Sarga 62
Aranya Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तं तथा शोकसंतप्तं विलपन्तम् अनाथवत् । मोहेन महताविष्टं परिद्यूनम् अचेतनम् ॥
taṃ tathā śokasaṃtaptaṃ vilapantam anāthavat | mohena mahatāviṣṭaṃ paridyūnam acetanam
Him thus burning with grief, lamenting like one forlorn, seized by great bewilderment, utterly cast down and insensible —
इस प्रकार शोक से संतप्त, अनाथ-से विलाप करते, महान मोह से व्याप्त, अत्यन्त म्लान और संज्ञाहीन उस (राम) को —
Verse 2
ततः सौमित्रिर् आश्वास्य मुहूर्ताद् इव लक्ष्मणः । रामं संबोधयाम् आस चरणौ चाभिपीडयन् ॥
tataḥ saumitrir āśvāsya muhūrtād iva lakṣmaṇaḥ | rāmaṃ saṃbodhayām āsa caraṇau cābhipīḍayan
— then Saumitri Lakṣmaṇa, after a moment reviving him, roused Rāma to awareness, pressing his feet.
— तब सौमित्रि लक्ष्मण ने क्षणभर में आश्वस्त कर, चरणों को दबाते हुए राम को होश में लाया।
Verse 3
महता तपसा राम महता चापि कर्मणा । राज्ञा दशरथेनासील् लब्धो ऽमृतम् इवामरैः ॥
mahatā tapasā rāma mahatā cāpi karmaṇā | rājñā daśarathenāsīl labdho 'mṛtam ivāmaraiḥ
'By great austerity, O Rāma, and by great deeds too, you were won by King Daśaratha, as the nectar was won by the immortals.'
'हे राम! महान तप और महान कर्म से भी राजा दशरथ ने आपको वैसे ही पाया था जैसे देवताओं ने अमृत को।'
Verse 4
तव चैव गुणैर् बद्धस् त्वद्वियोगान् महीपतिः । राजा देवत्वम् आपन्नो भरतस्य यथा श्रुतम् ॥
tava caiva guṇair baddhas tvadviyogān mahīpatiḥ | rājā devatvam āpanno bharatasya yathā śrutam
'And bound by your virtues, at his parting from you the king, your father, attained to godhood — as we heard through Bharata.'
'और आपके गुणों से बँधे हुए वे राजा, आपके वियोग में, देवत्व को प्राप्त हुए — जैसा भरत से सुना गया।'
Verse 5
यदि दुःखम् इदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे । प्राकृतश् चाल्पसत्त्वश् च इतरः कः सहिष्यति ॥
yadi duḥkham idaṃ prāptaṃ kākutstha na sahiṣyase | prākṛtaś cālpasattvaś ca itaraḥ kaḥ sahiṣyati
'If you, O Kākutstha, will not endure this sorrow that has come, what other man, common and of little spirit, could endure it?'
'हे काकुत्स्थ! यदि आप यह आई हुई विपत्ति को नहीं सहेंगे, तो अल्पसत्त्व वाला कोई दूसरा साधारण मनुष्य इसे कैसे सहेगा?'
Verse 6
दुःखितो हि भवांल् लोकांस् तेजसा यदि धक्ष्यते । आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥
duḥkhito hi bhavāṃl lokāṃs tejasā yadi dhakṣyate | ārtāḥ prajā naravyāghra kva nu yāsyanti nirvṛtim
'If you, grieving, should burn the worlds with your fiery might, where then shall the afflicted creatures go for peace, O tiger among men?'
'हे नरव्याघ्र! यदि आप दुःखी होकर अपने तेज से लोकों को जला देंगे, तो आर्त प्रजा भला कहाँ शान्ति पाएगी?'
Verse 7
लोकस्वभाव एवैष ययातिर् नहुषात्मजः । गतः शक्रेण सालोक्यम् अनयस् तं समस्पृशत् ॥
lokasvabhāva evaiṣa yayātir nahuṣātmajaḥ | gataḥ śakreṇa sālokyam anayas taṃ samaspṛśat
'This is the very nature of the world. Yayāti, the son of Nahuṣa, having attained to Indra's own realm, was yet touched by misfortune.'
