Sarga 61
Aranya Kanda
16 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तप्यमानं तथा रामं सीताहरणकर्शितम् । लोकानाम् अभवे युक्तं साम्वर्तकम् इवानलम् ॥
tapyamānaṃ tathā rāmaṃ sītāharaṇakarśitam | lokānām abhave yuktaṃ sāmvartakam ivānalam
Rāma, thus burning with grief, worn by Sītā's abduction, fit to undo the worlds, like the fire of universal dissolution —
सीता-हरण से क्षीण, इस प्रकार शोक से संतप्त, लोकों के विनाश में समर्थ, प्रलयकालीन अग्नि-से राम को —
Verse 2
वीक्षमाणं धनुः सज्यं निःश्वसन्तं मुहुर् मुहुः । हन्तुकामं पशुं रुद्रं क्रुद्धं दक्षक्रतौ यथा ॥
vīkṣamāṇaṃ dhanuḥ sajyaṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ | hantukāmaṃ paśuṃ rudraṃ kruddhaṃ dakṣakratau yathā
— eyeing his strung bow, sighing again and again, eager to slay, like wrathful Rudra at Dakṣa's sacrifice longing to slay the beast —
— प्रत्यंचा चढ़े धनुष को देखते, बार-बार साँस भरते, वध के लिए उद्यत — जैसे दक्ष-यज्ञ में पशु को मारने के लिए उद्यत क्रुद्ध रुद्र —
Verse 3
अदृष्टपूर्वं संक्रुद्धं दृष्ट्वा रामं स लक्ष्मणः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥
adṛṣṭapūrvaṃ saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ sa lakṣmaṇaḥ | abravīt prāñjalir vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā
— seeing Rāma wrathful as never before, Lakṣmaṇa, with folded palms and face grown dry, spoke this word:
— पहले कभी न देखे गए इस प्रकार अत्यन्त क्रुद्ध राम को देखकर हाथ जोड़े सूखे मुख से लक्ष्मण ने यह वचन कहा —
Verse 4
पुरा भूत्वा मृदुर् दान्तः सर्वभूतहिते रतः । न क्रोधवशम् आपन्नः प्रकृतिं हातुम् अर्हसि ॥
purā bhūtvā mṛdur dāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ | na krodhavaśam āpannaḥ prakṛtiṃ hātum arhasi
'Being of old gentle, self-controlled, devoted to the welfare of all beings — you ought not, fallen under the sway of anger, to forsake your true nature.'
'पहले कोमल, जितेन्द्रिय और सब प्राणियों के हित में रत रहकर अब क्रोध के वश में पड़कर आपको अपनी प्रकृति नहीं छोड़नी चाहिए।'
Verse 5
चन्द्रे लक्ष्णीः प्रभा सूर्ये गतिर् वायौ भुवि क्षमा । एतच् च नियतं सर्वं त्वयि चानुत्तमं यशः ॥
candre lakṣṇīḥ prabhā sūrye gatir vāyau bhuvi kṣamā | etac ca niyataṃ sarvaṃ tvayi cānuttamaṃ yaśaḥ
'In the moon is grace, in the sun radiance, in the wind motion, in the earth forbearance; all this is fixed — and in you, unsurpassed glory.'
'चन्द्रमा में कान्ति, सूर्य में प्रभा, वायु में गति और पृथ्वी में क्षमा — ये सब नियत हैं; और आप में अनुपम यश (नियत है)।'
Verse 6
न तु जानामि कस्यायं भग्नः सांग्रामिको रथः । केन वा कस्य वा हेतोः सायुधः सपरिच्छदः ॥
na tu jānāmi kasyāyaṃ bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ | kena vā kasya vā hetoḥ sāyudhaḥ saparicchadaḥ
'But I do not know whose is this broken war-chariot, or by whom, or for what cause it was wrecked, with its weapons and trappings.'
'किन्तु मैं नहीं जानता कि यह टूटा हुआ संग्राम-रथ किसका है, और किसके द्वारा या किस कारण से — अपने आयुध और साज-सामान सहित (टूटा)।'
Verse 7
खुरनेमिक्षतश् चायं सिक्तो रुधिरबिन्दुभिः । देशो निवृत्तसंग्रामः सुघोरः पार्थिवात्मज ॥
khuranemikṣataś cāyaṃ sikto rudhirabindubhiḥ | deśo nivṛttasaṃgrāmaḥ sughoraḥ pārthivātmaja
'Gashed by hoofs and wheel-rims and sprinkled with drops of blood, this is a place where a most dreadful battle has been fought and has ceased, O prince.'
'हे राजकुमार! खुरों और पहिये की हालों से क्षत-विक्षत, रक्त की बूँदों से सींचा हुआ यह स्थान ऐसा है जहाँ अभी-अभी एक अत्यन्त घोर युद्ध हुआ और समाप्त हुआ।'
Verse 8
एकस्य तु विमर्दो ऽयं न द्वयोर् वदतां वर । न हि वृत्तं हि पश्यामि बलस्य महतः पदम् ॥
ekasya tu vimardo 'yaṃ na dvayor vadatāṃ vara | na hi vṛttaṃ hi paśyāmi balasya mahataḥ padam
'But this was the struggle of one only, not of two, O best of speakers; for I see here no trace of a great army.'
