Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 63

Aranya Kanda

26 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    पूर्वजो ऽप्य् उक्तमात्रस् तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥

    pūrvajo 'py uktamātras tu lakṣmaṇena subhāṣitam | sāragrāhī mahāsāraṃ pratijagrāha rāghavaḥ

    The elder brother too, the moment Lakṣmaṇa had spoken that well-said word, received its great substance into his heart — a grasper of the essence, that Rāghava.

    लक्ष्मण के उस सुभाषित को कहते ही बड़े भाई राघव ने भी उसके महान सार को ग्रहण कर लिया — वह तो सार ग्रहण करने वाले थे।

  2. Verse 2

    संनिगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं कोपम् आत्मनः । अवष्टभ्य धनुश् चित्रं रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

    saṃnigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ kopam ātmanaḥ | avaṣṭabhya dhanuś citraṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt

    Restraining the swollen wrath within himself, the mighty-armed Rāma, leaning upon his wondrous bow, said to Lakṣmaṇa:

    अपने भीतर बढ़े हुए क्रोध को रोककर महाबाहु राम ने अपने विचित्र धनुष पर टेक लगाकर लक्ष्मण से कहा —

  3. Verse 3

    किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण । केनोपायेन पश्येयं सीताम् इति विचिन्तय ॥

    kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa | kenopāyena paśyeyaṃ sītām iti vicintaya

    'What shall we two do, dear one? Where shall we go, Lakṣmaṇa? By what means may I behold Sītā? Consider this.'

    'हे वत्स लक्ष्मण! हम क्या करें, कहाँ जाएँ? किस उपाय से मैं सीता को देख सकूँगा — इस पर विचार करो।'

  4. Verse 4

    तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । इदम् एव जनस्थानं त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥

    taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo rāmam abravīt | idam eva janasthānaṃ tvam anveṣitum arhasi

    To Rāma, thus afflicted with torment, Lakṣmaṇa said: 'This very Janasthāna you ought to search.'

    इस प्रकार संताप से पीड़ित उस राम से लक्ष्मण ने कहा — 'आपको इसी जनस्थान को ढूँढना चाहिए।'

  5. Verse 5

    राक्षसैर् बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम् । सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥

    rākṣasair bahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam | santīha giridurgāṇi nirdarāḥ kandarāṇi ca

    'It is strewn with many rākṣasas and set with trees and creepers of many kinds; here are mountain-fastnesses, ravines and caverns;'

    'यह अनेक राक्षसों से भरा और नाना वृक्ष-लताओं से युक्त है; यहाँ पर्वत-दुर्ग, घाटियाँ और कन्दराएँ हैं —'

  6. Verse 6

    गुहाश् च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः । आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥

    guhāś ca vividhā ghorā nānāmṛgagaṇākulāḥ | āvāsāḥ kiṃnarāṇāṃ ca gandharvabhavanāni ca

    'and many dreadful caves teeming with herds of various beasts, and dwellings of the kinnaras and mansions of the gandharvas.'

    '— और नाना मृग-समूहों से भरी अनेक घोर गुफाएँ, किन्नरों के निवास और गन्धर्वों के भवन (हैं)।'

  7. Verse 7

    तानि युक्तो मया सार्धं त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि । त्वद्विधो बुद्धिसंपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥

    tāni yukto mayā sārdhaṃ tvam anveṣitum arhasi | tvadvidho buddhisaṃpannā māhātmāno nararṣabha

    'These, joined with me, you ought to search. Great souls like you, endowed with wisdom, O bull among men —'

    'हे नरर्षभ! मेरे साथ मिलकर आपको इन्हें ढूँढना चाहिए। आप जैसे बुद्धिसम्पन्न महात्मा —'

  8. Verse 8

    आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैर् इवाचलाः । इत्य् उक्तस् तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥

    āpatsu na prakampante vāyuvegair ivācalāḥ | ity uktas tad vanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ

    '— do not tremble in misfortunes, like mountains before the gusts of the wind.' Thus addressed, he ranged over all that forest, together with Lakṣmaṇa.

    '— विपत्तियों में वैसे नहीं काँपते जैसे वायु के वेगों से पर्वत।' इस प्रकार कहे जाने पर वह लक्ष्मण सहित उस सारे वन में विचरने लगे।

  9. Verse 9

    क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम् । ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥

    kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram | tataḥ parvatakūṭābhaṃ mahābhāgaṃ dvijottamam

    Wrathful, Rāma, fitting to his bow a dread razor-edged arrow — then, like a mountain-peak, that greatly blessed best of the twice-born —

    क्रुद्ध राम धनुष पर एक घोर क्षुरप्र (तीखा) बाण चढ़ाकर — तब पर्वत-शिखर-से उस महाभाग द्विजश्रेष्ठ (जटायु) को —

  10. Verse 10

    ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् । तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः ॥

    dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam | taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt | anena sītā vaidehī bhakṣitā nātra saṃśayaḥ

    — Jaṭāyu, fallen upon the ground and drenched in blood, he beheld. Seeing him, vast as a mountain-crest, Rāma said to Lakṣmaṇa: 'By this one Sītā Vaidehī has been devoured; of that there is no doubt.'

