Sarga 6
Aranya Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
रामस् तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परंतपः । सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर् द्विजैः ॥
rāmas tu sahito bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ | sutīkṣṇasyāśramapadaṃ jagāma saha tair dvijaiḥ
Rāma, the scorcher of foes, together with his brother and with Sītā, went to the hermitage-ground of Sutīkṣṇa, along with those twice-born ones.
शत्रुओं को संतप्त करने वाले राम भाई और सीता सहित उन ब्राह्मणों के साथ सुतीक्ष्ण के आश्रम-प्रदेश में गए।
Verse 2
स गत्वा दूरम् अध्वानं नदीस् तीर्त्व बहूदकाः । ददर्श विपुलं शैलं महामेघम् इवोन्नतम् ॥
sa gatvā dūram adhvānaṃ nadīs tīrtva bahūdakāḥ | dadarśa vipulaṃ śailaṃ mahāmegham ivonnatam
Having gone a long road and crossed rivers of abundant water, he beheld a vast mountain, towering like a great cloud.
लम्बा मार्ग तय करके और अधिक जल वाली नदियों को पार करके उन्होंने महामेघ के समान ऊँचा एक विशाल पर्वत देखा।
Verse 3
ततस् तद् इक्ष्वाकुवरौ सततं विविधैर् द्रुमैः । काननं तौ विविशतुः सीतया सह राघवौ ॥
tatas tad ikṣvākuvarau satataṃ vividhair drumaiḥ | kānanaṃ tau viviśatuḥ sītayā saha rāghavau
Then those two best of the Ikṣvākus, the Rāghavas, together with Sītā, entered a forest thick on every side with manifold trees.
तब वे दोनों इक्ष्वाकुश्रेष्ठ राघव सीता के साथ चारों ओर नाना प्रकार के वृक्षों से सघन उस वन में प्रविष्ट हुए।
Verse 4
प्रविष्टस् तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम् । ददर्शाश्रमम् एकान्ते चीरमालापरिष्कृतम् ॥
praviṣṭas tu vanaṃ ghoraṃ bahupuṣpaphaladrumam | dadarśāśramam ekānte cīramālāpariṣkṛtam
Having entered that dreadful forest, with its trees of many flowers and fruits, he beheld in a secluded spot a hermitage decked with strings of bark-garments.
बहुत से फूलों और फलों वाले वृक्षों से भरे उस भयंकर वन में प्रवेश करके उन्होंने एकान्त में वल्कल-मालाओं से सजे एक आश्रम को देखा।
Verse 5
तत्र तापसम् आसीनं मलपङ्कजटाधरम् । रामः सुतीक्ष्णं विधिवत् तपोवृद्धम् अभाषत ॥
tatra tāpasam āsīnaṃ malapaṅkajaṭādharam | rāmaḥ sutīkṣṇaṃ vidhivat tapovṛddham abhāṣata
There, to the ascetic Sutīkṣṇa, seated, wearing matted locks grey with dust and dirt, aged in austerity, Rāma spoke duly:
वहाँ बैठे हुए, मैल और धूल से भरी जटा धारण किए, तप में वृद्ध उस तपस्वी सुतीक्ष्ण से राम ने विधिपूर्वक कहा—
Verse 6
रामो ऽहम् अस्मि भगवन् भवन्तं द्रष्टुम् आगतः । तन् माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम ॥
rāmo 'ham asmi bhagavan bhavantaṃ draṣṭum āgataḥ | tan mābhivada dharmajña maharṣe satyavikrama
'I am Rāma, reverend sir, come to behold you. Speak to me, O knower of dharma, great seer of true valor.'
'हे भगवन्! मैं राम हूँ, आपके दर्शन के लिए आया हूँ। हे धर्मज्ञ, सत्यपराक्रमी महर्षे! मुझसे बात कीजिए।'
Verse 7
स निरीक्ष्य ततो वीरं रामं धर्मभृतां वरम् । समाश्लिष्य च बाहुभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
sa nirīkṣya tato vīraṃ rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam | samāśliṣya ca bāhubhyām idaṃ vacanam abravīt
Then, gazing upon that hero Rāma, best of the upholders of dharma, and embracing him with both arms, he spoke this word:
तब धर्मधारियों में श्रेष्ठ उस वीर राम को निहारकर और दोनों भुजाओं से आलिंगन करके उन्होंने यह वचन कहा—
Verse 8
स्वागतं खलु ते वीर राम धर्मभृतां वर । आश्रमो ऽयं त्वयाक्रान्तः सनाथ इव साम्प्रतम् ॥
svāgataṃ khalu te vīra rāma dharmabhṛtāṃ vara | āśramo 'yaṃ tvayākrāntaḥ sanātha iva sāmpratam
'Welcome indeed to you, O hero Rāma, best of the upholders of dharma. This hermitage, now trodden by you, has at last, as it were, found its lord.'
