Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 64

Aranya Kanda

36 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् । सौमित्रिं मित्रसंपन्नम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam | saumitriṃ mitrasaṃpannam idaṃ vacanam abravīt

    But Rāma, beholding that vulture cast down upon the ground by the cruel one, said this word to Saumitri, who was endowed with friendship:

    किन्तु उस क्रूर (रावण) द्वारा भूमि पर गिराए गए उस गीध को देखकर राम ने मित्रभाव-सम्पन्न सौमित्रि से यह वचन कहा —

  2. Verse 2

    ममायं नूनम् अर्थेषु यतमानो विहंगमः । राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस् त्यजति दुस्त्यजान् ॥

    mamāyaṃ nūnam artheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ | rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃs tyajati dustyajān

    'Surely this bird, striving in my cause, has been slain in battle by the rākṣasa, and now gives up his life, so hard to give up.'

    'निश्चय ही मेरे कार्य में प्रयत्नशील यह पक्षी युद्ध में राक्षस द्वारा मारा गया है, और अब दुस्त्यज प्राणों को त्याग रहा है।'

  3. Verse 3

    अयम् अस्य शरीरे ऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते । तथा स्वरविहीनो ऽयं विक्लवं समुदीक्षते ॥

    ayam asya śarīre 'smin prāṇo lakṣmaṇa vidyate | tathā svaravihīno 'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate

    'There is yet life in this body of his, Lakṣmaṇa; for though bereft of voice, he gazes up faintly.'

    'हे लक्ष्मण! इसके इस शरीर में अभी प्राण हैं; क्योंकि स्वरहीन होकर भी यह विकलतापूर्वक ऊपर देख रहा है।'

  4. Verse 4

    जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः । सीताम् आख्याहि भद्रं ते वधम् आख्याहि चात्मनः ॥

    jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ | sītām ākhyāhi bhadraṃ te vadham ākhyāhi cātmanaḥ

    'O Jaṭāyu, if you are able to utter speech once more, tell me of Sītā — blessings on you — and tell me of your own slaying.'

    'हे जटायु! यदि तुम फिर वचन बोल सको, तो सीता के विषय में बताओ — तुम्हारा कल्याण हो — और अपने वध के विषय में भी बताओ।'

  5. Verse 5

    किंनिमित्तो ऽहरत् सीतां रावणस् तस्य किं मया । अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥

    kiṃnimitto 'harat sītāṃ rāvaṇas tasya kiṃ mayā | aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā

    'For what cause did Rāvaṇa carry off Sītā? What wrong of mine did he see, that my beloved was carried off by Rāvaṇa?'

    'किस कारण रावण ने सीता को हरा? मेरा क्या अपराध देखकर रावण ने मेरी प्रिया को हर लिया?'

  6. Verse 6

    कथं तच् चन्द्रसंकाशं मुखम् आसीन् मनोहरम् । सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम ॥

    kathaṃ tac candrasaṃkāśaṃ mukham āsīn manoharam | sītayā kāni coktāni tasmin kāle dvijottama

    'How was that face of hers, lovely as the moon? What did Sītā say at that time, O best of the twice-born?'

    'हे द्विजश्रेष्ठ! उस समय उसका चन्द्रमा-सा मनोहर मुख कैसा था? और सीता ने क्या कहा?'

  7. Verse 7

    कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः । क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥

    kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ | kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ

    'Of what prowess, of what form, of what deeds is that rākṣasa? And where is his abode, dear one? Tell me, who ask you.'

    'वह राक्षस कैसे पराक्रम, कैसे रूप और कैसे कर्म वाला है? और हे तात! उसका भवन कहाँ है — पूछते हुए मुझे बताओ।'

  8. Verse 8

    तम् उद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तम् अनन्तरम् । वाचातिसन्नया रामं जटायुर् इदम् अब्रवीत् ॥

    tam udvīkṣyātha dīnātmā vilapantam anantaram | vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyur idam abravīt

    Then, gazing up at Rāma lamenting without pause, the sorrowful-souled Jaṭāyu, in a failing voice, said this:

    तब अनवरत विलाप करते हुए उस राम की ओर ऊपर देखकर दीनात्मा जटायु ने अत्यन्त क्षीण वाणी में राम से यह कहा —

  9. Verse 9

    सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा । मायाम् आस्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ॥

    sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā | māyām āsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām

    'She was carried off by Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, through the sky, by means of a vast magic, thick as a storm-day of wind.'

