Sarga 7
Aranya Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
रामस् तु सहसौमित्रिः सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः । परिणम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुध्यत ॥
rāmas tu sahasaumitriḥ sutīkṣṇenābhipūjitaḥ | pariṇamya niśāṃ tatra prabhāte pratyabudhyata
Rāma, with Saumitri, honored by Sutīkṣṇa, having passed the night there, awoke at dawn.
सौमित्रि सहित राम सुतीक्ष्ण से सम्मानित होकर वहाँ रात बिताकर प्रातःकाल जाग उठे।
Verse 2
उत्थाय तु यथाकालं राघवः सह सीतया । उपास्पृशत् सुशीतेन जलेनोत्पलगन्धिना ॥
utthāya tu yathākālaṃ rāghavaḥ saha sītayā | upāspṛśat suśītena jalenotpalagandhinā
Rising in due time, Rāghava with Sītā bathed in the cool water fragrant with lotuses.
उचित समय पर उठकर राघव ने सीता के साथ कमलों की सुगन्ध वाले अत्यन्त शीतल जल से आचमन किया।
Verse 3
अथ ते ऽग्निं सुरांश् चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ । काल्यं विधिवद् अभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने ॥
atha te 'gniṃ surāṃś caiva vaidehī rāmalakṣmaṇau | kālyaṃ vidhivad abhyarcya tapasviśaraṇe vane
Then Vaidehī, Rāma, and Lakṣmaṇa, having duly worshipped the fire and the gods at the proper hour, in that forest that is the refuge of ascetics,
तब तपस्वियों की शरणभूत उस वन में वैदेही, राम और लक्ष्मण ने यथासमय विधिपूर्वक अग्नि और देवताओं की अर्चना की।
Verse 4
उदयन्न्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः । सुतीक्ष्णम् अभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनम् अब्रुवन् ॥
udayanntaṃ dinakaraṃ dṛṣṭvā vigatakalmaṣāḥ | sutīkṣṇam abhigamyedaṃ ślakṣṇaṃ vacanam abruvan
beholding the rising sun, their sins departed, approached Sutīkṣṇa and spoke this gentle word:
उदित होते सूर्य को देखकर, पापरहित होकर वे सुतीक्ष्ण के पास जाकर यह मधुर वचन बोले—
Verse 5
सुखोषिताः स्म भगवंस् त्वया पूज्येन पूजिताः । आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस् त्वरयन्ति नः ॥
sukhoṣitāḥ sma bhagavaṃs tvayā pūjyena pūjitāḥ | āpṛcchāmaḥ prayāsyāmo munayas tvarayanti naḥ
'We have dwelt in comfort, reverend sir, honored by you who are worthy of honor. We take our leave; we shall depart; the sages urge us on.'
'हे भगवन्! पूज्य आपके द्वारा सम्मानित होकर हम सुखपूर्वक रहे। अब हम विदा माँगते हैं, चलेंगे; मुनिगण हमें शीघ्रता के लिए प्रेरित कर रहे हैं।'
Verse 6
त्वरामहे वयं द्रष्टुं कृत्स्नम् आश्रममण्डलम् । ऋषीणां पुण्यशीलानां दण्डकारण्यवासिनाम् ॥
tvarāmahe vayaṃ draṣṭuṃ kṛtsnam āśramamaṇḍalam | ṛṣīṇāṃ puṇyaśīlānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām
'We hasten to behold the whole circle of hermitages of the ṛṣis of holy conduct who dwell in the Daṇḍaka forest.'
'हम दण्डक वन में रहने वाले पवित्र आचरण वाले ऋषियों के समस्त आश्रम-मण्डल को देखने के लिए उत्सुक हैं।'
Verse 7
अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामः सहैभिर् मुनिपुङ्गवैः । धर्मनित्यैस् तपोदान्तैर् विशिखैर् इव पावकैः ॥
abhyanujñātum icchāmaḥ sahaibhir munipuṅgavaiḥ | dharmanityais tapodāntair viśikhair iva pāvakaiḥ
'We wish to be granted leave, together with these bulls among sages, ever devoted to dharma, subdued by austerity, like smokeless fires.'
'सदा धर्म में लगे हुए, तप से जितेन्द्रिय, धूमरहित अग्नि के समान तेजस्वी इन मुनिश्रेष्ठों के साथ चलने की अनुमति हम चाहते हैं।'
Verse 8
अविषह्यातपो यावत् सूर्यो नातिविराजिते । अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः ॥
aviṣahyātapo yāvat sūryo nātivirājite | amārgeṇāgatāṃ lakṣmīṃ prāpyevānvayavarjitaḥ
'While the sun does not yet blaze with unbearable heat — shining too fiercely, like ill-gotten fortune won by a wrong path in one devoid of noble lineage —'
The second line is an elliptical simile likening the fierce midday sun to wealth gained improperly by a baseborn man; rendered to the intelligible sense.
'जब तक सूर्य असह्य ताप से अत्यधिक प्रचण्ड होकर नहीं तपता—जैसे कुलहीन पुरुष को अनुचित मार्ग से प्राप्त हुई सम्पत्ति (अति उग्र होती है)—
Verse 9
तावद् इच्छामहे गन्तुम् इत्य् उक्त्वा चरणौ मुनेः । ववन्दे सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः ॥
tāvad icchāmahe gantum ity uktvā caraṇau muneḥ | vavande sahasaumitriḥ sītayā saha rāghavaḥ
'even so long do we wish to go.' Having so spoken, Rāghava, together with Saumitri and with Sītā, bowed at the sage's feet.
