Sarga 71
Aranya Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन कर्मणा । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयाम् आस राघवः ॥
divaṃ tu tasyāṃ yātāyāṃ śabaryāṃ svena karmaṇā | lakṣmaṇena saha bhrātrā cintayām āsa rāghavaḥ
When Śabarī had gone to heaven by her own deed, Rāghava, together with his brother Lakṣmaṇa, fell to pondering.
शबरी के अपने कर्म से स्वर्ग को चले जाने पर राघव अपने भाई लक्ष्मण के साथ विचार करने लगे।
Verse 2
चिन्तयित्वा तु धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम् । हितकारिणम् एकाग्रं लक्ष्मणं राघवो ऽब्रवीत् ॥
cintayitvā tu dharmātmā prabhāvaṃ taṃ mahātmanām | hitakāriṇam ekāgraṃ lakṣmaṇaṃ rāghavo 'bravīt
Having pondered the power of those great-souled ones, the righteous Rāghava said to Lakṣmaṇa, his single-minded well-wisher:
उन महात्माओं के उस प्रभाव पर विचार कर धर्मात्मा राघव ने अपने हितकारी, एकाग्र (भक्त) लक्ष्मण से कहा —
Verse 3
दृष्टो ऽयम् आश्रमः सौम्य बह्वाश्चर्यः कृतात्मनाम् । विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः ॥
dṛṣṭo 'yam āśramaḥ saumya bahvāścaryaḥ kṛtātmanām | viśvastamṛgaśārdūlo nānāvihagasevitaḥ
'This hermitage of those of perfected soul has been seen by us, O gentle one, full of marvels, where the deer and tigers are trusting and birds of many kinds resort.'
'हे सौम्य! कृतात्मा (सिद्ध) जनों का यह आश्रम हमने देख लिया — अनेक आश्चर्यों से भरा, जहाँ मृग और व्याघ्र (परस्पर) विश्वस्त हैं और नाना पक्षी निवास करते हैं।'
Verse 4
सप्तानां च समुद्राणाम् एषु तीर्थेषु लक्ष्मण । उपस्पृष्टं च विधिवत् पितरश् चापि तर्पिताः ॥
saptānāṃ ca samudrāṇām eṣu tīrtheṣu lakṣmaṇa | upaspṛṣṭaṃ ca vidhivat pitaraś cāpi tarpitāḥ
'And at these fords of the seven seas, O Lakṣmaṇa, we have duly made our ablution, and the ancestors too have been gratified.'
'हे लक्ष्मण! सातों समुद्रों के इन तीर्थों में हमने विधिपूर्वक स्नान (आचमन) किया, और पितरों का भी तर्पण किया।'
Verse 5
प्रनष्टम् अशुभं यत् तत् कल्याणं समुपस्थितम् । तेन त्व् एतत् प्रहृष्टं मे मनो लक्ष्मण संप्रति ॥
pranaṣṭam aśubhaṃ yat tat kalyāṇaṃ samupasthitam | tena tv etat prahṛṣṭaṃ me mano lakṣmaṇa saṃprati
'The ill-fortune that was has vanished; good fortune has drawn near; therefore this mind of mine is now gladdened, O Lakṣmaṇa.'
'जो अशुभ था वह नष्ट हो गया; कल्याण समीप आ गया है; इसी से हे लक्ष्मण! अब मेरा यह मन प्रसन्न है।'
Verse 6
हृदये हि नरव्याघ्र शुभम् आविर्भविष्यति । तद् आगच्छ गमिष्यावः पम्पां तां प्रियदर्शनाम् ॥
hṛdaye hi naravyāghra śubham āvirbhaviṣyati | tad āgaccha gamiṣyāvaḥ pampāṃ tāṃ priyadarśanām
'For in my heart, O tiger among men, something auspicious will come to light; so come, let us go to that Pampā, lovely to behold.'
'हे नरव्याघ्र! हृदय में कुछ शुभ प्रकट होने वाला है; इसलिए आओ, हम उस प्रियदर्शना पम्पा को चलें।'
Verse 7
ऋश्यमूको गिरिर् यत्र नातिदूरे प्रकाशते । यस्मिन् वसति धर्मात्मा सुग्रीवो ऽंशुमतः सुतः । नित्यं वालिभयात् त्रस्तश् चतुर्भिः सह वानरैः ॥
ṛśyamūko girir yatra nātidūre prakāśate | yasmin vasati dharmātmā sugrīvo 'ṃśumataḥ sutaḥ | nityaṃ vālibhayāt trastaś caturbhiḥ saha vānaraiḥ
'There, not far off, shines the mountain Ṛṣyamūka, where the righteous Sugrīva, son of the Sun, ever dwells, affrighted through fear of Vālin, together with four monkeys.'
