Sarga 58
Aranya Kanda
35 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
भृशम् आव्रजमानस्य तस्याधोवामलोचनम् । प्रास्फुरच् चास्खलद् रामो वेपथुश् चास्य जायते ॥
bhṛśam āvrajamānasya tasyādhovāmalocanam | prāsphurac cāskhalad rāmo vepathuś cāsya jāyate
As he journeyed on in haste, his left eye, cast downward, throbbed and faltered, and a trembling came upon Rāma.
अत्यन्त शीघ्रता से आते हुए उस (राम) की बाईं नीची आँख फड़की और लड़खड़ाई, और उन्हें कँपकँपी होने लगी।
Verse 2
उपालक्ष्य निमित्तानि सो ऽशुभानि मुहुर् मुहुः । अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥
upālakṣya nimittāni so 'śubhāni muhur muhuḥ | api kṣemaṃ tu sītāyā iti vai vyājahāra ha
Noting those inauspicious signs again and again, he said aloud, 'Is all, then, well with Sītā?'
बार-बार उन अशुभ शकुनों को देखकर उन्होंने यही कहा — 'क्या सीता का कल्याण तो है?'
Verse 3
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः । शून्यम् आवसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ | śūnyam āvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ
Then, hastening, longing to behold Sītā, he went on; and seeing the dwelling empty, his mind became distraught.
तब शीघ्रता करते हुए, सीता के दर्शन के लिए उत्सुक, वह आगे बढ़े; और निवास-स्थान को सूना देखकर उद्विग्न चित्त हो गए।
Verse 4
उद्भ्रमन्न् इव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः । तत्र तत्रोटजस्थानम् अभिवीक्ष्य समन्ततः ॥
udbhramann iva vegena vikṣipan raghunandanaḥ | tatra tatroṭajasthānam abhivīkṣya samantataḥ
Whirling, as it were, with his speed and flinging himself about, the delight of the Raghus gazed on every side at the places around the leaf-hut.
वेग से मानो चक्कर खाते और इधर-उधर दौड़ते हुए रघुनन्दन ने वहाँ कुटी के आसपास के स्थानों को चारों ओर देखा।
Verse 5
ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा । श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीम् इव ॥
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā | śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīm iva
He beheld then the leaf-hut bereft of Sītā, robbed of its splendor and laid waste, like a lotus-pond in winter.
तब उन्होंने सीता से रहित पर्णशाला को देखा — शोभा से विहीन और उजड़ी हुई, हेमन्त ऋतु की कमलिनी-सी।
Verse 6
रुदन्तम् इव वृक्षैश् च म्लानपुष्पमृगद्विजम् । श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तवनदैवतम् ॥
rudantam iva vṛkṣaiś ca mlānapuṣpamṛgadvijam | śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ saṃtyaktavanadaivatam
— seeming to weep through its trees, its flowers faded and its beasts and birds drooping, robbed of its grace, ruined, forsaken by the sylvan deities;
— मानो वृक्षों के द्वारा रोती हुई, मुरझाए फूलों और म्लान पशु-पक्षियों वाली, शोभा से हीन, विध्वस्त और वनदेवताओं से त्यक्त;
Verse 7
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम् । दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabṛsīkaṭam | dṛṣṭvā śūnyoṭajasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ
— its deerskins and kuśa grass scattered about, its woven grass-cushion flung aside. Seeing that empty dwelling-place, he lamented again and again:
— जिसके मृगचर्म और कुश बिखरे थे और घास का आसन इधर-उधर फेंका था। उस सूने कुटी-स्थान को देखकर वह बार-बार विलाप करने लगे —
Verse 8
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति । निलीनाप्य् अथ वा भीरुर् अथ वा वनम् आश्रिता ॥
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati | nilīnāpy atha vā bhīrur atha vā vanam āśritā
'She has been carried off, or is dead, or is lost, or will have been devoured; or else the timid one has hidden herself, or taken shelter in the forest.'
'वह हरी गई, या मर गई, या खो गई, या भक्षित कर ली गई होगी; अथवा वह भीरु कहीं छिप गई, या वन में शरण ले ली।'
Verse 9
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्य् अपि च वा पुनः । अथ वा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalāny api ca vā punaḥ | atha vā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā
'Perhaps she has gone to gather flowers, and fruits as well; or she has gone to the lotus-pond, or to the river for water.'
'अथवा फूल चुनने गई होगी, या फिर फल (चुनने); अथवा कमल-सरोवर गई, या जल के लिए नदी गई होगी।'
Verse 10
यत्नान् मृगयमाणस् तु नाससाद वने प्रियाम् । शोकरक्तेक्षणः शोकाद् उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥
yatnān mṛgayamāṇas tu nāsasāda vane priyām | śokaraktekṣaṇaḥ śokād unmatta iva lakṣyate
But seeking his beloved in the forest with care, he found her not; his eyes red with grief, he seemed from sorrow like one gone mad.