    — भूमि पर गिरा और रक्त से भीगा देखा। पर्वत-शिखर-से उसे देखकर राम ने लक्ष्मण से कहा — 'इसी ने सीता वैदेही को खा लिया है, इसमें संदेह नहीं।'

  11. Verse 11

    गृध्ररूपम् इदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् । भक्षयित्वा विशालाक्षीम् आस्ते सीतां यथासुखम् । एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर् घोरैर् बाणैर् अजिह्मगैः ॥

    gṛdhrarūpam idaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam | bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītāṃ yathāsukham | enaṃ vadhiṣye dīptāgrair ghorair bāṇair ajihmagaiḥ

    'Clearly this is a demon in vulture-form that roams the wood; having devoured the wide-eyed Sītā, it rests here at ease. I shall slay it with dreadful, straight-flying arrows of flaming tips.'

    'स्पष्ट है, यह गीध-रूप में कोई राक्षस वन में घूम रहा है; विशालाक्षी सीता को खाकर यहाँ सुखपूर्वक बैठा है। मैं इसे प्रज्वलित अग्र वाले, घोर, सीधे जाने वाले बाणों से मार डालूँगा।'

  12. Verse 12

    इत्य् उक्त्वाभ्यपतद् गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम् । क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्न् इव मेदिनीम् ॥

    ity uktvābhyapatad gṛdhraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram | kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayann iva medinīm

    Having so spoken, fitting a razor-arrow to his bow, wrathful Rāma rushed upon the vulture, as though to shake the sea-girt earth.

    ऐसा कहकर धनुष पर क्षुरप्र बाण चढ़ाकर क्रुद्ध राम उस गीध पर, मानो समुद्रपर्यन्त पृथ्वी को कँपाते हुए, टूट पड़े।

  13. Verse 13

    तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् । अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम् ॥

    taṃ dīnadīnayā vācā saphenaṃ rudhiraṃ vaman | abhyabhāṣata pakṣī tu rāmaṃ daśarathātmajam

    To him, in a most piteous voice, vomiting frothy blood, the bird spoke — to Rāma, son of Daśaratha:

    तब अत्यन्त दीन वाणी में, फेन सहित रक्त उगलते हुए उस पक्षी ने दशरथपुत्र राम से कहा —

  14. Verse 14

    याम् ओषधिम् इवायुष्मन्न् अन्वेषसि महावने । सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥

    yām oṣadhim ivāyuṣmann anveṣasi mahāvane | sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam

    'She whom, like a healing herb, you seek in this great forest, O long-lived one — that lady, and my life: both have been taken by Rāvaṇa.'

    'हे आयुष्मन! जिसे आप महावन में औषधि की भाँति ढूँढ रहे हैं, वह देवी और मेरे प्राण — दोनों रावण ने हर लिए।'

  15. Verse 15

    त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥

    tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā

    'Bereft of you and of Lakṣmaṇa, O Rāghava, the lady I saw being carried off by the mighty Rāvaṇa.'

    'हे राघव! आपसे और लक्ष्मण से रहित उस देवी को मैंने बलवान रावण द्वारा हरी जाती हुई देखा।'

  16. Verse 16

    सीताम् अभ्यवपन् नो ऽहं रावणश् च रणे मया । विध्वंसितरथच्छत्रः पातितो धरणीतले ॥

    sītām abhyavapan no 'haṃ rāvaṇaś ca raṇe mayā | vidhvaṃsitarathacchatraḥ pātito dharaṇītale

    'I came to Sītā's aid, and by me in battle Rāvaṇa was deprived of his chariot and parasol and cast down upon the ground.'

    'मैं सीता की रक्षा के लिए आया, और मेरे द्वारा युद्ध में रावण का रथ और छत्र नष्टकर उसे भूमि पर गिरा दिया गया।'

  17. Verse 17

    एतद् अस्य धनुर् भग्नम् एतद् अस्य शरावरम् । अयम् अस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥

    etad asya dhanur bhagnam etad asya śarāvaram | ayam asya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ

    'This is his bow, broken; this his quiver; this, O Rāma, is his war-chariot, shattered in the fight.'

    'हे राम! यह उसका टूटा धनुष है, यह उसका तरकस, और यह युद्ध में टूटा हुआ उसका संग्राम-रथ है।'

  18. Verse 18

    परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः । सीताम् आदाय वैदेहीम् उत्पपात विहायसं । रक्षसा निहतं पूर्व्म न मां हन्तुं त्वम् अर्हसि ॥

    pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ | sītām ādāya vaidehīm utpapāta vihāyasaṃ | rakṣasā nihataṃ pūrvma na māṃ hantuṃ tvam arhasi

    'When I was worn out, Rāvaṇa, cutting off my wings with his sword, took Sītā Vaidehī and sprang up into the sky. Already slain by the rākṣasa, me you ought not to slay.'