'जहाँ पास ही ऋष्यमूक पर्वत प्रकाशित है, जिस पर धर्मात्मा सुग्रीव, सूर्य (अंशुमान) का पुत्र, वालि के भय से सदा त्रस्त होकर चार वानरों के साथ रहता है।'
Verse 8
अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम् । तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम् ॥
abhitvare ca taṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ vānararṣabham | tadadhīnaṃ hi me saumya sītāyāḥ parimārgaṇam
'And I am eager to see him, Sugrīva, bull among monkeys; for upon him depends, O gentle one, the search for Sītā.'
'और मैं वानरश्रेष्ठ उस सुग्रीव को देखने की शीघ्रता कर रहा हूँ; क्योंकि हे सौम्य! सीता की खोज उसी पर निर्भर है।'
Verse 9
इति ब्रुवाणं तं रामं सौमित्रिर् इदम् अब्रवीत् । गच्छावस् त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः ॥
iti bruvāṇaṃ taṃ rāmaṃ saumitrir idam abravīt | gacchāvas tvaritaṃ tatra mamāpi tvarate manaḥ
To Rāma speaking thus, Saumitri said this: 'Let us go thither quickly; my mind too is impatient.'
इस प्रकार कहते हुए उस राम से सौमित्रि ने यह कहा — 'हम शीघ्र वहाँ चलें; मेरा मन भी उतावला हो रहा है।'
Verse 10
आश्रमात् तु ततस् तस्मान् निष्क्रम्य स विशां पतिः । आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सहाभिभूः ॥
āśramāt tu tatas tasmān niṣkramya sa viśāṃ patiḥ | ājagāma tataḥ pampāṃ lakṣmaṇena sahābhibhūḥ
Then, going forth from that hermitage, that invincible lord of men came thereafter to Pampā, together with Lakṣmaṇa.
तब उस आश्रम से निकलकर वह अजेय नरपति (राम) लक्ष्मण के साथ पम्पा पहुँचे।
Verse 11
समीक्षमाणः पुष्पाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम् । कोयष्टिभिश् चार्जुनकैः शतपत्रैश् च कीचकैः । एतैश् चान्यैश् च विविधैर् नादितं तद् वनं महत् ॥
samīkṣamāṇaḥ puṣpāḍhyaṃ sarvato vipuladrumam | koyaṣṭibhiś cārjunakaiḥ śatapatraiś ca kīcakaiḥ | etaiś cānyaiś ca vividhair nāditaṃ tad vanaṃ mahat
— gazing upon it, rich in flowers, with broad trees on every side, that great wood resounding with koyaṣṭi and arjunaka birds, with woodpeckers and kīcakas, and with these and various others.
The names koyaṣṭibha, arjunaka, śatapatra and kīcaka denote various water- and wood-birds.
— चारों ओर पुष्पों से समृद्ध, विशाल वृक्षों वाले, कोयष्टि और अर्जुनक पक्षियों से, कठफोड़वों और कीचकों से, तथा इन और नाना अन्य (पक्षियों) से गुंजित उस महान वन को निहारते हुए।
Verse 12
स रामो विधिवान् वृक्षान् सरांसि विविधानि च । पश्यन् कामाभिसंतप्तो जगाम परमं ह्रदम् ॥
sa rāmo vidhivān vṛkṣān sarāṃsi vividhāni ca | paśyan kāmābhisaṃtapto jagāma paramaṃ hradam
Rāma, duly beholding the trees and the various lakes, consumed with longing, went on to the supreme lake.
विधिपूर्वक वृक्षों और नाना सरोवरों को देखते हुए वह राम काम (वियोग) से संतप्त होकर परम जलाशय की ओर गए।
Verse 13
स ताम् आसाद्य वै रामो दूराद् उदकवाहिनीम् । मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत ॥
sa tām āsādya vai rāmo dūrād udakavāhinīm | mataṅgasarasaṃ nāma hradaṃ samavagāhata
Reaching from afar that water-bearing lake — the lake named Mataṅga-saras — Rāma descended into it.