किन्तु यत्नपूर्वक ढूँढते हुए भी उन्हें वन में प्रिया नहीं मिली; शोक से लाल आँखों वाले वह शोक से मानो उन्मत्त दीख पड़े।
Verse 11
वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश् चापि नदीन् नदीम् । बभूव विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः ॥
vṛkṣād vṛkṣaṃ pradhāvan sa girīṃś cāpi nadīn nadīm | babhūva vilapan rāmaḥ śokapaṅkārṇavaplutaḥ
Running from tree to tree, from mountain to mountain and from river to river, Rāma, lamenting, was plunged in a sea of the mire of grief.
वृक्ष से वृक्ष, पर्वत से पर्वत और नदी से नदी दौड़ते हुए वह राम विलाप करते हुए शोक के कीचड़ के समुद्र में डूब गए।
Verse 12
अस्ति कच्चित् त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया । कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥
asti kaccit tvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā | kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām
'Have you anywhere seen her, my beloved who loved the kadamba? O kadamba, if you know, tell me of Sītā of the fair face.'
'हे कदम्ब! क्या तुमने उस कदम्बप्रिया मेरी प्रिया को कहीं देखा है? यदि जानते हो तो शुभानना सीता के विषय में बताओ।'
Verse 13
स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम् । शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥
snigdhapallavasaṃkāśāṃ pītakauśeyavāsinīm | śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī
'(Her) like a soft tender shoot, clad in yellow silk — O bilva, tell me if you have seen her whose breasts are like the bilva fruit.'
'कोमल पल्लव-सी, पीत रेशमी वस्त्र पहने और बिल्वफल-से स्तनों वाली उसे यदि देखा हो तो, हे बिल्व! बताओ।'
Verse 14
अथ वार्जुन शंस त्वं प्रियां ताम् अर्जुनप्रियाम् । जनकस्य सुता भीरुर् यदि जीवति वा न वा ॥
atha vārjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tām arjunapriyām | janakasya sutā bhīrur yadi jīvati vā na vā
'Or, O arjuna, tell me of that beloved who loved the arjuna — whether Janaka's timid daughter yet lives or not.'
'अथवा, हे अर्जुन वृक्ष! तुम उस अर्जुनप्रिया प्रिया के विषय में बताओ — जनक की वह भीरु पुत्री जीवित है या नहीं।'
Verse 15
ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् । लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्य् एष वनस्पतिः ॥
kakubhaḥ kakubhoruṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm | latāpallavapuṣpāḍhyo bhāti hy eṣa vanaspatiḥ
'The kakubha surely knows that Maithilī of the fair, rounded thighs; for this lord of the forest stands rich in creepers, shoots and blossoms.'
'ककुभ वृक्ष उस सुन्दर जंघाओं वाली मैथिली को निश्चय ही जानता है; क्योंकि यह वनस्पति लता, पल्लव और पुष्पों से समृद्ध होकर शोभित हो रही है।'
Verse 16
भ्रमरैर् उपगीतश् च यथा द्रुमवरो ह्य् अयम् । एष व्यक्तं विजानाति तिलकस् तिलकप्रियाम् ॥
bhramarair upagītaś ca yathā drumavaro hy ayam | eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakas tilakapriyām
'And as this best of trees is sung over by the bees, so surely this tilaka knows her who loved the tilaka.'
'और जैसे यह श्रेष्ठ वृक्ष भौंरों से गुंजित है, वैसे ही यह तिलक वृक्ष उस तिलकप्रिया को निश्चय ही जानता है।'
Verse 17
अशोकशोकापनुद शोकोपहतचेतसं । त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् ॥
aśokaśokāpanuda śokopahatacetasaṃ | tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām
'O aśoka, remover of sorrow — make your name true for me quickly, whose mind is stricken with sorrow, by showing me my beloved.'
A play on a-śoka, 'sorrowless.'
'हे अशोक, शोक को दूर करने वाले! शोक से पीड़ित चित्त वाले मुझे प्रिया का दर्शन कराकर शीघ्र अपने नाम को सार्थक कर।'
Verse 18
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी । कथयस्व वरारोहां कारुष्यं यदि ते मयि ॥
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī | kathayasva varārohāṃ kāruṣyaṃ yadi te mayi
'O palm, if she whose breasts are like ripe palm-fruits has been seen by you, tell me of the fair-hipped one, if you have compassion on me.'
