Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 69

Aranya Kanda

36 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने । वाक्यम् अन्वर्थम् अर्थज्ञः कबन्धः पुनर् अब्रवीत् ॥

    nidarśayitvā rāmāya sītāyāḥ pratipādane | vākyam anvartham arthajñaḥ kabandhaḥ punar abravīt

    Having shown Rāma the way to the recovery of Sītā, Kabandha, knower of meanings, spoke once more a word full of purport:

    सीता की पुनःप्राप्ति का उपाय राम को दिखाकर अर्थज्ञ कबन्ध ने पुनः एक सार्थक वचन कहा —

  2. Verse 2

    एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः । प्रतीचीं दिशम् आश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥

    eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ | pratīcīṃ diśam āśritya prakāśante manoramāḥ

    'This, O Rāma, is the auspicious path where these flowering trees, delightful, shine forth, reaching toward the western quarter.'

    'हे राम! यह वह शुभ मार्ग है जहाँ ये पुष्पित वृक्ष, मनोरम, पश्चिम दिशा की ओर जाते हुए शोभित हो रहे हैं।'

  3. Verse 3

    जम्बूप्रियालपनसाः प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकाः । अश्वत्थाः कर्णिकाराश् च चूताश् चान्ये च पादपाः ॥

    jambūpriyālapanasāḥ plakṣanyagrodhatindukāḥ | aśvatthāḥ karṇikārāś ca cūtāś cānye ca pādapāḥ

    'Jambū, priyāla and panasa, plakṣa, nyagrodha and tinduka, aśvattha and karṇikāra, mango, and other trees.'

    'जम्बू, प्रियाल और कटहल, पाकर, बरगद और तेंदू, पीपल और कनेर, आम तथा अन्य वृक्ष (हैं)।'

  4. Verse 4

    तान् आरुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात् । फलान्य् अमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः ॥

    tān āruhyāthavā bhūmau pātayitvā ca tān balāt | phalāny amṛtakalpāni bhakṣayantau gamiṣyathaḥ

    'Climbing these, or bending them down to the ground by force, eating fruits like nectar, you two shall go on.'

    'उन पर चढ़कर, अथवा उन्हें बलपूर्वक भूमि पर झुकाकर, अमृत-सदृश फल खाते हुए तुम दोनों आगे बढ़ना।'

  5. Verse 5

    चङ्क्रमन्तौ वरान् देशाञ् शैलाच् छैलं वनाद् वनम् । ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ॥

    caṅkramantau varān deśāñ śailāc chailaṃ vanād vanam | tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ

    'Wandering through excellent regions, from mountain to mountain, from wood to wood, O heroes, you shall then come to a lotus-pond named Pampā.'

    'हे वीरो! श्रेष्ठ प्रदेशों में विचरते हुए, पर्वत-से-पर्वत और वन-से-वन चलकर, तुम तब पम्पा नामक एक कमल-सरोवर पर पहुँचोगे।'

  6. Verse 6

    अशर्कराम् अविभ्रंशां समतीर्थम् अशैवलाम् । राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम् ॥

    aśarkarām avibhraṃśāṃ samatīrtham aśaivalām | rāma saṃjātavālūkāṃ kamalotpalaśobhitām

    '— free of grit, without pitfalls, with level fords and free of weeds, O Rāma, with fine sand settled on its bed, graced with lotuses white and blue.'

    'हे राम! वह (सरोवर) कंकड़ों से रहित, बिना किसी गड्ढे के, समतल घाटों वाला और सिवार से रहित है, जिसके तल में महीन बालू जमी है और जो श्वेत-नील कमलों से शोभित है।'

  7. Verse 7

    तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश् चैव राघव । वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः ॥

    tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāś caiva rāghava | valgusvarā nikūjanti pampāsalilagocarāḥ

    'There geese, waterfowl, krauñcas and ospreys, O Rāghava, warble with sweet voices, ranging the waters of Pampā.'

    'हे राघव! वहाँ पम्पा के जल में विचरने वाले हंस, जलपक्षी, क्रौञ्च और कुरर मधुर स्वर में कूजते हैं।'

  8. Verse 8

    नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः । घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस् तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः ॥

    nodvijante narān dṛṣṭvā vadhasyākovidāḥ śubhāḥ | ghṛtapiṇḍopamān sthūlāṃs tān dvijān bhakṣayiṣyathaḥ

    'They take no fright at the sight of men, those fair ones, unknowing of slaughter; those fat birds, like lumps of ghee, you two shall eat.'

