Sarga 67
Aranya Kanda
31 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रम । रूपम् आसीन् ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यथा सोमस्य शक्रस्य सूर्यस्य च यथा वपुः ॥
purā rāma mahābāho mahābalaparākrama | rūpam āsīn mamācintyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam | yathā somasya śakrasya sūryasya ca yathā vapuḥ
'In former days, O Rāma of mighty arms, of great strength and valor, my form was beyond conceiving, renowned in the three worlds — like the beauty of Soma, of Śakra, and of the Sun.'
'हे महाबाहु, महाबल-पराक्रमी राम! पूर्वकाल में मेरा रूप अचिन्त्य था, तीनों लोकों में विख्यात — जैसे सोम (चन्द्र), शक्र (इन्द्र) और सूर्य का रूप।'
Verse 2
सो ऽहं रूपम् इदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् । ऋषीन् वनगतान् राम त्रासयामि ततस् ततः ॥
so 'haṃ rūpam idaṃ kṛtvā lokavitrāsanaṃ mahat | ṛṣīn vanagatān rāma trāsayāmi tatas tataḥ
'I, having assumed this great form that terrified the world, used to terrify the seers dwelling in the forest, here and there, O Rāma.'
'हे राम! मैं इस लोक को त्रास देने वाले उस महान रूप को धारण कर वन में रहने वाले ऋषियों को यहाँ-वहाँ भयभीत करता था।'
Verse 3
ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया । संचिन्वन् विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ॥
tataḥ sthūlaśirā nāma maharṣiḥ kopito mayā | saṃcinvan vividhaṃ vanyaṃ rūpeṇānena dharṣitaḥ
'Thereupon a great seer named Sthūlaśiras was angered by me — as he was gathering various forest-fare, he was assailed by me in this form.'
'तब स्थूलशिरा नामक एक महर्षि मुझसे कुपित हुए — वे नाना प्रकार का वन-फल बटोर रहे थे, तब इस रूप से मेरे द्वारा सताए गए।'
Verse 4
तेनाहम् उक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना । एतद् एव नृशंसं ते रूपम् अस्तु विगर्हितम् ॥
tenāham uktaḥ prekṣyaivaṃ ghoraśāpābhidhāyinā | etad eva nṛśaṃsaṃ te rūpam astu vigarhitam
'Looking upon me thus, he, pronouncing a dread curse, said: "Let this very cruel, contemptible form of yours remain yours."'
'इस प्रकार (मुझे) देखकर घोर शाप देने वाले उन्होंने मुझसे कहा — "तेरा यही नृशंस और निन्द्य रूप बना रहे।"'
Verse 5
स मया याचितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेद् इति । अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः ॥
sa mayā yācitaḥ kruddhaḥ śāpasyānto bhaved iti | abhiśāpakṛtasyeti tenedaṃ bhāṣitaṃ vacaḥ
'Being entreated by me in his wrath, that there might be an end to the curse, he spoke this word to me who had brought the curse upon myself:'
'क्रुद्ध उनसे जब मैंने शाप का अन्त हो — यह याचना की, तो शाप को स्वयं अपने ऊपर लाने वाले मुझसे उन्होंने यह वचन कहा —'
Verse 6
यदा छित्त्वा भुजौ रामस् त्वां दहेद् विजने वने । तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वम् एव विपुलं शुभम् ॥
yadā chittvā bhujau rāmas tvāṃ dahed vijane vane | tadā tvaṃ prāpsyase rūpaṃ svam eva vipulaṃ śubham
'"When Rāma, cutting off your arms, shall burn you in the lonely forest, then you shall regain your own form, ample and fair."'
'"जब राम तेरी भुजाएँ काटकर निर्जन वन में तुझे जला देंगे, तब तू अपना ही विशाल, सुन्दर रूप पुनः प्राप्त करेगा।"'
Verse 7
श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस् त्वं विद्धि लक्ष्मण । इन्द्रकोपाद् इदं रूपं प्राप्तम् एवं रणाजिरे ॥
śriyā virājitaṃ putraṃ danos tvaṃ viddhi lakṣmaṇa | indrakopād idaṃ rūpaṃ prāptam evaṃ raṇājire
'Know me, O Lakṣmaṇa, for the son of Danu, once resplendent with beauty; through Indra's wrath I came by this form, thus, upon the field of battle.'
'हे लक्ष्मण! मुझे शोभा से देदीप्यमान दनु का पुत्र जानो; इन्द्र के क्रोध से रणभूमि में मुझे इस प्रकार यह रूप प्राप्त हुआ।'
Verse 8
अहं हि तपसोग्रेण पितामहम् अतोषयम् । दीर्घम् आयुः स मे प्रादात् ततो मां विभ्रमो ऽस्पृशत् ॥
ahaṃ hi tapasogreṇa pitāmaham atoṣayam | dīrgham āyuḥ sa me prādāt tato māṃ vibhramo 'spṛśat
'For I, by fierce austerity, had gratified the Grandsire; he granted me long life, and thereafter delusion touched me.'