'यह तो संसार का स्वभाव ही है। नहुषपुत्र ययाति इन्द्र के लोक को प्राप्त होकर भी दुर्भाग्य से छू लिए गए।'
Verse 8
महर्षयो वसिष्ठस् तु यः पितुर् नः पुरोहितः । अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर् हतम् ॥
maharṣayo vasiṣṭhas tu yaḥ pitur naḥ purohitaḥ | ahnā putraśataṃ jajñe tathaivāsya punar hatam
'The great seer Vasiṣṭha, who is the family priest of our father, begot a hundred sons in a single day — and they too were slain, even so.'
'हमारे पिता के पुरोहित महर्षि वसिष्ठ ने एक ही दिन में सौ पुत्र उत्पन्न किए; और वैसे ही वे फिर मार भी डाले गए।'
Verse 9
या चेयं जगतो माता देवी लोकनमस्कृता । अस्याश् च चलनं भूमेर् दृश्यते सत्यसंश्रव ॥
yā ceyaṃ jagato mātā devī lokanamaskṛtā | asyāś ca calanaṃ bhūmer dṛśyate satyasaṃśrava
'And she who is the mother of the world, the goddess revered by all — even the trembling of the Earth is seen, O you who are true to your word.'
'और जो यह जगत की माता, लोक-वन्दित देवी (पृथ्वी) है — हे सत्यप्रतिज्ञ! इस पृथ्वी का भी कम्पन देखा जाता है।'
Verse 10
यौ चेमौ जगतां नेत्रे यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्रौ ग्रहणम् अभ्युपेतौ महाबलौ ॥
yau cemau jagatāṃ netre yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam | ādityacandrau grahaṇam abhyupetau mahābalau
'And those two eyes of the worlds, in whom all is established — the mighty sun and moon — undergo eclipse.'
'और जो ये जगत की दो आँखें हैं, जिनमें सब कुछ प्रतिष्ठित है — वे महाबली सूर्य और चन्द्रमा भी ग्रहण को प्राप्त होते हैं।'
Verse 11
सुमहान्त्य् अपि भूतानि देवाश् च पुरुषर्षभ । न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः ॥
sumahānty api bhūtāni devāś ca puruṣarṣabha | na daivasya pramuñcanti sarvabhūtāni dehinaḥ
'Even the very great beings and the gods, O bull among men, do not escape fate; all embodied creatures are subject to it.'
'हे पुरुषर्षभ! अत्यन्त महान प्राणी और देवता भी दैव से नहीं छूटते; सभी देहधारी प्राणी (उसके अधीन) हैं।'
Verse 12
शक्रादिष्व् अपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ । श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं व्यथितुम् अर्हसि ॥
śakrādiṣv api deveṣu vartamānau nayānayau | śrūyete naraśārdūla na tvaṃ vyathitum arhasi
'Even among the gods, Indra and the rest, good fortune and ill are heard to befall, O tiger among men; you ought not to be so shaken.'
'हे नरशार्दूल! इन्द्र आदि देवताओं में भी भाग्य और दुर्भाग्य दोनों घटते सुने जाते हैं; अतः आपको व्यथित नहीं होना चाहिए।'
Verse 13
नष्टायाम् अपि वैदेह्यां हृतायाम् अपि चानघ । शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस् तथा ॥
naṣṭāyām api vaidehyāṃ hṛtāyām api cānagha | śocituṃ nārhase vīra yathānyaḥ prākṛtas tathā
'Even though Vaidehī be lost, even though carried off, O sinless one, you ought not to grieve, O hero, as any other common man would.'
'हे अनघ! वैदेही के नष्ट या हर लिए जाने पर भी, हे वीर! आपको किसी अन्य साधारण पुरुष की भाँति शोक नहीं करना चाहिए।'
Verse 14
त्वद्विधा हि न शोचन्ति सततं सत्यदर्शिनः । सुमहत्स्व् अपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शणाः ॥
tvadvidhā hi na śocanti satataṃ satyadarśinaḥ | sumahatsv api kṛcchreṣu rāmānirviṇṇadarśaṇāḥ
'For such as you, ever seeing the truth, do not grieve even in the greatest hardships, O Rāma, their vision undismayed.'