'हे वीर! धर्मधारियों में श्रेष्ठ राम! तुम्हारा स्वागत है। तुम्हारे पदार्पण से यह आश्रम अब मानो सनाथ हो गया।'
Verse 9
प्रतीक्षमाणस् त्वाम् एव नारोहे ऽहं महायशः । देवलोकम् इतो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले ॥
pratīkṣamāṇas tvām eva nārohe 'haṃ mahāyaśaḥ | devalokam ito vīra dehaṃ tyaktvā mahītale
'Awaiting you alone, O greatly glorious one, I have not ascended from here to the world of the gods, nor cast off my body upon the earth, O hero.'
'हे महायशस्वी वीर! तुम्हारी ही प्रतीक्षा करते हुए मैं न यहाँ से देवलोक को आरूढ़ हुआ, न पृथ्वी पर इस शरीर को त्यागा।'
Verse 10
चित्रकूटम् उपादाय राज्यभ्रष्टो ऽसि मे श्रुतः । इहोपयातः काकुत्स्थो देवराजः शतक्रतुः । सर्वांल् लोकाञ् जितान् आह मम पुण्येन कर्मणा ॥
citrakūṭam upādāya rājyabhraṣṭo 'si me śrutaḥ | ihopayātaḥ kākutstho devarājaḥ śatakratuḥ | sarvāṃl lokāñ jitān āha mama puṇyena karmaṇā
'From Citrakūṭa onward I heard that you were deprived of your kingdom. Hither has come Kākutstha; and the king of the gods, Śatakratu of the hundred rites, told me that all the worlds have been won by my meritorious deeds.'
'चित्रकूट से ही मैंने सुना था कि तुम राज्य से वंचित हो गए हो। यहाँ काकुत्स्थ आ पहुँचे हैं; और देवराज शतक्रतु इन्द्र ने मुझसे कहा कि मेरे पुण्य कर्म से सब लोक जीत लिए गए हैं।'
Verse 11
तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया । मत्प्रसादात् सभार्यस् त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः ॥
teṣu devarṣijuṣṭeṣu jiteṣu tapasā mayā | matprasādāt sabhāryas tvaṃ viharasva salakṣmaṇaḥ
'In those worlds, frequented by gods and ṛṣis, won by my austerity, by my grace do you, with your wife and with Lakṣmaṇa, take your delight.'
'देवताओं और ऋषियों से सेवित, मेरी तपस्या से जीते गए उन लोकों में मेरी कृपा से तुम पत्नी और लक्ष्मण सहित विहार करो।'
Verse 12
तम् उग्रतपसं दीप्तं महर्षिं सत्यवादिनम् । प्रत्युवाचात्मवान् रामो ब्रह्माणम् इव वासवः ॥
tam ugratapasaṃ dīptaṃ maharṣiṃ satyavādinam | pratyuvācātmavān rāmo brahmāṇam iva vāsavaḥ
To that great seer of fierce austerity, radiant, speaker of truth, the self-possessed Rāma replied, as Vāsava to Brahmā:
उग्र तपस्या वाले, तेजस्वी, सत्यवादी उस महर्षि को आत्मवान् राम ने वैसे ही उत्तर दिया जैसे इन्द्र ब्रह्मा को देते हैं—
Verse 13
अहम् एवाहरिष्यामि स्वयं लोकान् महामुने । आवासं त्व् अहम् इच्छामि प्रदिष्टम् इह कानने ॥
aham evāhariṣyāmi svayaṃ lokān mahāmune | āvāsaṃ tv aham icchāmi pradiṣṭam iha kānane
'I myself shall win those worlds by my own effort, O great sage; but I desire a dwelling-place appointed for me here in this forest.'
'हे महामुने! मैं स्वयं ही अपने प्रयत्न से वे लोक जीत लूँगा; परन्तु मैं चाहता हूँ कि इस वन में मेरे लिए कोई निवास-स्थान नियत कर दिया जाए।'
Verse 14
भवान् सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः । आख्यातः शरभङ्गेन गौतमेन महात्मना ॥
bhavān sarvatra kuśalaḥ sarvabhūtahite rataḥ | ākhyātaḥ śarabhaṅgena gautamena mahātmanā
'You are skilled in all things, devoted to the welfare of all beings; so Śarabhaṅga, the great-souled descendant of Gautama, has declared to me.'
