृक्षों से घिरे और अत्यन्त रमणीय उस आश्रम में पहुँचकर उसे निहारते हुए वे दोनों शबरी के पास गए।

  6. Verse 6

    तौ तु दृष्ट्वा तदा सिद्धा समुत्थाय कृताञ्जलिः । पादौ जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥

    tau tu dṛṣṭvā tadā siddhā samutthāya kṛtāñjaliḥ | pādau jagrāha rāmasya lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ

    But she, the accomplished ascetic, seeing them then, rose up and, with folded palms, clasped the feet of Rāma and of the wise Lakṣmaṇa.

    किन्तु उन्हें देखकर वह सिद्ध (तपस्विनी) उठकर, हाथ जोड़कर, राम और बुद्धिमान लक्ष्मण के चरण पकड़ लिए।

  7. Verse 7

    ताम् उवाच ततो रामः श्रमणीं संशितव्रताम् । कच्चित् ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित् ते वर्धते तपः ॥

    tām uvāca tato rāmaḥ śramaṇīṃ saṃśitavratām | kaccit te nirjitā vighnāḥ kaccit te vardhate tapaḥ

    Then Rāma said to that ascetic woman of firm vows: 'Have your obstacles been overcome? Does your austerity prosper?'

    तब राम ने दृढ़व्रत उस श्रमणी (तपस्विनी) से कहा — 'क्या तुम्हारे विघ्न जीत लिए गए? क्या तुम्हारा तप बढ़ रहा है?'

  8. Verse 8

    कच्चित् ते नियतः कोप आहारश् च तपोधने । कच्चित् ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित् ते मनसः सुखम् । कच्चित् ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि ॥

    kaccit te niyataḥ kopa āhāraś ca tapodhane | kaccit te niyamāḥ prāptāḥ kaccit te manasaḥ sukham | kaccit te guruśuśrūṣā saphalā cārubhāṣiṇi

    'Have your anger and your appetite been subdued, O you rich in austerity? Have your observances been fulfilled? Is there contentment of mind for you? Has your service to your teachers borne fruit, O fair-speaking one?'

    'हे तपोधने! क्या तुम्हारा क्रोध और आहार नियन्त्रित है? क्या तुम्हारे नियम सिद्ध हुए? क्या तुम्हारे मन को सुख है? हे चारुभाषिणी! क्या तुम्हारी गुरु-सेवा सफल हुई?'

  9. Verse 9

    रामेण तापसी पृष्ठा सा सिद्धा सिद्धसंमता । शशंस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्युपस्थिता ॥

    rāmeṇa tāpasī pṛṣṭhā sā siddhā siddhasaṃmatā | śaśaṃsa śabarī vṛddhā rāmāya pratyupasthitā

    Questioned by Rāma, that ascetic — accomplished and esteemed among the accomplished, the aged Śabarī — replied, standing before Rāma:

    राम द्वारा पूछी गई वह तपस्विनी, सिद्ध और सिद्धों में सम्मानित वृद्धा शबरी, राम के समक्ष खड़ी होकर बोली —

  10. Verse 10

    चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैर् अतुलप्रभैः । इतस् ते दिवम् आरूढा यान् अहं पर्यचारिषम् ॥

    citrakūṭaṃ tvayi prāpte vimānair atulaprabhaiḥ | itas te divam ārūḍhā yān ahaṃ paryacāriṣam

    'When you had reached Citrakūṭa, by aerial cars of matchless radiance my teachers ascended from here to heaven — they whom I waited upon.'

    'जब आप चित्रकूट पहुँचे थे, तब अतुलनीय प्रभा वाले विमानों से मेरे वे (गुरुजन), जिनकी मैंने सेवा की, यहाँ से स्वर्ग को आरूढ़ हुए।'

  11. Verse 11

    तैश् चाहम् उक्ता धर्मज्ञैर् महाभागैर् महर्षिभिः । आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यम् इमम् आश्रमम् ॥

    taiś cāham uktā dharmajñair mahābhāgair maharṣibhiḥ | āgamiṣyati te rāmaḥ supuṇyam imam āśramam

    'And I was told by those righteous, greatly blessed great seers: "Rāma will come to this most holy hermitage of yours."'

    'और उन धर्मज्ञ, महाभाग महर्षियों ने मुझसे कहा था — "राम तुम्हारे इस परम पुण्य आश्रम में आएँगे।"'

  12. Verse 12

    स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितो ऽतिथिः । तं च दृष्ट्वा वरांल् लोकान् अक्षयांस् त्वं गमिष्यसि ॥

    sa te pratigrahītavyaḥ saumitrisahito 'tithiḥ | taṃ ca dṛṣṭvā varāṃl lokān akṣayāṃs tvaṃ gamiṣyasi

    '"He is to be received by you as a guest, together with Saumitri; and having seen him, you shall go to the excellent, imperishable worlds."'