दूर से ही उस जलधारिणी (सरोवर) के पास पहुँचकर राम ने मतंग-सरस् नामक जलाशय में प्रवेश किया।
Verse 14
स तु शोकसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः । विवेश नलिनीं पम्पां पङ्कजैश् च समावृताम् ॥
sa tu śokasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ | viveśa nalinīṃ pampāṃ paṅkajaiś ca samāvṛtām
Rāma, the son of Daśaratha, overcome with grief, entered the lotus-pond Pampā, covered with lotuses —
किन्तु शोक से व्याप्त वह दशरथपुत्र राम कमलों से ढँके कमल-सरोवर पम्पा में प्रविष्ट हुए —
Verse 15
तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दाल काशिनीम् । रम्योपवनसंबाधां पद्मसंपीडितोदकाम् ॥
tilakāśokapuṃnāgabakuloddāla kāśinīm | ramyopavanasaṃbādhāṃ padmasaṃpīḍitodakām
— radiant with tilaka, aśoka, puṃnāga, bakula and uddālaka trees, crowded with lovely groves, its water pressed close with lotuses;
— जो तिलक, अशोक, पुंनाग, बकुल और उद्दालक वृक्षों से शोभित, रमणीय उपवनों से भरी और कमलों से सघन जल वाली थी;
Verse 16
स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसंतताम् । मत्स्यकच्छपसंबाधां तीरस्थद्रुमशोभिताम् ॥
sphaṭikopamatoyāḍhyāṃ ślakṣṇavālukasaṃtatām | matsyakacchapasaṃbādhāṃ tīrasthadrumaśobhitām
— rich in water clear as crystal, spread with smooth sand, teeming with fish and turtles, graced with trees standing on its banks;
— स्फटिक-सा निर्मल जल से समृद्ध, चिकनी बालू से बिछी, मीन और कछुओं से भरी और तट पर खड़े वृक्षों से शोभित;
Verse 17
सखीभिर् इव युक्ताभिर् लताभिर् अनुवेष्टिताम् । किंनरोरगगन्धर्वयक्षराक्षससेविताम् । नानाद्रुमलताकीर्णां शीतवारिनिधिं शुभाम् ॥
sakhībhir iva yuktābhir latābhir anuveṣṭitām | kiṃnaroragagandharvayakṣarākṣasasevitām | nānādrumalatākīrṇāṃ śītavārinidhiṃ śubhām
— entwined with creepers as with companions joined to it, frequented by kinnaras, serpents, gandharvas, yakṣas and rākṣasas, strewn with trees and creepers of many kinds, a fair reservoir of cool water;
— सखियों-सी परस्पर जुड़ी लताओं से लिपटी, किन्नरों, नागों, गन्धर्वों, यक्षों और राक्षसों से सेवित, नाना वृक्ष-लताओं से भरी, शीतल जल का शुभ निधान;
Verse 18
पद्मैः सौगन्धिकैस् ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः । नीलां कुवलयोद्धातैर् बहुवर्णां कुथाम् इव ॥
padmaiḥ saugandhikais tāmrāṃ śuklāṃ kumudamaṇḍalaiḥ | nīlāṃ kuvalayoddhātair bahuvarṇāṃ kuthām iva
— coppery with fragrant lotuses, white with clusters of night-lilies, blue with masses of blue water-lilies — of many hues, like a variegated coverlet.
— सुगन्धित कमलों से ताम्रवर्ण, कुमुद-समूहों से श्वेत और नील-कमलों के समूहों से नीली — अनेक रंगों वाली, मानो चित्र-विचित्र कालीन-सी;
Verse 19
अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम् । पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम् ॥
aravindotpalavatīṃ padmasaugandhikāyutām | puṣpitāmravaṇopetāṃ barhiṇodghuṣṭanāditām
— rich in aravinda and utpala lotuses, set with fragrant lotuses, flanked by groves of blossoming mango, loud with the cries of peacocks.
— अरविन्द और उत्पल कमलों से युक्त, सुगन्धित कमलों से भरी, पुष्पित आम्र-वनों से घिरी और मोरों की केका से गुंजित (ऐसी पम्पा में प्रविष्ट हुए)।
Verse 20
स तां दृष्ट्वा ततः पम्पां रामः सौमित्रिणा सह । विललाप च तेजस्वी कामाद् दशरथात्मजः ॥
sa tāṃ dṛṣṭvā tataḥ pampāṃ rāmaḥ saumitriṇā saha | vilalāpa ca tejasvī kāmād daśarathātmajaḥ
Beholding that Pampā then, Rāma, with Saumitri — the splendid son of Daśaratha — lamented out of longing.