'क्योंकि मैंने उग्र तप से पितामह (ब्रह्मा) को प्रसन्न किया था; उन्होंने मुझे दीर्घ आयु दी, और तब मुझे मोह (अहंकार) ने छू लिया।'
Verse 9
दीर्घम् आयुर् मया प्राप्तं किं मे शक्रः करिष्यति । इत्य् एवं बुद्धिम् आस्थाय रणे शक्रम् अधर्षयम् ॥
dīrgham āyur mayā prāptaṃ kiṃ me śakraḥ kariṣyati | ity evaṃ buddhim āsthāya raṇe śakram adharṣayam
'"Long life I have won — what will Śakra do to me?" — holding this thought, I assailed Śakra in battle.'
'"मैंने दीर्घ आयु पा ली है, अब इन्द्र मेरा क्या कर लेंगे?" — यह बुद्धि धारणकर मैंने युद्ध में इन्द्र पर आक्रमण किया।'
Verse 10
तस्य बाहुप्रमुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा । सक्थिनी च शिरश् चैव शरीरे संप्रवेशितम् ॥
tasya bāhupramuktena vajreṇa śataparvaṇā | sakthinī ca śiraś caiva śarīre saṃpraveśitam
'By the hundred-jointed thunderbolt loosed from his arm, my thighs and my head were driven into my body.'
'उनके हाथ से छोड़े गए सौ पर्वों वाले वज्र से मेरी दोनों जाँघें और सिर शरीर में धँसा दिए गए।'
Verse 11
स मया याच्यमानः सन्न् आनयद् यमसादनम् । पितामहवचः सत्यं तद् अस्त्व् इति ममाब्रवीत् ॥
sa mayā yācyamānaḥ sann ānayad yamasādanam | pitāmahavacaḥ satyaṃ tad astv iti mamābravīt
'Entreated by me, he did not send me to the abode of Yama; "Let the Grandsire's word be true," he said to me.'
'मेरे याचना करने पर उन्होंने मुझे यमलोक नहीं भेजा; "पितामह का वचन सत्य हो" — ऐसा उन्होंने मुझसे कहा।'
Verse 12
अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः । वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घम् अपि जीवितुम् ॥
anāhāraḥ kathaṃ śakto bhagnasakthiśiromukhaḥ | vajreṇābhihataḥ kālaṃ sudīrgham api jīvitum
'"How, without food, his thighs, head and face crushed, struck by the thunderbolt, can he live out so very long a span?" (so Śakra pondered.)'
'"बिना आहार के, टूटी जाँघों, सिर और मुख वाला, वज्र से आहत यह इतना दीर्घ काल भला कैसे जीवित रह सकेगा?" (ऐसा इन्द्र ने विचारा)।'
Verse 13
एवम् उक्तस् तु मे शक्रो बाहू योजनम् आयतौ । प्रादाद् आस्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रम् अकल्पयत् ॥
evam uktas tu me śakro bāhū yojanam āyatau | prādād āsyaṃ ca me kukṣau tīkṣṇadaṃṣṭram akalpayat
'Thus addressed by me, Śakra gave me arms a yojana long, and fashioned in my belly a mouth with sharp fangs.'
'इस प्रकार मेरे (कहने पर) इन्द्र ने मुझे एक-एक योजन लम्बी भुजाएँ दीं, और मेरे पेट में तीखी दाढ़ों वाला मुख बना दिया।'
Verse 14
सो ऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां समाकृष्य वनेचरान् । सिंहद्विपमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्ततः ॥
so 'haṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ samākṛṣya vanecarān | siṃhadvipamṛgavyāghrān bhakṣayāmi samantataḥ
'So I, with my long arms, drawing in the forest-rangers — lions, elephants, deer and tigers — devour them on every side.'
'सो मैं अपनी लम्बी भुजाओं से वनचरों — सिंह, हाथी, मृग और व्याघ्रों — को खींचकर चारों ओर से खाता हूँ।'
Verse 15
स तु माम् अब्रवीद् इन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः । छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि ॥
sa tu mām abravīd indro yadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ | chetsyate samare bāhū tadā svargaṃ gamiṣyasi
'And Indra said to me: "When Rāma with Lakṣmaṇa shall cut off your arms in battle, then you shall go to heaven."'
'और इन्द्र ने मुझसे कहा — "जब लक्ष्मण सहित राम समर में तेरी भुजाएँ काट डालेंगे, तब तू स्वर्ग जाएगा।"'
Verse 16
स त्वं रामो ऽसि भद्रं ते नाहम् अन्येन राघव । शक्यो हन्तुं यथातत्त्वम् एवम् उक्तं महर्षिणा ॥
sa tvaṃ rāmo 'si bhadraṃ te nāham anyena rāghava | śakyo hantuṃ yathātattvam evam uktaṃ maharṣiṇā
'You are that Rāma; blessings on you. By no other, O Rāghava, could I in truth be slain — so it was told by the great seer.'
