Sarga 66
Aranya Kanda
15 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tau tu tatra sthitau dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau | bāhupāśaparikṣiptau kabandho vākyam abravīt
Seeing the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa standing there, caught in the noose of his arms, Kabandha spoke this word:
वहाँ भुजाओं के पाश में फँसे खड़े उन दोनों भाइयों — राम और लक्ष्मण — को देखकर कबन्ध ने यह वचन कहा —
Verse 2
तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्रियर्षभौ । आहारार्थं तु संदिष्टौ दैवेन गतचेतसौ ॥
tiṣṭhataḥ kiṃ nu māṃ dṛṣṭvā kṣudhārtaṃ kṣatriyarṣabhau | āhārārthaṃ tu saṃdiṣṭau daivena gatacetasau
'Why do you stand idle, seeing me afflicted with hunger, O bulls among kṣatriyas? By Fate you two have been appointed for my food, your wits gone from you.'
'हे क्षत्रियश्रेष्ठो! भूख से पीड़ित मुझे देखकर भी तुम क्यों खड़े हो? दैव के द्वारा तुम दोनों मेरे भोजन के लिए नियत किए गए हो, तुम्हारी चेतना जाती रही है।'
Verse 3
तच् छ्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा । उवाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः ॥
tac chrutvā lakṣmaṇo vākyaṃ prāptakālaṃ hitaṃ tadā | uvācārtisamāpanno vikrame kṛtaniścayaḥ
Hearing that word, Lakṣmaṇa, afflicted yet resolute in valor, then spoke what was timely and salutary:
उस वचन को सुनकर पीड़ित फिर भी पराक्रम में दृढ़निश्चय लक्ष्मण ने तब समयोचित और हितकर वचन कहा —
Verse 4
त्वां च मां च पुरा तूर्णम् आदत्ते राक्षसाधमः । तस्माद् असिभ्याम् अस्याशु बाहू छिन्दावहे गुरू ॥
tvāṃ ca māṃ ca purā tūrṇam ādatte rākṣasādhamaḥ | tasmād asibhyām asyāśu bāhū chindāvahe gurū
'This vilest of rākṣasas will quickly devour you and me. Therefore, with our swords, let us swiftly cut off his two great arms.'
'यह राक्षसाधम शीघ्र ही तुम्हें और मुझे निगल जाएगा। इसलिए हम अपनी तलवारों से शीघ्र इसकी ये दोनों विशाल भुजाएँ काट डालें।'
Verse 5
ततस् तौ देशकालज्ञौ खड्गाभ्याम् एव राघवौ । अच्छिन्दतां सुसंहृष्टौ बाहू तस्यांसदेशयोः ॥
tatas tau deśakālajñau khaḍgābhyām eva rāghavau | acchindatāṃ susaṃhṛṣṭau bāhū tasyāṃsadeśayoḥ
Then the two Rāghavas, knowing time and place, greatly gladdened, with their swords cut off his two arms at the shoulder-joints.
तब देश-काल के ज्ञाता वे दोनों राघव अत्यन्त हर्षित होकर तलवारों से ही उसके कंधों के जोड़ों पर उसकी दोनों भुजाएँ काट डालीं।
Verse 6
दक्षिणो दक्षिणं बाहुम् असक्तम् असिना ततः । चिच्छेद रामो वेगेन सव्यं वीरस् तु लक्ष्मणः ॥
dakṣiṇo dakṣiṇaṃ bāhum asaktam asinā tataḥ | ciccheda rāmo vegena savyaṃ vīras tu lakṣmaṇaḥ
Rāma, on the right, swiftly and unimpeded cut off the right arm with his sword, and the hero Lakṣmaṇa the left.
दाहिनी ओर खड़े राम ने वेग से दाहिनी भुजा तलवार से बिना अटके काट दी, और वीर लक्ष्मण ने बाईं।
Verse 7
स पपात महाबाहुश् छिन्नबाहुर् महास्वनः । खं च गां च दिशश् चैव नादयञ् जलदो यथा ॥
sa papāta mahābāhuś chinnabāhur mahāsvanaḥ | khaṃ ca gāṃ ca diśaś caiva nādayañ jalado yathā
He of the mighty arms, his arms severed, fell with a great cry, making heaven, earth and the quarters resound like a thundercloud.
वह महाबाहु, जिसकी भुजाएँ कट गई थीं, महान गर्जना के साथ गिर पड़ा, मेघ के समान आकाश, पृथ्वी और दिशाओं को गुँजाता हुआ।
Verse 8
स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा शोणितौघपरिप्लुतः । दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवाम् इति दानवः ॥
sa nikṛttau bhujau dṛṣṭvā śoṇitaughapariplutaḥ | dīnaḥ papraccha tau vīrau kau yuvām iti dānavaḥ
Seeing his two arms cut off and bathed in a flood of blood, the dānava, wretched, asked the two heroes: 'Who are you two?'