'किन्तु हे वक्ताओं में श्रेष्ठ! यह संघर्ष एक ही का था, दो का नहीं; क्योंकि मैं यहाँ किसी बड़ी सेना का चिह्न नहीं देखता।'
Verse 9
नैकस्य तु कृते लोकान् विनाशयितुम् अर्हसि । युक्तदण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधाधिपाः ॥
naikasya tu kṛte lokān vināśayitum arhasi | yuktadaṇḍā hi mṛdavaḥ praśāntā vasudhādhipāḥ
'For the sake of one, you ought not to destroy the worlds; for gentle, tranquil rulers of the earth punish only with measured chastisement.'
'एक के लिए आपको लोकों का विनाश नहीं करना चाहिए; क्योंकि कोमल और शान्त पृथ्वीपति उचित दण्ड ही देते हैं।'
Verse 10
सदा त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिः । को नु दारप्रणाशं ते साधु मन्येत राघव ॥
sadā tvaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaḥ paramā gatiḥ | ko nu dārapraṇāśaṃ te sādhu manyeta rāghava
'You are ever the refuge of all beings, their supreme resort. Who, O Rāghava, would hold that the destruction of the worlds is a fit answer to the loss of your wife?'
'हे राघव! आप सदा सब प्राणियों के शरण्य और परम आश्रय हैं। आपकी पत्नी के नाश के बदले लोकों का विनाश उचित है — ऐसा कौन मानेगा?'
Verse 11
सरितः सागराः शैला देवगन्धर्वदानवाः । नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव साधवः ॥
saritaḥ sāgarāḥ śailā devagandharvadānavāḥ | nālaṃ te vipriyaṃ kartuṃ dīkṣitasyeva sādhavaḥ
'Rivers, oceans, mountains, gods, gandharvas and dānavas are no more able to do you displeasure than good men are to wrong one consecrated for a sacrifice.'
'नदियाँ, समुद्र, पर्वत, देव, गन्धर्व और दानव आपका अप्रिय करने में वैसे ही असमर्थ हैं जैसे सज्जन किसी दीक्षित (यज्ञ-व्रती) का अहित करने में।'
Verse 12
येन राजन् हृता सीता तम् अन्वेषितुम् अर्हसि । मद्द्वितीयो धनुष्पाणिः सहायैः परमर्षिभिः ॥
yena rājan hṛtā sītā tam anveṣitum arhasi | maddvitīyo dhanuṣpāṇiḥ sahāyaiḥ paramarṣibhiḥ
'Him by whom Sītā was carried off, O king, you ought to seek out — I at your side, bow in hand, with helpers, the great seers.'
'हे राजन! जिसने सीता को हरा है, उसे ही आपको ढूँढ निकालना चाहिए — मैं आपके साथ, धनुष हाथ में लिए, सहायकों और महर्षियों के साथ।'
Verse 13
समुद्रं च विचेष्यामः पर्वतांश् च वनानि च । गुहाश् च विविधा घोरा नलिनीः पार्वतीश् च ह ॥
samudraṃ ca viceṣyāmaḥ parvatāṃś ca vanāni ca | guhāś ca vividhā ghorā nalinīḥ pārvatīś ca ha
'We shall search the ocean, the mountains and the forests, the many dread caves, the lotus-ponds and the mountain-streams;'
'हम समुद्र, पर्वत, वन, नाना प्रकार की घोर गुफाएँ, कमल-सरोवर और पर्वत-सरिताएँ ढूँढेंगे —'
Verse 14
देवगन्धर्वलोकांश् च विचेष्यामः समाहिताः । यावन् नाधिगमिष्यामस् तव भार्यापहारिणम् ॥
devagandharvalokāṃś ca viceṣyāmaḥ samāhitāḥ | yāvan nādhigamiṣyāmas tava bhāryāpahāriṇam
'and the worlds of gods and gandharvas we shall search, intent, until we track down the one who carried off your wife.'
'— और एकाग्र होकर देव-गन्धर्वों के लोकों को भी ढूँढेंगे, जब तक आपकी पत्नी का हरण करने वाले का पता न लगा लें।'
Verse 15
न चेत् साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीं ते त्रिदशेश्वराः । कोसलेन्द्र ततः पश्चात् प्राप्तकालं करिष्यसि ॥
na cet sāmnā pradāsyanti patnīṃ te tridaśeśvarāḥ | kosalendra tataḥ paścāt prāptakālaṃ kariṣyasi
'And if the lords of the thirty gods will not restore your wife by gentle means, O lord of Kosala, then afterwards you may do what the hour demands.'
'और यदि देवताओं के स्वामी भी आपकी पत्नी को शान्तिपूर्वक (सामनीति से) न लौटाएँ, तो हे कोसलेन्द्र! उसके बाद आप समयोचित कार्य करें।'
Verse 16
शीलेन साम्ना विनयेन सीतां; नयेन न प्राप्स्यसि चेन् नरेन्द्र । ततः समुत्सादय हेमपुङ्खैर्; महेन्द्रवज्रप्रतिमैः शरौघैः ॥
śīlena sāmnā vinayena sītāṃ; nayena na prāpsyasi cen narendra | tataḥ samutsādaya hemapuṅkhair; mahendravajrapratimaiḥ śaraughaiḥ
'If by good conduct, conciliation, courtesy and policy you do not win Sītā, O king of men, then root them out with gold-feathered floods of arrows, like the thunderbolts of great Indra.'
'हे नरेन्द्र! यदि शील, सामनीति, विनय और नीति से सीता को न पा सकें, तो फिर महेन्द्र के वज्र-सदृश स्वर्णपंख बाण-समूहों से (शत्रुओं का) समूल नाश कर दें।'