'हे ताल! यदि पके ताल-फल-से स्तनों वाली वह तुम्हारे द्वारा देखी गई हो, तो उस वरारोहा के विषय में बताओ, यदि तुम्हें मुझ पर दया हो।'
Verse 19
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बुजाम्बूनदप्रभा । प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambujāmbūnadaprabhā | priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me
'If Sītā, radiant as the jambū-fruit and as refined gold, has been seen by you — if you know my beloved, O jambū, tell me without fear.'
'हे जम्बू! यदि जम्बू-फल और शुद्ध स्वर्ण की आभा वाली सीता तुमने देखी हो — यदि मेरी प्रिया को जानते हो, तो निःशंक होकर मुझे बताओ।'
Verse 20
अथ वा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् । मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥
atha vā mṛgaśāvākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm | mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet
'Or, O deer, do you know the fawn-eyed Maithilī? Fawn-eyed, my beloved may well be in the company of does.'
'अथवा, हे मृग! क्या तुम मृगशावक-सी आँखों वाली मैथिली को जानते हो? मृग-सी दृष्टि वाली मेरी प्रिया मृगियों के साथ हो सकती है।'
Verse 21
गज सा गजनासोरुर् यदि दृष्टा त्वया भवेत् । तां मन्ये विदितां तुभ्यम् आख्याहि वरवारण ॥
gaja sā gajanāsorur yadi dṛṣṭā tvayā bhavet | tāṃ manye viditāṃ tubhyam ākhyāhi varavāraṇa
'O elephant, if she of the elephant-trunk thighs has been seen by you — I think she is known to you; tell me, O noble tusker.'
'हे हाथी! यदि हाथी की सूँड-सी जंघाओं वाली वह तुमने देखी हो — मुझे लगता है वह तुम्हें ज्ञात है; हे श्रेष्ठ गजराज! बताओ।'
Verse 22
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना । मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā | maithilī mama visrabdhaḥ kathayasva na te bhayam
'O tiger, if that beloved of mine, moon-faced, the Maithilī, has been seen, speak in confidence; you have nothing to fear.'
'हे शार्दूल (व्याघ्र)! यदि चन्द्रमुखी मेरी प्रिया मैथिली देखी हो, तो विश्वासपूर्वक बताओ; तुम्हें कोई भय नहीं।'
Verse 23
किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे । वृक्षेणाच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥
kiṃ dhāvasi priye nūnaṃ dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe | vṛkṣeṇācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase
'Why do you run, beloved? Surely I have seen you, O lotus-eyed one. Why, veiling yourself behind a tree, do you not answer me?'
'हे प्रिये! क्यों भागती हो? हे कमलनयनी! मैंने निश्चय ही तुम्हें देख लिया है। वृक्ष से स्वयं को छिपाकर तुम मुझे उत्तर क्यों नहीं देतीं?'
Verse 24
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न ते ऽस्ति करुणा मयि । नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं माम् उपेक्षसे ॥
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te 'sti karuṇā mayi | nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ mām upekṣase
'Stay, stay, O fair-hipped one! Have you no pity for me? You are not overly given to jesting — why do you slight me?'
'ठहरो, ठहरो, हे वरारोहे! क्या तुम्हें मुझ पर दया नहीं? तुम अधिक परिहास-प्रिय तो नहीं हो — फिर क्यों मेरी उपेक्षा करती हो?'
Verse 25
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि । धावन्त्य् अपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्य् अस्ति सौहृदम् ॥
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini | dhāvanty api mayā dṛṣṭā tiṣṭha yady asti sauhṛdam
'You are betrayed by your yellow silk, O fair-complexioned one; I have seen you even as you flee. Stay, if there is any affection in you.'
'हे वरवर्णिनी! तुम अपने पीत रेशमी वस्त्र से पहचानी गई हो; भागती हुई भी मेरे द्वारा देखी गई हो। ठहरो, यदि (मेरे प्रति) स्नेह हो।'
Verse 26
नैव सा नूनम् अथ वा हिंसिता चारुहासिनी । कृच्छ्रं प्राप्तं हि मां नूनं यथोपेक्षितुम् अर्हति ॥
naiva sā nūnam atha vā hiṃsitā cāruhāsinī | kṛcchraṃ prāptaṃ hi māṃ nūnaṃ yathopekṣitum arhati
'It cannot be that she of the lovely smile would thus neglect me, fallen into such distress — unless indeed she has been slain.'
'नहीं, निश्चय ही वह चारुहासिनी ऐसा नहीं करेगी; अथवा वह मार डाली गई है — तभी तो इतनी विपत्ति में पड़े मुझ (राम) की वह उपेक्षा कर रही है।'
Verse 27
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः । विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ | vibhajyāṅgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā
'Clearly the young one has been devoured by the flesh-eating rākṣasas, all her limbs torn apart — my beloved, now parted from me.'