    'वध से अपरिचित वे शुभ पक्षी मनुष्यों को देखकर भयभीत नहीं होते; घी के पिण्ड-से मोटे उन पक्षियों को तुम दोनों खाओगे।'

  9. Verse 9

    रोहितान् वक्रतुण्डांश् च नलमीनांश् च राघव । पम्पायाम् इषुभिर् मत्स्यांस् तत्र राम वरान् हतान् ॥

    rohitān vakratuṇḍāṃś ca nalamīnāṃś ca rāghava | pampāyām iṣubhir matsyāṃs tatra rāma varān hatān

    'Rohita-fish and crook-snouted ones and nala-fish, O Rāghava — the choicest fish there in Pampā, O Rāma, struck with arrows —'

    'हे राघव, हे राम! पम्पा में बाणों से मारे गए रोहित, वक्रतुण्ड और नल नामक श्रेष्ठ मीन-मछलियाँ वहाँ (हैं) —'

  10. Verse 10

    निस्त्वक्पक्षान् अयस्तप्तान् अकृशान् एककण्टकान् । तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति ॥

    nistvakpakṣān ayastaptān akṛśān ekakaṇṭakān | tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ saṃpradāsyati

    '— stripped of skin and fins, roasted on iron spits, not lean, with but a single bone — Lakṣmaṇa, bound to you in devotion, will serve them to you.'

    '— त्वचा और पंख उतारी हुई, लोहे की सलाख पर भुनी हुई, पुष्ट और एक ही काँटे वाली उन (मछलियों) को, तुम्हारे प्रति भक्ति से युक्त लक्ष्मण तुम्हें परोसेगा।'

  11. Verse 11

    भृशं ते खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसंचये । पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतम् अनामयम् ॥

    bhṛśaṃ te khādato matsyān pampāyāḥ puṣpasaṃcaye | padmagandhi śivaṃ vāri sukhaśītam anāmayam

    'As you eat the fish often from the flower-heaps of Pampā, there is water fragrant as the lotus, auspicious, pleasantly cool and wholesome.'

    'पम्पा के फूलों के ढेर पर बार-बार मछली खाते हुए तुम्हारे लिए कमल-सुगन्धित, मंगलमय, सुखद-शीतल और निर्दोष जल (होगा)।'

  12. Verse 12

    उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् । अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ॥

    uddhṛtya sa tadākliṣṭaṃ rūpyasphaṭikasaṃnibham | atha puṣkaraparṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati

    'Drawing it up then, unsullied, like silver and crystal, Lakṣmaṇa will give you to drink from a lotus-leaf.'

    'तब वह चाँदी और स्फटिक-सा निर्मल, अक्लिष्ट जल निकालकर लक्ष्मण तुम्हें कमल-पत्ते से पिलाएगा।'

  13. Verse 13

    स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वराहान् वनचारिणः । अपां लोभाद् उपावृत्तान् वृषभान् इव नर्दतः । रूपान्वितांश् च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ॥

    sthūlān giriguhāśayyān varāhān vanacāriṇaḥ | apāṃ lobhād upāvṛttān vṛṣabhān iva nardataḥ | rūpānvitāṃś ca pampāyāṃ drakṣyasi tvaṃ narottama

    'Stout boars, lying in the mountain-caves, forest-rangers turned back to the water out of thirst, bellowing like bulls, and comely — these you shall see at Pampā, O best of men.'

    'हे नरोत्तम! पम्पा में तुम पर्वत-गुफाओं में सोने वाले, वन में विचरने वाले, जल के लोभ से लौट आए, बैलों-से गरजते हुए और सुन्दर रूप वाले मोटे सूअरों को देखोगे।'

  14. Verse 14

    सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः । शीतोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ॥

    sāyāhne vicaran rāma viṭapī mālyadhāriṇaḥ | śītodakaṃ ca pampāyāṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi

    'Wandering at evening, O Rāma, beholding the garland-bearing trees and the cool water in Pampā, you shall cast off your grief.'