    '"उन्हें सौमित्रि सहित अतिथि के रूप में तुम्हें ग्रहण करना; और उन्हें देखकर तुम श्रेष्ठ, अक्षय लोकों को जाओगी।"'

  13. Verse 13

    मया तु विविधं वन्यं संचितं पुरुषर्षभ । तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास् तीरसंभवम् ॥

    mayā tu vividhaṃ vanyaṃ saṃcitaṃ puruṣarṣabha | tavārthe puruṣavyāghra pampāyās tīrasaṃbhavam

    'By me, O bull among men, forest-fare of many kinds has been gathered for your sake, O tiger among men, grown upon the shore of Pampā.'

    'हे पुरुषर्षभ! हे पुरुषव्याघ्र! आपके लिए मैंने पम्पा के तट पर उत्पन्न नाना प्रकार का वन-फल संचित किया है।'

  14. Verse 14

    एवम् उक्तः स धर्मात्मा शबर्या शबरीम् इदम् । राघवः प्राह विज्ञाने तां नित्यम् अबहिष्कृताम् ॥

    evam uktaḥ sa dharmātmā śabaryā śabarīm idam | rāghavaḥ prāha vijñāne tāṃ nityam abahiṣkṛtām

    Thus addressed by Śabarī, the righteous Rāghava spoke this to Śabarī, ever versed in knowledge:

    शबरी द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर धर्मात्मा राघव ने ज्ञान में सदा निपुण (सिद्ध) उस शबरी से यह कहा —

  15. Verse 15

    दनोः सकाशात् तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनः । श्रुतं प्रत्यक्षम् इच्छामि संद्रष्टुं यदि मन्यसे ॥

    danoḥ sakāśāt tattvena prabhāvaṃ te mahātmanaḥ | śrutaṃ pratyakṣam icchāmi saṃdraṣṭuṃ yadi manyase

    'From Danu's lips I have heard, truly, of the power of these great-souled ones; I wish to behold it in person, if you think fit.'

    'दनु के मुख से मैंने इन महात्माओं के प्रभाव के विषय में यथार्थ रूप से सुना है; यदि तुम उचित समझो तो मैं उसे प्रत्यक्ष देखना चाहता हूँ।'

  16. Verse 16

    एतत् तु वचनं श्रुत्वा रामवक्त्राद् विनिःसृतम् । शबरी दर्शयाम् आस ताव् उभौ तद् वनं महत् ॥

    etat tu vacanaṃ śrutvā rāmavaktrād viniḥsṛtam | śabarī darśayām āsa tāv ubhau tad vanaṃ mahat

    Having heard this word issuing from Rāma's lips, Śabarī showed the two that great forest.

    राम के मुख से निकले इस वचन को सुनकर शबरी ने उन दोनों को वह महान वन दिखाया।

  17. Verse 17

    पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम् । मतङ्गवनम् इत्य् एव विश्रुतं रघुनन्दन ॥

    paśya meghaghanaprakhyaṃ mṛgapakṣisamākulam | mataṅgavanam ity eva viśrutaṃ raghunandana

    'Behold, like a mass of clouds, teeming with beasts and birds, the wood renowned as Mataṅga's grove, O delight of the Raghus.'

    'हे रघुनन्दन! मेघ-समूह-सा, पशु-पक्षियों से भरा, मतंग-वन नाम से विख्यात इस (वन) को देखो।'

  18. Verse 18

    इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते । जुहवांश् चक्रिरे तीर्थं मन्त्रवन् मन्त्रपूजितम् ॥

    iha te bhāvitātmāno guravo me mahādyute | juhavāṃś cakrire tīrthaṃ mantravan mantrapūjitam

    'Here my teachers, of purified soul, O greatly splendid one, offering oblations, made this a holy place, hallowed with mantras.'

    'हे महाद्युते! यहाँ भावित-आत्मा मेरे गुरुजनों ने हवन करते हुए इस तीर्थ को मन्त्रों से पवित्र, मन्त्रमय बनाया।'

  19. Verse 19

    इयं प्रत्यक् स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः । पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमाद् उद्वेपिभिः करैः ॥

    iyaṃ pratyak sthalī vedī yatra te me susatkṛtāḥ | puṣpopahāraṃ kurvanti śramād udvepibhiḥ karaiḥ

    'This is the western altar-ground where my well-honored teachers used to make their flower-offering, with hands trembling from toil.'

    'यह पश्चिम दिशा की वेदी-भूमि है, जहाँ मेरे वे अत्यन्त सत्कृत (गुरुजन) श्रम से काँपते हाथों से पुष्प-अर्पण करते थे।'

  20. Verse 20

    तेषां तपः प्रभावेन पश्याद्यापि रघूत्तम । द्योतयन्ति दिशः सर्वाः श्रिया वेद्यो ऽतुलप्रभाः ॥

    teṣāṃ tapaḥ prabhāvena paśyādyāpi raghūttama | dyotayanti diśaḥ sarvāḥ śriyā vedyo 'tulaprabhāḥ

    'By the power of their austerity, behold even today, O best of the Raghus, the altars of matchless radiance light up all the quarters with their splendor.'