अपनी दोनों भुजाएँ कटी और रक्त की धारा में डूबी देखकर दीन होकर उस दानव ने उन दोनों वीरों से पूछा — 'तुम दोनों कौन हो?'
Verse 9
इति तस्य ब्रुवाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः । शशंस तस्य काकुत्स्थं कबन्धस्य महाबलः ॥
iti tasya bruvāṇasya lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | śaśaṃsa tasya kākutsthaṃ kabandhasya mahābalaḥ
As he spoke thus, Lakṣmaṇa of auspicious marks, of great strength, told that Kabandha about Kākutstha:
इस प्रकार उसके पूछने पर शुभलक्षण महाबली लक्ष्मण ने उस कबन्ध को काकुत्स्थ (राम) के विषय में बताया —
Verse 10
अयम् इक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः । अस्यैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम् ॥
ayam ikṣvākudāyādo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ | asyaivāvarajaṃ viddhi bhrātaraṃ māṃ ca lakṣmaṇam
'This is the heir of the Ikṣvākus, Rāma by name, known among men; know me to be his younger brother, Lakṣmaṇa.'
'ये इक्ष्वाकुवंश के उत्तराधिकारी हैं, जन इन्हें राम नाम से जानते हैं; और मुझे इन्हीं का अनुज भाई लक्ष्मण जानो।'
Verse 11
अस्य देवप्रभावस्य वसतो विजने वने । रक्षसापहृता भार्या याम् इच्छन्ताव् इहागतौ ॥
asya devaprabhāvasya vasato vijane vane | rakṣasāpahṛtā bhāryā yām icchantāv ihāgatau
'This one, of godlike power, while dwelling in the lonely forest — his wife was carried off by a rākṣasa; seeking her, we two have come hither.'
'देवतुल्य प्रभाव वाले इन (राम) की, निर्जन वन में रहते हुए, पत्नी एक राक्षस द्वारा हर ली गई; उसे ढूँढते हुए हम दोनों यहाँ आए हैं।'
Verse 12
त्वं तु को वा किमर्थं वा कबन्ध सदृशो वने । आस्येनोरसि दीप्तेन भग्नजङ्घो विचेष्टसे ॥
tvaṃ tu ko vā kimarthaṃ vā kabandha sadṛśo vane | āsyenorasi dīptena bhagnajaṅgho viceṣṭase
'But who are you, and wherefore, like a headless trunk in the forest, with a mouth on your blazing chest and no legs, do you writhe about?'
'किन्तु हे कबन्ध! तू कौन है और किसलिए वन में इस प्रकार (धड़-सा) — अपनी प्रज्वलित छाती पर मुख लिए और टाँगों से रहित — छटपटा रहा है?'
Verse 13
एवम् उक्तः कबन्धस् तु लक्ष्मणेनोत्तरं वचः । उवाच परमप्रीतस् तद् इन्द्रवचनं स्मरन् ॥
evam uktaḥ kabandhas tu lakṣmaṇenottaraṃ vacaḥ | uvāca paramaprītas tad indravacanaṃ smaran
Thus addressed by Lakṣmaṇa, Kabandha spoke this reply, greatly delighted, recalling that word of Indra:
इस प्रकार लक्ष्मण के कहने पर कबन्ध ने इन्द्र के उस वचन को स्मरण कर अत्यन्त प्रसन्न होकर उत्तर-वचन कहा —
Verse 14
स्वागतं वां नरव्याघ्रौ दिष्ट्या पश्यामि चाप्य् अहम् । दिष्ट्या चेमौ निकृत्तौ मे युवाभ्यां बाहुबन्धनौ ॥
svāgataṃ vāṃ naravyāghrau diṣṭyā paśyāmi cāpy aham | diṣṭyā cemau nikṛttau me yuvābhyāṃ bāhubandhanau
'Welcome to you both, O tigers among men; and by good fortune do I behold you. By good fortune, too, these arm-bonds of mine have been cut away by you two.'
'हे नरव्याघ्रो! तुम दोनों का स्वागत है; और सौभाग्य से मैं तुम्हें देख रहा हूँ। और सौभाग्य से तुम दोनों ने मेरे ये भुजा-बन्धन काट दिए।'
Verse 15
विरूपं यच् च मे रूपं प्राप्तं ह्य् अविनयाद् यथा । तन् मे शृणु नरव्याघ्र तत्त्वतः शंसतस् तव ॥
virūpaṃ yac ca me rūpaṃ prāptaṃ hy avinayād yathā | tan me śṛṇu naravyāghra tattvataḥ śaṃsatas tava
'And how this misshapen form of mine was attained, through want of discipline — hear that from me, O tiger among men, as I tell it truly.'
'और अनुशासनहीनता (अविनय) के कारण मुझे यह जो विरूप रूप प्राप्त हुआ है, हे नरव्याघ्र! उसे यथार्थ रूप से बताते हुए मुझसे सुनो।'