    'वह राक्षसेन्द्र रावण द्वारा आकाश-मार्ग से हरी गई — वायु और दुर्दिन से भरी एक विशाल माया का सहारा लेकर।'

  10. Verse 10

    परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः । सीताम् आदाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणा मुखः ॥

    pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ | sītām ādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇā mukhaḥ

    'When I was spent, O dear one, the night-ranger, cutting off my wings, took Sītā Vaidehī and went away, his face toward the south.'

    'हे तात! थके हुए मेरे पंख काटकर वह निशाचर सीता वैदेही को लेकर दक्षिण दिशा की ओर मुँह किए चल दिया।'

  11. Verse 11

    उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव । पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीरकृतमूर्धजान् ॥

    uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava | paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīrakṛtamūrdhajān

    'My breath fails, my sight swims, O Rāghava; I see the trees as if of gold, their crowns made of uśīra grass.'

    'हे राघव! मेरे प्राण रुक रहे हैं, दृष्टि घूम रही है; मैं वृक्षों को स्वर्णमय, उशीर-घास के शिखरों वाले देख रहा हूँ।'

  12. Verse 12

    येन याति मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः । विप्रनष्टं धनं क्षिप्रं तत् स्वामिप्रतिपद्यते ॥

    yena yāti muhūrtena sītām ādāya rāvaṇaḥ | vipranaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tat svāmipratipadyate

    'In whatever muhūrta Rāvaṇa departs, carrying off Sītā, the wealth that has been lost swiftly returns to its owner.'

    'जिस मुहूर्त में रावण सीता को लेकर जा रहा है — उसमें खोया हुआ धन शीघ्र ही अपने स्वामी को (पुनः) प्राप्त होता है।'

  13. Verse 13

    विन्दो नाम मुहूर्तो ऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् । झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रम् एव विनश्यति ॥

    vindo nāma muhūrto 'sau sa ca kākutstha nābudhat | jhaṣavad baḍiśaṃ gṛhya kṣipram eva vinaśyati

    'That muhūrta is named Vinda, and this, O Kākutstha, he did not know; like a fish that has seized the hook, he shall swiftly perish.'

    The Vinda muhūrta is an auspicious moment portending recovery of what is lost.

    'वह मुहूर्त "विन्द" नाम का है, और हे काकुत्स्थ! उसे वह (रावण) नहीं जानता; काँटा निगल लेने वाली मछली के समान वह शीघ्र ही नष्ट हो जाएगा।'

  14. Verse 14

    न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति । वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ॥

    na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati | vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe

    'And you must feel no anguish concerning Janaka's daughter; you shall soon take your delight with Vaidehī, having slain that rākṣasa in battle.'

    'और तुम्हें जनक की पुत्री के विषय में व्यथा नहीं करनी चाहिए; उस राक्षस को युद्ध में मारकर तुम शीघ्र ही वैदेही के साथ आनन्द करोगे।'

  15. Verse 15

    असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः । आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥

    asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ | āsyāt susrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam

    From the mouth of the vulture — clear in mind, answering Rāma as he lay dying — flowed blood mingled with flesh.

    राम को उत्तर देते हुए उस स्वच्छ-चित्त गीध के मुख से, मरते हुए उसके, मांस सहित रक्त बहने लगा।

  16. Verse 16

    पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च । इत्य् उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥

    putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca | ity uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ

    '(He is) the son of Viśravas in person, and the brother of Vaiśravaṇa (Kubera)' — having said this, the lord of birds released his life, so hard to relinquish.

    '(वह) साक्षात् विश्रवा का पुत्र और वैश्रवण (कुबेर) का भाई है' — यह कहकर उस पक्षिराज ने दुर्लभ प्राण त्याग दिए।

  17. Verse 17

    ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः । त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसं ॥

    brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ | tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasaṃ

    As Rāma, with folded palms, kept saying 'Speak! Speak!', the life-breath of the vulture, leaving its body, went up into the sky.

    हाथ जोड़े राम के 'बोलो! बोलो!' कहते रहने पर भी, गीध के प्राण शरीर छोड़कर आकाश में चले गए।

  18. Verse 18

    स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा । विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥

    sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā | vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale

    He, laying his head upon the ground and stretching out his feet, and casting down his own body, fell upon the earth.