'तुम वही राम हो; तुम्हारा कल्याण हो। हे राघव! किसी अन्य के द्वारा मैं वास्तव में नहीं मारा जा सकता — ऐसा उस महर्षि ने कहा था।'
Verse 17
अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ । मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतो ऽग्निना ॥
ahaṃ hi matisācivyaṃ kariṣyāmi nararṣabha | mitraṃ caivopadekṣyāmi yuvābhyāṃ saṃskṛto 'gninā
'I will render you the aid of counsel, O bull among men, and will point you to an ally — once I have been consecrated by fire by you two.'
'हे नरर्षभ! तुम दोनों के द्वारा अग्नि से संस्कार पाने पर मैं बुद्धि से तुम्हारी सहायता करूँगा और एक मित्र का भी निर्देश करूँगा।'
Verse 18
एवम् उक्तस् तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः । इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ॥
evam uktas tu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ | idaṃ jagāda vacanaṃ lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ
Thus addressed by that son of Danu, the righteous Rāghava spoke this word, while Lakṣmaṇa listened:
उस दनुपुत्र द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर धर्मात्मा राघव ने लक्ष्मण के सुनते हुए यह वचन कहा —
Verse 19
रावणेन हृता सीता मम भार्या यशस्विनी । निष्क्रान्तस्य जनस्थानात् सह भ्रात्रा यथासुखम् ॥
rāvaṇena hṛtā sītā mama bhāryā yaśasvinī | niṣkrāntasya janasthānāt saha bhrātrā yathāsukham
'Sītā, my glorious wife, was carried off by Rāvaṇa, when I had gone out at ease from Janasthāna with my brother.'
'भाई के साथ जनस्थान से सुखपूर्वक निकले हुए मुझ (राम) की यशस्विनी पत्नी सीता रावण द्वारा हर ली गई।'
Verse 20
नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः । निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे ॥
nāmamātraṃ tu jānāmi na rūpaṃ tasya rakṣasaḥ | nivāsaṃ vā prabhāvaṃ vā vayaṃ tasya na vidmahe
'I know only the name, not the form, of that rākṣasa; nor do we know his dwelling or his power.'
'मैं केवल नाम जानता हूँ, उस राक्षस का रूप नहीं; और उसका निवास अथवा प्रभाव — हम नहीं जानते।'
Verse 21
शोकार्तानाम् अनाथानाम् एवं विपरिधावताम् । कारुण्यं सदृशं कर्तुम् उपकारे च वर्तताम् ॥
śokārtānām anāthānām evaṃ viparidhāvatām | kāruṇyaṃ sadṛśaṃ kartum upakāre ca vartatām
'To us, afflicted with grief, helpless, running about thus in search, it is fitting to show compassion, and to act in our aid.'
'शोक से पीड़ित, अनाथ और इस प्रकार (खोज में) इधर-उधर भटकते हुए हम पर करुणा करना और सहायता में प्रवृत्त होना उचित है।'
Verse 22
काष्ठान्य् आनीय शुष्काणि काले भग्नानि कुञ्जरैः । भक्ष्यामस् त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ॥
kāṣṭhāny ānīya śuṣkāṇi kāle bhagnāni kuñjaraiḥ | bhakṣyāmas tvāṃ vayaṃ vīra śvabhre mahati kalpite
'Having brought dry logs, broken in their season by the elephants, we shall burn you, O hero, in a great pit prepared.'
'हे वीर! समय पर हाथियों द्वारा तोड़े गए सूखे काष्ठ लाकर, एक बड़ा गड्ढा तैयार कर, हम तुम्हें (उसमें) जलाएँगे।'
Verse 23
स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता । कुरु कल्याणम् अत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः ॥
sa tvaṃ sītāṃ samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā | kuru kalyāṇam atyarthaṃ yadi jānāsi tattvataḥ
'So do you tell us of Sītā — by whom, or whither, she was carried off; do us this very great kindness, if you truly know.'