    'हे राम! सायंकाल विचरते हुए पम्पा में माला-सदृश (फूलों) से लदे वृक्षों और शीतल जल को देखकर तुम अपना शोक छोड़ दोगे।'

  15. Verse 15

    सुमनोभिश् चितांस् तत्र तिलकान् नक्तमालकान् । उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव ॥

    sumanobhiś citāṃs tatra tilakān naktamālakān | utpalāni ca phullāni paṅkajāni ca rāghava

    'There, heaped with fair blossoms — tilakas and naktamālas, and open lilies and lotuses, O Rāghava —'

    'हे राघव! वहाँ सुन्दर फूलों से लदे तिलक और नक्तमाल वृक्ष, और खिले हुए नील-कमल तथा लाल कमल (हैं) —'

  16. Verse 16

    न तानि कश् चिन् माल्यानि तत्रारोपयिता नरः । मतङ्गशिष्यास् तत्रासन्न् ऋषयः सुसमाहितः ॥

    na tāni kaś cin mālyāni tatrāropayitā naraḥ | mataṅgaśiṣyās tatrāsann ṛṣayaḥ susamāhitaḥ

    '— no man there has strewn those garlands; there dwelt the disciples of Mataṅga, seers of composed mind.'

    '— उन मालाओं (फूलों) को वहाँ किसी मनुष्य ने नहीं लगाया; वहाँ सुसमाहित मतंग के शिष्य ऋषि रहते थे।'

  17. Verse 17

    तेषां भाराभितप्तानां वन्यम् आहरतां गुरोः । ये प्रपेतुर् महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः ॥

    teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyam āharatāṃ guroḥ | ye prapetur mahīṃ tūrṇaṃ śarīrāt svedabindavaḥ

    'Of those, oppressed by their burdens as they bore forest-fare for their teacher, the drops of sweat that fell swiftly to the ground from their bodies —'

    'अपने गुरु के लिए वन-फल लाते हुए, भार से पीड़ित उन (शिष्यों) के शरीर से जो स्वेद-बिन्दु शीघ्र भूमि पर गिरे —'

  18. Verse 18

    तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा । स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥

    tāni mālyāni jātāni munīnāṃ tapasā tadā | svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava

    '— from those sweat-drops those garlands came to be, sprung then from the austerity of the sages; and they do not wither, O Rāghava.'

    '— हे राघव! उन मुनियों के तप से उन स्वेद-बिन्दुओं से उत्पन्न वे फूल तब उत्पन्न हुए, और वे मुरझाते नहीं।'

  19. Verse 19

    तेषाम् अद्यापि तत्रैव दृश्यते परिचारिणी । श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥

    teṣām adyāpi tatraiva dṛśyate paricāriṇī | śramaṇī śabarī nāma kākutstha cirajīvinī

    'Of them, even now, there is seen there an attendant, an ascetic woman named Śabarī, O Kākutstha, long-lived.'

    'हे काकुत्स्थ! उनकी एक परिचारिका आज भी वहीं दिखाई देती है — शबरी नाम की एक दीर्घजीविनी तपस्विनी (श्रमणी)।'

  20. Verse 20

    त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् । दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥

    tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam | dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati

    'But having seen you, who stand ever in dharma and are revered by all beings, godlike, O Rāma, she will go to the world of heaven.'

    'हे राम! किन्तु सदा धर्म में स्थित, सर्वभूत-वन्दित, देवतुल्य तुम्हें देखकर वह स्वर्गलोक को जाएगी।'

  21. Verse 21

    ततस् तद् राम पम्पायास् तीरम् आश्रित्य पश्चिमम् । आश्रमस्थानम् अतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥

    tatas tad rāma pampāyās tīram āśritya paścimam | āśramasthānam atulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi

    'Then, O Rāma, keeping to the western shore of Pampā, you shall behold a peerless, secret hermitage-site, O Kākutstha.'

    'हे राम, हे काकुत्स्थ! फिर पम्पा के पश्चिमी तट पर जाकर तुम एक अतुलनीय, गुप्त आश्रम-स्थान देखोगे।'

  22. Verse 22

    न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तम् आश्रमम् । ऋषेस् तस्य मतङ्गस्य विधानात् तच् च काननम् ॥

    na tatrākramituṃ nāgāḥ śaknuvanti tam āśramam | ṛṣes tasya mataṅgasya vidhānāt tac ca kānanam

    'There the elephants cannot encroach upon that hermitage, nor upon that wood, by the ordinance of the seer Mataṅga.'