'स्पष्ट है, उस बालिका को मांसभक्षी राक्षसों ने खा लिया, उसके सारे अंग काट-काटकर — मुझसे बिछुड़ी हुई मेरी प्रिया।'
Verse 28
नूनं तच् छुभदन्तौष्ठं मुखं निष्प्रभतां गतम् । सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेय शोभिता ॥
nūnaṃ tac chubhadantauṣṭhaṃ mukhaṃ niṣprabhatāṃ gatam | sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveya śobhitā
'Surely that face of hers, with fair teeth and lips, has lost its radiance; her throat, campaka-hued, adorned with its necklace —'
'निश्चय ही उसका वह सुन्दर दाँतों और होंठों वाला मुख निष्प्रभ हो गया होगा; और वह चम्पकवर्ण ग्रीवा, हार से शोभित —'
Verse 29
कोमला विलपन्त्यास् तु कान्ताया भक्षिता शुभा । नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ॥
komalā vilapantyās tu kāntāyā bhakṣitā śubhā | nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau
'— soft, as she lamented, of my fair beloved, has been devoured. Surely those two arms, soft as tender shoots, flung about —'
'— विलाप करती हुई मेरी प्रिया की वह कोमल, सुन्दर (ग्रीवा) भक्षित कर ली गई। निश्चय ही पल्लव-सी कोमल वे दोनों भुजाएँ, जो इधर-उधर फेंकी जा रही थीं —'
Verse 30
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ । मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ॥
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau | mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai
'— their tips trembling, with their bracelets and armlets, have been devoured — the young one, parted from me, for the rākṣasas' feeding.'
'— काँपते अग्रभाग वाली, कंगन और बाजूबंद सहित वे भुजाएँ भक्षित कर ली गईं — मुझसे बिछुड़ी वह बालिका राक्षसों के भक्षण के लिए (रह गई)।'
Verse 31
सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा । हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्व चित् ॥
sārtheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā | hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kva cit
'Forsaken as if by her caravan, she of many kinsmen has been devoured. Ah, Lakṣmaṇa, mighty-armed, do you see my beloved anywhere?'
'मानो सार्थ (काफ़िले) द्वारा छोड़ी हुई, अनेक बन्धुओं वाली वह भक्षित कर ली गई। हा लक्ष्मण, महाबाहो! क्या तुम मेरी प्रिया को कहीं देखते हो?'
Verse 32
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः । इत्य् एवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम् ॥
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ | ity evaṃ vilapan rāmaḥ paridhāvan vanād vanam
'Ah beloved, where have you gone, O blessed one? Ah, Sītā!' — thus again and again lamenting, Rāma ran from forest to forest.
'हा प्रिये! हे भद्रे! कहाँ चली गई? हा सीते!' — इस प्रकार बार-बार विलाप करते हुए राम वन-से-वन दौड़ते रहे।
Verse 33
क्व चिद् उद्भ्रमते वेगात् क्व चिद् विभ्रमते बलात् । क्व चिन् मत्त इवाभाति कान्तान् वेषणतत्परः ॥
kva cid udbhramate vegāt kva cid vibhramate balāt | kva cin matta ivābhāti kāntān veṣaṇatatparaḥ
Now he whirls up with speed, now he reels along by force; now he seems like one mad, intent on the search for his beloved.
कहीं वेग से चक्कर खाते, कहीं बलपूर्वक लड़खड़ाते; कहीं प्रिया की खोज में तत्पर वह उन्मत्त-से प्रतीत होते हैं।
Verse 34
स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च । काननानि च वेगेन भ्रमत्य् अपरिसंस्थितः ॥
sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca | kānanāni ca vegena bhramaty aparisaṃsthitaḥ
Through forests, rivers, mountains, mountain-cascades and woods he wanders swiftly, never resting.
वन, नदियाँ, पर्वत, पर्वत-झरने और कानन — इन सबमें वह बिना रुके वेग से भटकते रहते हैं।
Verse 35
तथा स गत्वा विपुलं महद् वनं; परीत्य सर्वं त्व् अथ मैथिलीं प्रति । अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे; पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥
tathā sa gatvā vipulaṃ mahad vanaṃ; parītya sarvaṃ tv atha maithilīṃ prati | aniṣṭhitāśaḥ sa cakāra mārgaṇe; punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam
So, having traversed the vast great forest and ranged all of it in search of the Maithilī, his hope unfulfilled, he gave himself again to the utmost toil in seeking his beloved.
इस प्रकार उस विशाल महान वन में जाकर और मैथिली के लिए उसे सर्वत्र घूमकर, अपूर्ण आशा वाले वह पुनः प्रिया की खोज में परम परिश्रम करने लगे।