'सो तुम सीता के विषय में बताओ — किसके द्वारा या कहाँ वह हरी गई; यदि यथार्थ रूप से जानते हो तो हम पर अत्यन्त उपकार करो।'
Verse 24
एवम् उक्तस् तु रामेण वाक्यं दनुर् अनुत्तमम् । प्रोवाच कुशलो वक्तुं वक्तारम् अपि राघवम् ॥
evam uktas tu rāmeṇa vākyaṃ danur anuttamam | provāca kuśalo vaktuṃ vaktāram api rāghavam
Thus addressed by Rāma, Danu, skilled in speech, spoke a most excellent word to Rāghava, his questioner:
राम के इस प्रकार कहने पर वक्ता (बोलने में कुशल) दनु ने अपने प्रश्नकर्ता राघव से भी एक अनुपम वचन कहा —
Verse 25
दिव्यम् अस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम् । यस् तां ज्ञास्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपम् आस्थितः ॥
divyam asti na me jñānaṃ nābhijānāmi maithilīm | yas tāṃ jñāsyati taṃ vakṣye dagdhaḥ svaṃ rūpam āsthitaḥ
'I have no divine knowledge, nor do I know the Maithilī; but him who will know her I shall name, once burnt and restored to my own form.'
'मुझमें दिव्य ज्ञान नहीं है, और मैं मैथिली को नहीं जानता; किन्तु जो उसे जानता होगा, उसका नाम मैं जलकर अपने रूप में लौट आने पर बताऊँगा।'
Verse 26
अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिर् अस्ति न मे प्रभो । राक्षसं तं महावीर्यं सीता येन हृता तव ॥
adagdhasya hi vijñātuṃ śaktir asti na me prabho | rākṣasaṃ taṃ mahāvīryaṃ sītā yena hṛtā tava
'For, unburnt, I have not the power to discern, O lord, that rākṣasa of great might by whom your Sītā was carried off.'
'हे प्रभो! बिना जले मुझमें उस महापराक्रमी राक्षस को, जिसके द्वारा आपकी सीता हरी गई, जान पाने की शक्ति नहीं है।'
Verse 27
विज्ञानं हि महद् भ्रष्टं शापदोषेण राघव । स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम् ॥
vijñānaṃ hi mahad bhraṣṭaṃ śāpadoṣeṇa rāghava | svakṛtena mayā prāptaṃ rūpaṃ lokavigarhitam
'For my great faculty of discernment has fallen away through the fault of the curse, O Rāghava; through my own deed I have come by this form, reviled in the world.'
'हे राघव! शाप के दोष से मेरा महान विज्ञान (ज्ञान-शक्ति) नष्ट हो गया है; अपने ही कर्म से मैंने लोक में निन्दित यह रूप पाया है।'
Verse 28
किं तु यावन् न यात्य् अस्तं सविता श्रान्तवाहनः । तावन् माम् अवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ॥
kiṃ tu yāvan na yāty astaṃ savitā śrāntavāhanaḥ | tāvan mām avaṭe kṣiptvā daha rāma yathāvidhi
'But before the sun, his steeds wearied, goes to his setting, cast me into a pit and burn me, O Rāma, according to rule.'
'किन्तु जब तक थके हुए घोड़ों वाला सूर्य अस्त न हो जाए, तब तक मुझे एक गड्ढे में डालकर, हे राम! विधिपूर्वक जला दो।'
Verse 29
दग्धस् त्वयाहम् अवटे न्यायेन रघुनन्दन । वक्ष्यामि तम् अहं वीर यस् तं ज्ञास्यति राक्षसं ॥
dagdhas tvayāham avaṭe nyāyena raghunandana | vakṣyāmi tam ahaṃ vīra yas taṃ jñāsyati rākṣasaṃ
'Burnt by you duly in the pit, O delight of the Raghus, I shall tell you, O hero, of him who will know that rākṣasa.'
'हे रघुनन्दन! गड्ढे में विधिपूर्वक तुम्हारे द्वारा जलाए जाने पर, हे वीर! मैं उसका नाम बताऊँगा जो उस राक्षस को जानता होगा।'
Verse 30
तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव । कल्पयिष्यति ते प्रीतः साहाय्यं लघुविक्रमः ॥
tena sakhyaṃ ca kartavyaṃ nyāyyavṛttena rāghava | kalpayiṣyati te prītaḥ sāhāyyaṃ laghuvikramaḥ
'And you must make friendship with him, a man of just conduct, O Rāghava; pleased, he of swift valor will contrive you aid.'
'हे राघव! न्यायपूर्ण आचरण वाले उससे तुम्हें मित्रता करनी चाहिए; प्रसन्न होकर वह फुर्तीला पराक्रमी तुम्हारी सहायता का प्रबन्ध करेगा।'
Verse 31
न हि तस्यास्त्य् अविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव । सर्वान् परिसृतो लोकान् पुरा वै कारणान्तरे ॥
na hi tasyāsty avijñātaṃ triṣu lokeṣu rāghava | sarvān parisṛto lokān purā vai kāraṇāntare
'For there is nothing unknown to him in the three worlds, O Rāghava; for of old, for some cause, he roamed over all the worlds.'
'हे राघव! तीनों लोकों में उसके लिए कुछ भी अज्ञात नहीं है; क्योंकि पूर्वकाल में किसी कारणवश वह सब लोकों में घूम चुका है।'