तब उस पम्पा को देखकर सौमित्रि सहित तेजस्वी दशरथपुत्र राम काम (वियोग-व्यथा) से विलाप करने लगे।
Verse 21
तिलकैर् बीजपूरैश् च वटैः शुक्लद्रुमैस् तथा । पुष्पितैः करवीरैश् च पुंनागैश् च सुपुष्पितैः ॥
tilakair bījapūraiś ca vaṭaiḥ śukladrumais tathā | puṣpitaiḥ karavīraiś ca puṃnāgaiś ca supuṣpitaiḥ
— with tilakas and citrons, with banyans and white-flowering trees, with blossoming oleanders and well-flowered puṃnāgas;
— तिलक और बीजपूर (चकोतरा) वृक्षों से, वट और श्वेत-पुष्प वाले वृक्षों से, पुष्पित कनेरों और भली-भाँति पुष्पित पुंनागों से;
Verse 22
मालतीकुन्दगुल्मैश् च भण्डीरैर् निचुलैस् तथा । अशोकैः सप्तपर्णैश् च केतकैर् अतिमुक्तकैः । अन्यैश् च विविधैर् वृक्षैः प्रमदेवोपशोभिताम् ॥
mālatīkundagulmaiś ca bhaṇḍīrair niculais tathā | aśokaiḥ saptaparṇaiś ca ketakair atimuktakaiḥ | anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ pramadevopaśobhitām
— with mālatī and kunda thickets, with bhaṇḍīra and nicula trees, with aśokas and saptaparṇas, with ketakas and atimuktakas, and with various other trees — radiant as if with lovely women.
— मालती और कुन्द की झाड़ियों से, भण्डीर और निचुल वृक्षों से, अशोक और सप्तपर्ण से, केतक और अतिमुक्तक से, तथा नाना अन्य वृक्षों से — मानो सुन्दर रमणियों से सुशोभित (उस पम्पा को देखा)।
Verse 23
अस्यास् तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः । ऋश्यमूक इति ख्यातश् चित्रपुष्पितकाननः ॥
asyās tīre tu pūrvoktaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ | ṛśyamūka iti khyātaś citrapuṣpitakānanaḥ
On its bank was that mountain spoken of before, adorned with minerals, famed as Ṛṣyamūka, with its wood of varied blossoms.
इसके तट पर वह पूर्वोक्त पर्वत था, जो धातुओं से मण्डित और विचित्र पुष्पित वनों वाला, ऋष्यमूक नाम से विख्यात है।
Verse 24
हरिर् ऋक्षरजो नाम्नः पुत्रस् तस्य महात्मनः । अध्यास्ते तं महावीर्यः सुग्रीव इति विश्रुतः ॥
harir ṛkṣarajo nāmnaḥ putras tasya mahātmanaḥ | adhyāste taṃ mahāvīryaḥ sugrīva iti viśrutaḥ
A monkey, son of the great-souled one named Ṛkṣarajas, dwells upon it — of great valor, renowned as Sugrīva.
उस महात्मा ऋक्षरजस् नामक (वानर) का पुत्र — महापराक्रमी, सुग्रीव नाम से विख्यात एक वानर — उस (पर्वत) पर रहता है।
Verse 25
सुग्रीवम् अभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ । इत्य् उवाच पुनर् वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमम् ॥
sugrīvam abhigaccha tvaṃ vānarendraṃ nararṣabha | ity uvāca punar vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavikramam
'Go to Sugrīva, lord of the monkeys, O bull among men' — these words (of Kabandha's counsel) Rāma spoke again to Lakṣmaṇa of true valor.
'हे नरर्षभ! तुम वानरेन्द्र सुग्रीव के पास जाओ' — यह वचन (कबन्ध के उपदेश को स्मरण कर) राम ने सत्यविक्रम लक्ष्मण से पुनः कहा।
Verse 26
ततो महद् वर्त्म च दूरसंक्रमं; क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन् वनम् । ददर्श पम्पां शुभदर्श काननाम्; अनेकनानाविधपक्षिसंकुलाम् ॥
tato mahad vartma ca dūrasaṃkramaṃ; krameṇa gatvā pravilokayan vanam | dadarśa pampāṃ śubhadarśa kānanām; anekanānāvidhapakṣisaṃkulām
Then, having gone step by step along a great road of long passage, surveying the wood, he beheld Pampā, with its forest fair to see, teeming with many birds of various kinds.
तब दूर तक फैले एक महान मार्ग पर क्रमशः चलकर, वन को निहारते हुए उन्होंने सुन्दर दर्शन वाले वनों वाली, अनेक नाना प्रकार के पक्षियों से भरी पम्पा को देखा।