    उसने तब भूमि पर सिर रखकर, चरण फैलाकर और अपना शरीर ढीला छोड़कर धरती पर गिरा दिया।

  19. Verse 19

    तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुम् अचलोपमम् । रामः सुबहुभिर् दुःखैर् दीनः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥

    taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsum acalopamam | rāmaḥ subahubhir duḥkhair dīnaḥ saumitrim abravīt

    Beholding that copper-eyed vulture, its life gone, like a fallen mountain, Rāma, amid his many sorrows, wretched, said to Saumitri:

    ताम्र नेत्रों वाले, प्राणहीन, गिरे पर्वत-से उस गीध को देखकर अनेक दुःखों से दीन राम ने सौमित्रि से कहा —

  20. Verse 20

    बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् । अनेन दण्डकारण्ये विचीर्णम् इह पक्षिणा ॥

    bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham | anena daṇḍakāraṇye vicīrṇam iha pakṣiṇā

    'Dwelling for many years in happiness in the abode of the rākṣasas, this bird ranged here in the Daṇḍaka forest.'

    'राक्षसों के निवास (दण्डक) में अनेक वर्ष सुखपूर्वक रहते हुए इस पक्षी ने यहाँ दण्डकारण्य में विचरण किया।'

  21. Verse 21

    अनेकवार्षिको यस् तु चिरकालं समुत्थितः । सो ऽयम् अद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥

    anekavārṣiko yas tu cirakālaṃ samutthitaḥ | so 'yam adya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ

    'He who through many years had long stood alive — he lies slain today; for Time is hard to overpass.'

    'जो अनेक वर्षों से दीर्घकाल तक जीवित रहा, वही आज मारा जाकर पड़ा है; क्योंकि काल को लाँघना कठिन है।'

  22. Verse 22

    पश्य लक्ष्मण गृध्रो ऽयम् उपकारी हतश् च मे । सीताम् अभ्यवपन् नो वै रावणेन बलीयसा ॥

    paśya lakṣmaṇa gṛdhro 'yam upakārī hataś ca me | sītām abhyavapan no vai rāvaṇena balīyasā

    'See, Lakṣmaṇa — this vulture, my benefactor, has been slain, coming to Sītā's aid against the mighty Rāvaṇa.'

    'हे लक्ष्मण! देखो — मेरा उपकारी यह गीध बलवान रावण के विरुद्ध सीता की रक्षा करते हुए मारा गया।'

  23. Verse 23

    गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् । मम हेतोर् अयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥

    gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat | mama hetor ayaṃ prāṇān mumoca patageśvaraḥ

    'Forsaking his great kingship over the vultures, inherited from his fathers and forefathers, for my sake this lord of birds gave up his life.'

    'पिता-पितामह से प्राप्त गीधों के विशाल राज्य को त्यागकर मेरे लिए इस पक्षिराज ने प्राण त्याग दिए।'

  24. Verse 24

    सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः । शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि ॥

    sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ | śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣv api

    'Everywhere indeed, O Saumitri, are found the good, walkers in dharma, heroes and givers of refuge — even among those born in the animal womb.'

    'हे सौमित्रि! सचमुच सर्वत्र धर्मचारी सज्जन, शूर और शरण देने वाले दिखाई देते हैं — तिर्यक् योनि (पशु-पक्षी योनि) में उत्पन्नों में भी।'

  25. Verse 25

    सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम् । यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप ॥

    sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam | yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa

    'The sorrow born of Sītā's abduction does not touch me so, O gentle one, as the death of this vulture for my sake, O scorcher of foes.'

    'हे सौम्य! हे परंतप! सीता-हरण से उत्पन्न दुःख मुझे वैसा नहीं हुआ जैसा मेरे लिए इस गीध का विनाश।'

  26. Verse 26

    राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम मया यशाः । पूजनीयश् च मान्यश् च तथायं पतगेश्वरः ॥

    rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mayā yaśāḥ | pūjanīyaś ca mānyaś ca tathāyaṃ patageśvaraḥ

    'As the glorious, renowned King Daśaratha was to me — to be honored and revered — so too is this lord of birds.'

    'जैसे श्रीमान, यशस्वी राजा दशरथ मेरे लिए पूजनीय और माननीय थे, वैसे ही यह पक्षिराज भी है।'

  27. Verse 27

    सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् । गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ॥

    saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam | gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam

    'Saumitri, bring wood; I shall kindle fire. I wish to burn the king of vultures, who went to his death for my sake.'

    'हे सौमित्रि! काष्ठ लाओ, मैं अग्नि प्रज्वलित करूँगा। मेरे लिए मृत्यु को प्राप्त इस गीधराज का मैं दाह-संस्कार करना चाहता हूँ।'

  28. Verse 28

    नाथं पतगलोकस्य चिताम् आरोपयाम्य् अहम् । इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥

    nāthaṃ patagalokasya citām āropayāmy aham | imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā

    'I shall lay upon the pyre the lord of the world of birds; I shall burn him, O Saumitri — him slain by the cruel rākṣasa.'