    'ऋषि मतंग के विधान से वहाँ हाथी उस आश्रम और उस वन पर आक्रमण (प्रवेश) नहीं कर सकते।'

  23. Verse 23

    तस्मिन् नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने । नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ॥

    tasmin nandanasaṃkāśe devāraṇyopame vane | nānāvihagasaṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ

    'In that wood, resembling Nandana, like a forest of the gods, filled with birds of many kinds, you shall take your delight, O Rāma, at ease.'

    'हे राम! नन्दन-सदृश, देव-वन-सम, नाना पक्षियों से भरे उस वन में तुम निश्चिन्त होकर आनन्द करोगे।'

  24. Verse 24

    ऋष्यमूकस् तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः । सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः । उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः ॥

    ṛṣyamūkas tu pampāyāḥ purastāt puṣpitadrumaḥ | suduḥkhārohaṇo nāma śiśunāgābhirakṣitaḥ | udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle vinirmitaḥ

    'And Ṛṣyamūka, before Pampā, with its flowering trees, hard of ascent, guarded by a young elephant — lofty, and fashioned by Brahmā in the olden time.'

    'और पम्पा के सामने पुष्पित वृक्षों वाला ऋष्यमूक (पर्वत) है, जो सुदुःखारोहण (कठिनता से चढ़ने योग्य) नाम का, शिशु-हाथियों से रक्षित, उदार और पूर्वकाल में ब्रह्मा द्वारा निर्मित है।'

  25. Verse 25

    शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि । यत् स्वप्ने लभते वित्तं तत् प्रबुद्धो ऽधिगच्छति ॥

    śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani | yat svapne labhate vittaṃ tat prabuddho 'dhigacchati

    'A man sleeping upon the summit of that mountain, O Rāma — whatever wealth he gains in a dream, that he obtains on waking.'

    'हे राम! उस पर्वत के शिखर पर सोता हुआ मनुष्य स्वप्न में जो धन पाता है, वह जागने पर उसे (वास्तव में) प्राप्त कर लेता है।'

  26. Verse 26

    न त्व् एनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति । तत्रैव प्रहरन्त्य् एनं सुप्तम् आदाय राक्षसाः ॥

    na tv enaṃ viṣamācāraḥ pāpakarmādhirohati | tatraiva praharanty enaṃ suptam ādāya rākṣasāḥ

    'But no one of crooked conduct, of evil deeds, may climb it; and should such a one sleep there, the rākṣasas, seizing him, strike him down.'

    'किन्तु विषम आचरण वाला, पापकर्मी उस पर नहीं चढ़ सकता; और यदि ऐसा कोई वहाँ सो जाए, तो राक्षस उसे पकड़कर वहीं मार डालते हैं।'

  27. Verse 27

    ततो ऽपि शिशुनागानाम् आक्रन्दः श्रूयते महान् । क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम् ॥

    tato 'pi śiśunāgānām ākrandaḥ śrūyate mahān | krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṅgāraṇyavāsinām

    'And from there too is heard a great outcry of the young elephants as they sport in Pampā, O Rāma — dwellers of Mataṅga's forest.'

    'हे राम! वहाँ से भी मतंग-वन में रहने वाले शिशु-हाथियों की, पम्पा में क्रीड़ा करते हुए, महान चिंघाड़ सुनाई देती है।'

  28. Verse 28

    सिक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः । प्रचरन्ति पृथक् कीर्णा मेघवर्णास् तरस्विनः ॥

    siktā rudhiradhārābhiḥ saṃhatya paramadvipāḥ | pracaranti pṛthak kīrṇā meghavarṇās tarasvinaḥ

    'Sprinkled with streams of ichor, the great elephants, massed together, then roam apart, scattered, cloud-colored and swift.'

    'मद की धाराओं से सिंचे हुए वे श्रेष्ठ हाथी एकत्र होकर, फिर अलग-अलग बिखरकर विचरते हैं — मेघवर्ण और वेगवान।'

  29. Verse 29

    ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतम् अव्ययम् । निवृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः ॥

    te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ śītam avyayam | nivṛttāḥ saṃvigāhante vanāni vanagocarāḥ

    'They, having there drunk the pure, cool, unfailing water, turn back and plunge into the woods, those forest-rangers.'