    'हे रघुश्रेष्ठ! उनके तप के प्रभाव से देखो — आज भी अतुल प्रभा वाली वे वेदियाँ अपनी शोभा से सभी दिशाओं को प्रकाशित करती हैं।'

  21. Verse 21

    अशक्नुवद्भिस् तैर् गन्तुम् उपवासश्रमालसैः । चिन्तिते ऽभ्यागतान् पश्य समेतान् सप्त सागरान् ॥

    aśaknuvadbhis tair gantum upavāsaśramālasaiḥ | cintite 'bhyāgatān paśya sametān sapta sāgarān

    'When they, worn and languid from fasting, were unable to go, see — upon their mere thought — the seven seas, come together, arrived here.'

    'उपवास और श्रम से शिथिल होकर जब वे (गुरुजन) जाने में असमर्थ थे, तब उनके चिन्तन मात्र से यहाँ एकत्र आए हुए सातों सागरों को देखो।'

  22. Verse 22

    कृताभिषेकैस् तैर् न्यस्ता वल्कलाः पादपेष्व् इह । अद्यापि न विशुष्यन्ति प्रदेशे रघुनन्दन ॥

    kṛtābhiṣekais tair nyastā valkalāḥ pādapeṣv iha | adyāpi na viśuṣyanti pradeśe raghunandana

    'By them, after their bathing, bark-garments were hung here upon the trees; even today they do not dry in this spot, O delight of the Raghus.'

    'हे रघुनन्दन! स्नान करके उन्होंने यहाँ वृक्षों पर वल्कल रखे थे; वे आज भी इस स्थान पर नहीं सूखते।'

  23. Verse 23

    कृत्स्नं वनम् इदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया । तद् इच्छाम्य् अभ्यनुज्ञाता त्यक्तुम् एतत् कलेवरम् ॥

    kṛtsnaṃ vanam idaṃ dṛṣṭaṃ śrotavyaṃ ca śrutaṃ tvayā | tad icchāmy abhyanujñātā tyaktum etat kalevaram

    'This whole wood has been seen by you, and what was to be heard you have heard; so now, with your leave, I wish to forsake this body.'

    'यह सम्पूर्ण वन आपने देख लिया, और जो सुनने योग्य था वह आपने सुन लिया; अब आपकी अनुमति से मैं इस शरीर को त्यागना चाहती हूँ।'

  24. Verse 24

    तेषाम् इच्छाम्य् अहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम् । मुनीनाम् आश्रंमो येषाम् अहं च परिचारिणी ॥

    teṣām icchāmy ahaṃ gantuṃ samīpaṃ bhāvitātmanām | munīnām āśraṃmo yeṣām ahaṃ ca paricāriṇī

    'I wish to go into the presence of those sages of purified soul, whose hermitage this is, and whose attendant I am.'

    'मैं उन भावित-आत्मा मुनियों के समीप जाना चाहती हूँ, जिनका यह आश्रम है और जिनकी मैं परिचारिका हूँ।'

  25. Verse 25

    धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । अनुजानामि गच्छेति प्रहृष्टवदनो ऽब्रवीत् ॥

    dharmiṣṭhaṃ tu vacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | anujānāmi gaccheti prahṛṣṭavadano 'bravīt

    Hearing that most righteous word, Rāghava, with Lakṣmaṇa, with glad face said: 'I give you leave; go.'

    उस परम धर्ममय वचन को सुनकर लक्ष्मण सहित राघव ने प्रसन्न मुख से कहा — 'मैं अनुमति देता हूँ, जाओ।'

  26. Verse 26

    अनुज्ञाता तु रामेण हुत्वात्मानं हुताशने । ज्वलत्पावकसंकाशा स्वर्गम् एव जगाम सा ॥

    anujñātā tu rāmeṇa hutvātmānaṃ hutāśane | jvalatpāvakasaṃkāśā svargam eva jagāma sā

    Given leave by Rāma, offering herself into the sacrificial fire, she, bright as blazing fire, went to heaven itself.

    राम द्वारा अनुमति पाकर वह अपने को यज्ञ-अग्नि में हवन करके, प्रज्वलित अग्नि-सी देदीप्यमान होकर स्वर्ग को ही चली गई।

  27. Verse 27

    यत्र ते सुकृतात्मानो विहरन्ति महर्षयः । तत् पुण्यं शबरीस्थानं जगामात्मसमाधिना ॥

    yatra te sukṛtātmāno viharanti maharṣayaḥ | tat puṇyaṃ śabarīsthānaṃ jagāmātmasamādhinā

    To that holy abode of Śabarī — where those sages of virtuous soul, the great seers, dwell — she went, by her own power of meditation.

    जहाँ वे पुण्यात्मा महर्षि विहार करते हैं, उस पवित्र शबरी-स्थान (गुरुजनों के लोक) को वह अपनी समाधि-शक्ति से प्राप्त हुई।