Sarga 68
Aranya Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवम् उक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ । गिरिप्रदरम् आसाद्य पावकं विससर्जतुः ॥
evam uktau tu tau vīrau kabandhena nareśvarau | giripradaram āsādya pāvakaṃ visasarjatuḥ
Thus addressed by Kabandha, those two heroes, lords of men, finding a mountain-cleft, set the fire going.
कबन्ध द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वे दोनों वीर नरेश्वर एक पर्वत-दरार (में स्थान) पाकर अग्नि प्रज्वलित करने लगे।
Verse 2
लक्ष्मणस् तु महोल्काभिर् ज्वलिताभिः समन्ततः । चिताम् आदीपयाम् आस सा प्रजज्वाल सर्वतः ॥
lakṣmaṇas tu maholkābhir jvalitābhiḥ samantataḥ | citām ādīpayām āsa sā prajajvāla sarvataḥ
Lakṣmaṇa, with great blazing brands on every side, kindled the pyre, and it blazed up all around.
किन्तु लक्ष्मण ने चारों ओर से जलती हुई बड़ी मशालों से चिता को प्रज्वलित किया, और वह सब ओर से धधक उठी।
Verse 3
तच् छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत् । मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहति पावक ॥
tac charīraṃ kabandhasya ghṛtapiṇḍopamaṃ mahat | medasā pacyamānasya mandaṃ dahati pāvaka
That great body of Kabandha, like a lump of ghee, melting in its fat, the fire slowly consumed.
कबन्ध का वह विशाल शरीर, घी के पिण्ड-सा, चर्बी से पकता हुआ, अग्नि को धीरे-धीरे जला रहा था।
Verse 4
स विधूय चिताम् आशु विधूमो ऽग्निर् इवोत्थितः । अरजे वाससी विभ्रन् मालां दिव्यां महाबलः ॥
sa vidhūya citām āśu vidhūmo 'gnir ivotthitaḥ | araje vāsasī vibhran mālāṃ divyāṃ mahābalaḥ
He, swiftly shaking off the pyre, rose like a smokeless flame, that mighty one, wearing spotless garments and a divine garland.
वह महाबली चिता को शीघ्र झटककर धूमरहित अग्नि-सा उठ खड़ा हुआ, निर्मल वस्त्र और दिव्य माला धारण किए।
Verse 5
ततश् चिताया वेगेन भास्वरो विरजाम्बरः । उत्पपाताशु संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः ॥
tataś citāyā vegena bhāsvaro virajāmbaraḥ | utpapātāśu saṃhṛṣṭaḥ sarvapratyaṅgabhūṣaṇaḥ
Then from the pyre, with speed, radiant and clad in spotless raiment, he sprang up at once, greatly gladdened, adorned on every limb.
तब चिता से वेग से, देदीप्यमान और निर्मल वस्त्र पहने, अत्यन्त हर्षित होकर, सभी अंगों में आभूषण धारण किए वह शीघ्र उड़ पड़ा —
Verse 6
विमाने भास्वरे तिष्ठन् हंसयुक्ते यशस्करे । प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् ॥
vimāne bhāsvare tiṣṭhan haṃsayukte yaśaskare | prabhayā ca mahātejā diśo daśa virājayan
— standing in a radiant aerial car yoked with swans, glory-conferring, of great splendor, lighting up the ten quarters with his radiance.
— हंसों से जुते, यश देने वाले देदीप्यमान विमान पर स्थित, महातेजस्वी, अपनी प्रभा से दसों दिशाओं को प्रकाशित करता हुआ।
Verse 7
सो ऽन्तरिक्षगतो रामं कबन्धो वाक्यम् अब्रवीत् । शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीमाम् अवाप्स्यसि ॥
so 'ntarikṣagato rāmaṃ kabandho vākyam abravīt | śṛṇu rāghava tattvena yathā sīmām avāpsyasi
He, moving through the sky, said this word to Rāma: 'Hear, O Rāghava, truly, how you shall attain your object.'
आकाश में स्थित उस कबन्ध ने राम से यह वचन कहा — 'हे राघव! यथार्थ रूप से सुनो कि तुम अपने लक्ष्य (सीता) को कैसे प्राप्त करोगे।'
Verse 8
राम षड् युक्तयो लोके याभिः सर्वं विमृश्यते । परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते ॥
rāma ṣaḍ yuktayo loke yābhiḥ sarvaṃ vimṛśyate | parimṛṣṭo daśāntena daśābhāgena sevyate
'O Rāma, there are six expedients in the world by which all matters are weighed; and a man ground down to the last extremity must make do with but a fraction of his means.'
The verse is cryptic and variously interpreted; the 'six expedients' are taken as the six measures of statecraft, and daśā as one's 'state' or fortune.