    'वे वनचारी (हाथी) वहाँ निर्मल, शीतल, अक्षय जल पीकर लौटकर वनों में प्रवेश कर जाते हैं।'

  30. Verse 30

    राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा । शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ॥

    rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā | śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam

    'O Rāma, a great cave of that mountain is resplendent, closed by a rock, O Kākutstha; and the entering of it is hard.'

    'हे राम, हे काकुत्स्थ! उस पर्वत की एक विशाल गुफा शोभित है, जो शिला से ढकी है; और उसमें प्रवेश करना कठिन है।'

  31. Verse 31

    तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ् शीतोदको ह्रदः । बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमावृतः ॥

    tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahāñ śītodako hradaḥ | bahumūlaphalo ramyo nānānagasamāvṛtaḥ

    'At the eastern door of that cave is a great lake of cool water, delightful, rich in many roots and fruits, encircled by trees of many kinds.'

    'उस गुफा के पूर्व-द्वार पर शीतल जल का एक विशाल जलाशय है — रमणीय, अनेक मूल-फलों से युक्त और नाना वृक्षों से घिरा।'

  32. Verse 32

    तस्यां वसति सुग्रीवश् चतुर्भिः सह वानरैः । कदा चिच् छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते ॥

    tasyāṃ vasati sugrīvaś caturbhiḥ saha vānaraiḥ | kadā cic chikhare tasya parvatasyāvatiṣṭhate

    'In it dwells Sugrīva, together with four monkeys; and sometimes he stations himself upon the peak of that mountain.'

    'उसी (गुफा) में सुग्रीव चार वानरों के साथ रहता है; और कभी-कभी वह उस पर्वत के शिखर पर जा खड़ा होता है।'

  33. Verse 33

    कबन्धस् त्व् अनुशास्यैवं ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ॥

    kabandhas tv anuśāsyaivaṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān

    Kabandha, having thus instructed the two, Rāma and Lakṣmaṇa — garlanded, bright as the sun, that valiant one — shone forth in the sky.

    इस प्रकार उन दोनों — राम और लक्ष्मण — को उपदेश देकर माला पहने, सूर्य-सा वर्ण वाला वह पराक्रमी कबन्ध आकाश में शोभित हुआ।

  34. Verse 34

    तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ । प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यम् ऊचतुर् अन्तिकात् ॥

    taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ kabandhaṃ rāmalakṣmaṇau | prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyam ūcatur antikāt

    To that greatly blessed Kabandha, abiding in the sky, Rāma and Lakṣmaṇa, as they set forth, said from close by, 'Go your way.'

    आकाश में स्थित उस महाभाग कबन्ध से, प्रस्थान करते हुए राम और लक्ष्मण ने निकट से यह वचन कहा — 'तुम जाओ।'

  35. Verse 35

    गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थम् इति ताव् अब्रवीच् च सः । सुप्रीतौ ताव् अनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस् तदा ॥

    gamyatāṃ kāryasiddhyartham iti tāv abravīc ca saḥ | suprītau tāv anujñāpya kabandhaḥ prasthitas tadā

    'Go, for the accomplishment of your task,' he said to the two; and, with their leave, well pleased, Kabandha then set forth.

    और उसने उन दोनों से कहा — 'अपने कार्य की सिद्धि के लिए जाओ।' तब अत्यन्त प्रसन्न उन दोनों की अनुमति लेकर कबन्ध प्रस्थान कर गया।

  36. Verse 36

    स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं; वृतः श्रिया भास्करतुल्यदेहः । निदर्शयन् रामम् अवेक्ष्य खस्थः; सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥

    sa tat kabandhaḥ pratipadya rūpaṃ; vṛtaḥ śriyā bhāskaratulyadehaḥ | nidarśayan rāmam avekṣya khasthaḥ; sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca

    Kabandha, having regained that former form, encompassed with splendor, his body like the sun, pointing out the way to Rāma and gazing upon him, abiding in the sky, then said, 'Make friendship with Sugrīva.'

    वह कबन्ध अपने उस (पूर्व) रूप को पुनः पाकर, शोभा से युक्त, सूर्य-सम शरीर वाला, आकाश में स्थित होकर राम को (मार्ग) दिखाता और देखता हुआ, तब बोला — 'सुग्रीव से मित्रता करो।'