    'थके हुए मेरे पंख तलवार से काटकर रावण सीता वैदेही को लेकर आकाश में उड़ गया। राक्षस द्वारा पहले ही मारे जा चुके मुझको आपको नहीं मारना चाहिए।'

  19. Verse 19

    रामस् तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम् । गृध्रराजं परिष्वज्य रुरोद सहलक्ष्मणः ॥

    rāmas tasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām | gṛdhrarājaṃ pariṣvajya ruroda sahalakṣmaṇaḥ

    Rāma, learning from him the tale dear to him because it touched upon Sītā, embraced the king of vultures and wept, together with Lakṣmaṇa.

    सीता से संबंधित उस प्रिय वृत्तान्त को जानकर राम ने गीधराज को आलिंगन कर लक्ष्मण सहित रुदन किया।

  20. Verse 20

    एकम् एकायने दुर्गे निःश्वसन्तं कथं चन । समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥

    ekam ekāyane durge niḥśvasantaṃ kathaṃ cana | samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrim idam abravīt

    Seeing him, alone in that impassable, lonely place, somehow breathing still, the grieving Rāma said this to Saumitri:

    उस दुर्गम, एकान्त स्थान में अकेले, किसी प्रकार साँस लेते हुए उसे देखकर दुःखी राम ने सौमित्रि से यह कहा —

  21. Verse 21

    राज्याद् भ्रंशो वने वासः सीता नष्टा हतो द्विजः । ईदृशीयं ममालक्ष्मीर् निर्दहेद् अपि पावकम् ॥

    rājyād bhraṃśo vane vāsaḥ sītā naṣṭā hato dvijaḥ | īdṛśīyaṃ mamālakṣmīr nirdahed api pāvakam

    'Loss of kingdom, dwelling in the forest, Sītā lost, the bird slain — such ill-fortune of mine would burn up even fire itself.'

    'राज्य से भ्रंश, वन में वास, सीता का नष्ट होना, पक्षी का मारा जाना — मेरा ऐसा दुर्भाग्य तो अग्नि को भी जला दे।'

  22. Verse 22

    संपूर्णम् अपि चेद् अद्य प्रतरेयं महोदधिम् । सो ऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः ॥

    saṃpūrṇam api ced adya pratareyaṃ mahodadhim | so 'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyet saritāṃ patiḥ

    'If today I were to cross the full great ocean, surely even that lord of rivers would be dried up by my ill-fortune.'

    'यदि आज मैं भरे हुए महासागर को भी पार करूँ, तो निश्चय ही वह नदियों का स्वामी समुद्र भी मेरे दुर्भाग्य से सूख जाए।'

  23. Verse 23

    नास्त्य् अभाग्यतरो लोके मत्तो ऽस्मिन् सचराचरे । येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥

    nāsty abhāgyataro loke matto 'smin sacarācare | yeneyaṃ mahatī prāptā mayā vyasanavāgurā

    'There is none more luckless in this world of moving and unmoving things than I, upon whom this great snare of calamity has fallen.'

    'इस चराचर जगत में मुझसे अधिक अभागा कोई नहीं, जिस पर यह विपत्ति का महान जाल आ पड़ा है।'

  24. Verse 24

    अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः । शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥

    ayaṃ pitṛvayasyo me gṛdhrarājo jarānvitaḥ | śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt

    'This king of vultures, friend of my father, full of years, lies struck down upon the ground through the reversal of my fortune.'

    'मेरे पिता का सखा यह वृद्ध गीधराज मेरे भाग्य के विपर्यय से मारा जाकर भूमि पर पड़ा है।'

  25. Verse 25

    इत्य् एवम् उक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः । जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥

    ity evam uktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan

    Having thus spoken many times, Rāghava, with Lakṣmaṇa, caressed Jaṭāyu, showing a son's tenderness toward a father.

    इस प्रकार बार-बार कहकर लक्ष्मण सहित राघव ने जटायु का स्पर्श किया, पिता के प्रति-सा स्नेह दिखाते हुए।

  26. Verse 26

    निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं; तं गृध्रराजं परिरभ्य रामः । क्व मैथिलि प्राणसमा ममेति; विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥

    nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ; taṃ gṛdhrarājaṃ parirabhya rāmaḥ | kva maithili prāṇasamā mameti; vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau

    Embracing that king of vultures, his wings severed and drenched in blood, Rāma — crying, 'Where is the Maithilī, dear to me as life?' — let his voice fail and sank to the ground.

    कटे पंखों वाले, रक्त से भीगे उस गीधराज को आलिंगन कर राम 'हे प्राणों-सी प्रिय मैथिली! कहाँ हो?' — यह वचन कहकर, वाणी रुँध जाने पर, भूमि पर गिर पड़े।