'—तब तक हम जाना चाहते हैं।' ऐसा कहकर सौमित्रि और सीता सहित राघव ने मुनि के चरणों में प्रणाम किया।
Verse 10
तौ संस्पृशन्तौ चरणाव् उत्थाप्य मुनिपुंगवः । गाढम् आलिङ्ग्य सस्नेहम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
tau saṃspṛśantau caraṇāv utthāpya munipuṃgavaḥ | gāḍham āliṅgya sasneham idaṃ vacanam abravīt
As those two touched his feet, the bull among sages raised them up and, embracing them tightly with affection, spoke this word:
चरण स्पर्श करते हुए उन दोनों को उठाकर उन मुनिश्रेष्ठ ने स्नेहपूर्वक गाढ़ आलिंगन करके यह वचन कहा—
Verse 11
अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह । सीतया चानया सार्धं छाययेवानुवृत्तया ॥
ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ rāma saumitriṇā saha | sītayā cānayā sārdhaṃ chāyayevānuvṛttayā
'Go upon a path free of harm, O Rāma, together with Saumitri, and with this Sītā who follows you like a shadow.'
'हे राम! सौमित्रि के साथ, और छाया की भाँति पीछे-पीछे चलने वाली इस सीता के साथ, निर्विघ्न मार्ग से जाओ।'
Verse 12
पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम् । एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम् ॥
paśyāśramapadaṃ ramyaṃ daṇḍakāraṇyavāsinām | eṣāṃ tapasvināṃ vīra tapasā bhāvitātmanām
'Behold the lovely hermitage-grounds of these ascetics who dwell in the Daṇḍaka forest, O hero, their souls purified by austerity:'
'हे वीर! दण्डक वन में रहने वाले, तपस्या से शुद्ध अन्तःकरण वाले इन तपस्वियों के रमणीय आश्रम-प्रदेश देखो—'
Verse 13
सुप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च । प्रशान्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च ॥
suprājyaphalamūlāni puṣpitāni vanāni ca | praśāntamṛgayūthāni śāntapakṣigaṇāni ca
'forests rich in fruit and root and abloom with flowers, with herds of deer at peace and flocks of birds grown still;'
'—प्रचुर फल-मूलों वाले और पुष्पित वन, जहाँ मृगों के झुण्ड शान्त हैं और पक्षियों के समूह शान्त हैं;'
Verse 14
फुल्लपङ्कजषडानि प्रसन्नसलिलानि च । कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च ॥
phullapaṅkajaṣaḍāni prasannasalilāni ca | kāraṇḍavavikīrṇāni taṭākāni sarāṃsi ca
'ponds and lakes with full-blown lotuses, with clear water, strewn with kāraṇḍava ducks;'
'—खिले हुए कमलों वाले, निर्मल जल वाले, कारण्डव पक्षियों से भरे हुए तालाब और सरोवर;'
Verse 15
द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च । रमणीयान्य् अरण्यानि मयूराभिरुतानि च ॥
drakṣyase dṛṣṭiramyāṇi giriprasravaṇāni ca | ramaṇīyāny araṇyāni mayūrābhirutāni ca
'you shall behold mountain cascades delightful to the eye, and lovely woodlands resounding with the cries of peacocks.'
'—तुम दृष्टि को आनन्द देने वाले पर्वतीय झरने देखोगे, और मयूरों की ध्वनि से गूँजते रमणीय वन देखोगे।'
Verse 16
गम्यतां वत्स सौमित्रे भवान् अपि च गच्छतु । आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनर् एवाश्रमं मम ॥
gamyatāṃ vatsa saumitre bhavān api ca gacchatu | āgantavyaṃ ca te dṛṣṭvā punar evāśramaṃ mama
'Go, dear Saumitri, and let you too go, O Rāma; but you must come again to my hermitage when you have seen them.'
'हे वत्स सौमित्रे! जाओ; हे राम! आप भी जाइए। किन्तु उन्हें देखकर तुम्हें पुनः मेरे आश्रम में अवश्य आना है।'
Verse 17
एवम् उक्तस् तथेत्य् उक्त्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । प्रदक्षिणं मुनिं कृता प्रस्थातुम् उपचक्रमे ॥
evam uktas tathety uktvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ | pradakṣiṇaṃ muniṃ kṛtā prasthātum upacakrame
So addressed, Kākutstha with Lakṣmaṇa, saying 'So be it,' circumambulated the sage and made ready to set out.
ऐसा कहे जाने पर लक्ष्मण सहित काकुत्स्थ ने 'ऐसा ही हो' कहकर मुनि की प्रदक्षिणा करके प्रस्थान की तैयारी की।
Verse 18
ततः शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा । ददौ सीता तयोर् भ्रात्रोः खड्गौ च विमलौ ततः ॥
tataḥ śubhatare tūṇī dhanuṣī cāyatekṣaṇā | dadau sītā tayor bhrātroḥ khaḍgau ca vimalau tataḥ
Then the long-eyed Sītā gave to the two brothers two excellent quivers and two bows, and thereafter two spotless swords.
तब विशाल नेत्रों वाली सीता ने उन दोनों भाइयों को दो उत्तम तरकस और दो धनुष दिए, और उसके बाद दो निर्मल तलवारें दीं।
Verse 19
आबध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सस्वने । निष्क्रान्ताव् आश्रमाद् गन्तुम् उभौ तौ रामलक्ष्मणौ ॥
ābadhya ca śubhe tūṇī cāpe cādāya sasvane | niṣkrāntāv āśramād gantum ubhau tau rāmalakṣmaṇau
Having girt on the fair quivers and taken up the resounding bows, the two, Rāma and Lakṣmaṇa, set forth from the hermitage to go.
शुभ तरकस बाँधकर और टंकार करने वाले धनुष लेकर वे दोनों, राम और लक्ष्मण, जाने के लिए आश्रम से निकल पड़े।