'हे राम! लोक में छह उपाय हैं, जिनसे हर बात का विचार किया जाता है; और अन्तिम दशा (दुर्दशा) तक पिसा हुआ मनुष्य अपने साधनों के अल्पांश से ही काम चलाता है।'
Verse 9
दशाभागगतो हीनस् त्वं राम सहलक्ष्मणः । यत् कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम् ॥
daśābhāgagato hīnas tvaṃ rāma sahalakṣmaṇaḥ | yat kṛte vyasanaṃ prāptaṃ tvayā dārapradharṣaṇam
'Reduced to such a fraction of fortune, you are brought low, O Rāma, with Lakṣmaṇa — you for whom this calamity, the carrying off of your wife, has come to pass.'
'हे राम! तुम लक्ष्मण सहित (भाग्य के) ऐसे अल्पांश को प्राप्त होकर दीन हो; क्योंकि तुम्हारे ऊपर पत्नी-हरण रूपी यह विपत्ति आ पड़ी है।'
Verse 10
तद् अवश्यं त्वया कार्यः स सुहृत् सुहृदां वर । अकृत्वा न हि ते सिद्धिम् अहं पश्यामि चिन्तयन् ॥
tad avaśyaṃ tvayā kāryaḥ sa suhṛt suhṛdāṃ vara | akṛtvā na hi te siddhim ahaṃ paśyāmi cintayan
'Therefore you must needs make that one your friend, O best of friends; for, pondering, I do not see your success without it.'
'इसलिए हे सुहृदों में श्रेष्ठ! तुम्हें अवश्य उसे मित्र बनाना चाहिए; क्योंकि विचार करने पर उसके बिना मैं तुम्हारी सिद्धि नहीं देखता।'
Verse 11
श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः । भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना ॥
śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi sugrīvo nāma vānaraḥ | bhrātrā nirastaḥ kruddhena vālinā śakrasūnunā
'Hear, O Rāma, I shall tell you: there is a monkey named Sugrīva, cast out by his angry brother Vālin, the son of Śakra.'
'हे राम! सुनो, मैं बताता हूँ — सुग्रीव नामक एक वानर है, जो शक्र (इन्द्र) के पुत्र अपने क्रुद्ध भाई वालि द्वारा निकाल दिया गया है।'
Verse 12
ऋष्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते । निवसत्य् आत्मवान् वीरश् चतुर्भिः सह वानरैः ॥
ṛṣyamūke girivare pampāparyantaśobhite | nivasaty ātmavān vīraś caturbhiḥ saha vānaraiḥ
'On Ṛṣyamūka, best of mountains, graced along the shore of the Pampā, the self-possessed hero dwells, together with four monkeys.'
'पम्पा के तट पर शोभित श्रेष्ठ पर्वत ऋष्यमूक पर वह आत्मवान वीर चार वानरों के साथ रहता है।'
Verse 13
वयस्यं तं कुरु क्षिप्रम् इतो गत्वाद्य राघव । अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ ॥
vayasyaṃ taṃ kuru kṣipram ito gatvādya rāghava | adrohāya samāgamya dīpyamāne vibhāvasau
'Make him your friend quickly; go from here this very day, O Rāghava, and meet him in a pledge of no-harm before the blazing fire.'
'हे राघव! यहाँ से जाकर आज ही उसे शीघ्र अपना मित्र बना लो; प्रज्वलित अग्नि के समक्ष अद्रोह (एक-दूसरे का अहित न करने) की प्रतिज्ञा कर मिलो।'
Verse 14
न च ते सो ऽवमन्तव्यः सुग्रीवो वानराधिपः । कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान् ॥
na ca te so 'vamantavyaḥ sugrīvo vānarādhipaḥ | kṛtajñaḥ kāmarūpī ca sahāyārthī ca vīryavān
'And that Sugrīva, lord of the monkeys, is not to be slighted by you; he is grateful, able to change his form at will, himself seeking an ally, and valiant.'
'और वानरराज उस सुग्रीव की तुम्हें अवहेलना नहीं करनी चाहिए; वह कृतज्ञ, इच्छानुसार रूप धारण करने वाला, स्वयं सहायक चाहने वाला और पराक्रमी है।'
Verse 15
शक्तौ ह्य् अद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम् । कृतार्थो वाकृतार्थो वा कृत्यं तव करिष्यति ॥
śaktau hy adya yuvāṃ kartuṃ kāryaṃ tasya cikīrṣitam | kṛtārtho vākṛtārtho vā kṛtyaṃ tava kariṣyati
'For you two are this day able to do that which he desires to have done; and whether his own end be gained or not, he will do your task.'