'आप सब विषयों में कुशल हैं और समस्त प्राणियों के हित में रत हैं; ऐसा महात्मा गौतमवंशी शरभंग ने मुझसे कहा है।'
Verse 15
एवम् उक्तस् तु रामेण महर्षिर् लोकविश्रुतः । अब्रवीन् मधुरं वाक्यं हर्षेण महताप्लुतः ॥
evam uktas tu rāmeṇa maharṣir lokaviśrutaḥ | abravīn madhuraṃ vākyaṃ harṣeṇa mahatāplutaḥ
So addressed by Rāma, the great seer, renowned in the world, spoke sweet words, flooded with great joy:
राम के ऐसा कहने पर लोकविख्यात वे महर्षि महान हर्ष से भरकर मधुर वचन बोले—
Verse 16
अयम् एवाश्रमो राम गुणवान् रम्यताम् इह । ऋषिसंघानुचरितः सदा मूलफलैर् युतः ॥
ayam evāśramo rāma guṇavān ramyatām iha | ṛṣisaṃghānucaritaḥ sadā mūlaphalair yutaḥ
'This very hermitage, O Rāma, is full of virtues; take your delight here. It is frequented by companies of ṛṣis, and is ever furnished with roots and fruits.'
'हे राम! यही आश्रम गुणसम्पन्न है; यहीं विहार करो। यह ऋषि-समूहों से सेवित और सदा मूल-फलों से सम्पन्न रहता है।'
Verse 17
इमम् आश्रमम् आगम्य मृगसंघा महायशाः । अटित्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः ॥
imam āśramam āgamya mṛgasaṃghā mahāyaśāḥ | aṭitvā pratigacchanti lobhayitvākutobhayāḥ
'Coming to this hermitage, O greatly glorious one, herds of deer, having wandered about and tempted one, return again without any fear.'
'हे महायशस्वी! इस आश्रम में आकर मृगों के झुण्ड इधर-उधर विचरकर, लुभाकर भी निर्भय होकर लौट जाते हैं।'
Verse 18
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्षेर् लक्ष्मणाग्रजः । उवाच वचनं धीरो विकृष्य सशरं धनुः ॥
tac chrutvā vacanaṃ tasya maharṣer lakṣmaṇāgrajaḥ | uvāca vacanaṃ dhīro vikṛṣya saśaraṃ dhanuḥ
Hearing that word of the great seer, the elder brother of Lakṣmaṇa, the steadfast one, drawing his bow with an arrow, spoke this word:
उन महर्षि का यह वचन सुनकर लक्ष्मण के अग्रज धीर राम बाण सहित धनुष खींचकर यह वचन बोले—
Verse 19
तान् अहं सुमहाभाग मृगसंघान् समागतान् । हन्यां निशितधारेण शरेणाशनिवर्चसा ॥
tān ahaṃ sumahābhāga mṛgasaṃghān samāgatān | hanyāṃ niśitadhāreṇa śareṇāśanivarcasā
'These herds of deer gathered here, O greatly fortunate one, I would slay with my sharp-edged arrow bright as the thunderbolt.'
'हे महाभाग! यहाँ एकत्र हुए उन मृग-समूहों को मैं वज्र के समान तेजस्वी अपने तीक्ष्ण धार वाले बाण से मार डालूँगा।'
Verse 20
भवांस् तत्राभिषज्येत किं स्यात् कृच्छ्रतरं ततः । एतस्मिन्न् आश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये ॥
bhavāṃs tatrābhiṣajyeta kiṃ syāt kṛcchrataraṃ tataḥ | etasminn āśrame vāsaṃ ciraṃ tu na samarthaye
'Thereby you would be grieved; and what could be more painful than that? Therefore I do not sanction a long dwelling in this hermitage.'
'इससे आपको दुःख होगा, और उससे बढ़कर कष्टकर क्या होगा? इसलिए इस आश्रम में अधिक समय तक रहना मैं उचित नहीं समझता।'
Verse 21
तम् एवम् उक्त्वा वरदं रामः संध्याम् उपागमत् । अन्वास्य पश्चिमां संध्यां तत्र वासम् अकल्पयत् ॥
tam evam uktvā varadaṃ rāmaḥ saṃdhyām upāgamat | anvāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ tatra vāsam akalpayat
Having so spoken to the boon-giver, Rāma reached the twilight; and, having performed the evening twilight-rite there, he arranged his lodging for that night.
वरदाता सुतीक्ष्ण से ऐसा कहकर राम सन्ध्या-समय पर पहुँचे; और पश्चिम (सायं) सन्ध्या का उपासन करके वहीं रात्रि का निवास किया।
Verse 22
ततः शुभं तापसभोज्यम् अन्नं; स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम् । ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा; संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य ॥
tataḥ śubhaṃ tāpasabhojyam annaṃ; svayaṃ sutīkṣṇaḥ puruṣarṣabhābhyām | tābhyāṃ susatkṛtya dadau mahātmā; saṃdhyānivṛttau rajanīṃ samīkṣya
Then the great-souled Sutīkṣṇa himself, having honored those two bulls among men well, gave them fair food fit for ascetics, when the twilight-rite was over and night had come on.
तब महात्मा सुतीक्ष्ण ने सन्ध्या-उपासना समाप्त होने और रात्रि के आगमन को देखकर, उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों का भली-भाँति सत्कार करके, स्वयं उन्हें तपस्वियों के योग्य शुभ अन्न दिया।