'हे राम! आप जैसे सत्यदर्शी सदा अत्यन्त महान संकटों में भी शोक नहीं करते, उनकी दृष्टि खिन्न नहीं होती।'
Verse 15
तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय । बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे ॥
tattvato hi naraśreṣṭha buddhyā samanucintaya | buddhyā yuktā mahāprājñā vijānanti śubhāśubhe
'Ponder well the truth of the matter with your understanding, O best of men; for the very wise, endowed with understanding, discern good and ill.'
'हे नरश्रेष्ठ! विषय को यथार्थ रूप से बुद्धि से भली-भाँति विचारिए; बुद्धि से युक्त महाप्राज्ञ ही शुभ और अशुभ को पहचानते हैं।'
Verse 16
अदृष्टगुणदोषाणाम् अधृतानां च कर्मणाम् । नान्तरेण क्रियां तेषां फलम् इष्टं प्रवर्तते ॥
adṛṣṭaguṇadoṣāṇām adhṛtānāṃ ca karmaṇām | nāntareṇa kriyāṃ teṣāṃ phalam iṣṭaṃ pravartate
'For deeds whose merits and faults are unseen and whose outcomes are uncertain, the desired fruit does not come to pass apart from their performance.'
The verse is elliptical; the sense is that results arise only through action, though their merit and outcome be hidden.
'जिन कर्मों के गुण-दोष अदृष्ट हैं और जिनके फल अनिश्चित हैं, उनके किए बिना इष्ट फल प्राप्त नहीं होता।'
Verse 17
माम् एव हि पुरा वीर त्वम् एव बहुषो ऽन्वशाः । अनुशिष्याद् धि को नु त्वाम् अपि साक्षाद् बृहस्पतिः ॥
mām eva hi purā vīra tvam eva bahuṣo 'nvaśāḥ | anuśiṣyād dhi ko nu tvām api sākṣād bṛhaspatiḥ
'It was I whom you yourself instructed many times before, O hero; who could instruct you — even Bṛhaspati himself in person?'
'हे वीर! पूर्व में तो आपने ही मुझे अनेक बार उपदेश दिया है; आपको तो साक्षात् बृहस्पति भी भला क्या उपदेश दे सकते हैं?'
Verse 18
बुद्धिश् च ते महाप्राज्ञ देवैर् अपि दुरन्वया । शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं संबोधयाम्य् अहम् ॥
buddhiś ca te mahāprājña devair api duranvayā | śokenābhiprasuptaṃ te jñānaṃ saṃbodhayāmy aham
'Your understanding, O greatly wise one, is hard even for the gods to follow; I do but awaken the knowledge in you that grief has lulled asleep.'
'हे महाप्राज्ञ! आपकी बुद्धि देवताओं के लिए भी अनुगम्य (समझ पाना कठिन) है; मैं तो केवल शोक से सुप्त आपके ज्ञान को जगा रहा हूँ।'
Verse 19
दिव्यं च मानुषं चैवम् आत्मनश् च पराक्रमम् । इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां बधे ॥
divyaṃ ca mānuṣaṃ caivam ātmanaś ca parākramam | ikṣvākuvṛṣabhāvekṣya yatasva dviṣatāṃ badhe
'Considering your prowess — divine and human, and your own — O bull of the Ikṣvākus, strive for the slaying of your foes.'
'हे इक्ष्वाकुश्रेष्ठ! अपने दिव्य और मानवी पराक्रम पर विचार कर शत्रुओं के वध के लिए प्रयत्न कीजिए।'
Verse 20
किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ । तम् एव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुम् अर्हसि ॥
kiṃ te sarvavināśena kṛtena puruṣarṣabha | tam eva tu ripuṃ pāpaṃ vijñāyoddhartum arhasi
'What need have you to destroy all, O bull among men? Rather, having found out that sinful foe himself, you ought to root him out.'
'हे पुरुषर्षभ! सबके विनाश से आपको क्या प्रयोजन? बल्कि उसी पापी शत्रु का पता लगाकर आपको उसका उन्मूलन करना चाहिए।'