'क्योंकि तुम दोनों आज उसका इच्छित कार्य करने में समर्थ हो; और अपना प्रयोजन सिद्ध हो या न हो, वह तुम्हारा कार्य करेगा।'
Verse 16
स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पाम् अटति शङ्कितः । भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः ॥
sa ṛkṣarajasaḥ putraḥ pampām aṭati śaṅkitaḥ | bhāskarasyaurasaḥ putro vālinā kṛtakilbiṣaḥ
'He, the son of Ṛkṣarajas, roams about the Pampā in fear — the own-born son of the Sun, wronged by Vālin.'
'वह ऋक्षरजस् का पुत्र, सूर्य का औरस पुत्र, वालि द्वारा सताया हुआ, शंकित होकर पम्पा के आसपास भटकता है।'
Verse 17
संनिधायायुधं क्षिप्रम् ऋष्यमूकालयं कपिम् । कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम् ॥
saṃnidhāyāyudhaṃ kṣipram ṛṣyamūkālayaṃ kapim | kuru rāghava satyena vayasyaṃ vanacāriṇam
'Laying aside your weapon, make quickly that monkey of Ṛṣyamūka's abode, the forest-ranger, your friend by a true pledge, O Rāghava.'
'हे राघव! अपना आयुध एक ओर रखकर, ऋष्यमूक में रहने वाले उस वनचारी वानर को शीघ्र सत्य-प्रतिज्ञा से अपना मित्र बना लो।'
Verse 18
स हि स्थानानि सर्वाणि कार्त्स्न्येन कपिकुञ्जरः । नरमांसाशिनां लोके नैपुण्याद् अधिगच्छति ॥
sa hi sthānāni sarvāṇi kārtsnyena kapikuñjaraḥ | naramāṃsāśināṃ loke naipuṇyād adhigacchati
'For that elephant among monkeys knows thoroughly, by his skill, all the haunts in the world of the eaters of human flesh.'
'क्योंकि वह वानरश्रेष्ठ अपनी निपुणता से लोक में नरमांस-भक्षी (राक्षसों) के सभी स्थानों को पूरी तरह जानता है।'
Verse 19
न तस्याविदितं लोके किं चिद् अस्ति हि राघव । यावत् सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुर् अरिंदम ॥
na tasyāviditaṃ loke kiṃ cid asti hi rāghava | yāvat sūryaḥ pratapati sahasrāṃśur ariṃdama
'There is nothing in the world unknown to him, O Rāghava, as far as the thousand-rayed sun shines, O subduer of foes.'
'हे राघव! हे अरिंदम! जहाँ तक सहस्ररश्मि सूर्य तपता है, वहाँ तक लोक में उसके लिए कुछ भी अज्ञात नहीं है।'
Verse 20
स नदीर् विपुलाञ् शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान् । अन्विष्य वानरैः सार्धं पत्नीं ते ऽधिगमिष्यति ॥
sa nadīr vipulāñ śailān giridurgāṇi kandarān | anviṣya vānaraiḥ sārdhaṃ patnīṃ te 'dhigamiṣyati
'He, searching the great rivers, mountains, mountain-fastnesses and caverns, together with the monkeys, will find your wife.'
'वह विशाल नदियों, पर्वतों, पर्वत-दुर्गों और कन्दराओं को वानरों सहित ढूँढकर तुम्हारी पत्नी को खोज निकालेगा।'
Verse 21
वानरांश् च महाकायान् प्रेषयिष्यति राघव । दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम् ॥
vānarāṃś ca mahākāyān preṣayiṣyati rāghava | diśo vicetuṃ tāṃ sītāṃ tvadviyogena śocatīm
'And he will send monkeys of huge body, O Rāghava, to search the quarters for that Sītā who grieves at her parting from you.'
'हे राघव! और वह विशालकाय वानरों को भेजेगा कि वे दिशाओं में उस सीता को ढूँढें, जो तुम्हारे वियोग में शोक कर रही है।'
Verse 22
स मेरुशृङ्गाग्रगताम् अनिन्दितां; प्रविश्य पातालतले ऽपि वाश्रिताम् । प्लवंगमानां प्रवरस् तव प्रियां; निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति ॥
sa meruśṛṅgāgragatām aninditāṃ; praviśya pātālatale 'pi vāśritām | plavaṃgamānāṃ pravaras tava priyāṃ; nihatya rakṣāṃsi punaḥ pradāsyati
'That best of the monkey-folk will find your beloved — whether she has gone to the very peak of Meru, or taken refuge even in the depths of Pātāla — and, having slain the rākṣasas, will give her back to you.'
'वह वानरश्रेष्ठ तुम्हारी निर्दोष प्रिया को — चाहे वह मेरु के शिखर पर गई हो या पाताल-तल में भी शरण ले चुकी हो — खोजकर, राक्षसों को मारकर, पुनः तुम्हें लौटा देगा।'