    'हे सौमित्रि! पक्षी-लोक के स्वामी को मैं चिता पर रखूँगा; क्रूर राक्षस द्वारा मारे गए इसको मैं जलाऊँगा।'

  29. Verse 29

    या गतिर् यज्ञशीलानाम् आहिताग्नेश् च या गतिः । अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ॥

    yā gatir yajñaśīlānām āhitāgneś ca yā gatiḥ | aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām

    'That path which is of those devoted to sacrifice, and that of one who has tended the sacred fire, and that of those who turn not back in battle, and that of those who grant gifts of land —'

    'जो गति यज्ञशीलों की है, और जो गति अग्निहोत्री की है, जो (गति) युद्ध में पीठ न दिखाने वालों की, और जो भूमिदान करने वालों की है —'

  30. Verse 30

    मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान् । गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश् च मया व्रज ॥

    mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokān anuttamān | gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaś ca mayā vraja

    '— with my leave, go to those unsurpassed worlds, O king of vultures, O great-spirited one; consecrated by me, go forth.'

    '— उन अनुपम लोकों को मेरी अनुमति से तुम जाओ, हे महासत्त्व गीधराज! मेरे द्वारा संस्कार पाकर प्रस्थान करो।'

  31. Verse 31

    एवम् उक्त्वा चितां दीप्ताम् आरोप्य पतगेश्वरम् । ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुम् इव दुःखितः ॥

    evam uktvā citāṃ dīptām āropya patageśvaram | dadāha rāmo dharmātmā svabandhum iva duḥkhitaḥ

    Having so spoken, laying the lord of birds upon the blazing pyre, the righteous-souled Rāma burned him, grieving as for his own kinsman.

    ऐसा कहकर पक्षिराज को प्रज्वलित चिता पर रखकर धर्मात्मा राम ने दुःखी होकर, मानो अपने बन्धु को, उसे जलाया।

  32. Verse 32

    रामो ऽथ सहसौमित्रिर् वनं यात्वा स वीर्यवान् । स्थूलान् हत्वा महारोहीन् अनु तस्तार तं द्विजम् ॥

    rāmo 'tha sahasaumitrir vanaṃ yātvā sa vīryavān | sthūlān hatvā mahārohīn anu tastāra taṃ dvijam

    Then the valiant Rāma, with Saumitri, going into the forest and slaying stout great rohi-deer, spread their flesh out as an offering for that bird.

    फिर पराक्रमी राम सौमित्रि सहित वन में जाकर मोटे बड़े रोही-मृगों को मारकर उस पक्षी के लिए (उनका मांस) बिछा दिया।

  33. Verse 33

    रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः । शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥

    rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ | śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale

    Taking the flesh of the rohi and cutting it into pieces, the greatly renowned Rāma offered it for the bird upon the pleasant green sward.

    रोही-मृगों का मांस निकालकर और उसके टुकड़े करके महायशस्वी राम ने उस रमणीय हरी घास पर उस पक्षी के लिए (पिण्ड रूप में) अर्पित किया।

  34. Verse 34

    यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः । तत् स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह ॥

    yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ | tat svargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha

    That rite for a departed mortal which the twice-born recite, leading to heaven, Rāma then quickly murmured for him.

    मृत मनुष्य के लिए जिस स्वर्गगमन-विधि को द्विज कहते हैं, उसका राम ने उसके (जटायु के) लिए शीघ्र ही जप किया।

  35. Verse 35

    ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ । उदकं चक्रतुस् तस्मै गृध्रराजाय ताव् उभौ ॥

    tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau | udakaṃ cakratus tasmai gṛdhrarājāya tāv ubhau

    Then, going to the river Godāvarī, the two sons of that best of men offered water for that king of vultures, both of them.

    फिर गोदावरी नदी पर जाकर उन नरश्रेष्ठ के दोनों पुत्रों ने उस गीधराज के लिए जल-तर्पण किया।

  36. Verse 36

    स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं; सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः । महर्षिकल्पेन च संस्कृतस् तदा; जगाम पुण्यां गतिम् आत्मनः शुभाम् ॥

    sa gṛdhrarājaḥ kṛtavān yaśaskaraṃ; suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ | maharṣikalpena ca saṃskṛtas tadā; jagāma puṇyāṃ gatim ātmanaḥ śubhām

    That king of vultures, having wrought a glorious, most difficult deed and been struck down in battle, consecrated then after the manner of a great seer, went to his own holy and blessed destination.

    यशस्वी, अत्यन्त दुष्कर कर्म करने वाला और युद्ध में मारा गया वह गीधराज, तब महर्षि-विधि से संस्कार पाकर अपनी पुण्यमयी शुभ गति को प्राप्त हुआ।