Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 59

Aranya Kanda

29 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    दृष्टाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः । रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्य् आसनानि च ॥

    dṛṣṭāśramapadaṃ śūnyaṃ rāmo daśarathātmajaḥ | rahitāṃ parṇaśālāṃ ca vidhvastāny āsanāni ca

    Rāma, the son of Daśaratha, having seen the hermitage-ground empty, the leaf-hut deserted, and the seats overthrown —

    दशरथपुत्र राम ने आश्रम-स्थल को सूना, पर्णशाला को उजड़ी और आसनों को ध्वस्त देखकर —

  2. Verse 2

    अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः । उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥

    adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ | uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau

    — and not seeing Vaidehī there, and looking all about, Rāma cried aloud, wringing his lovely arms:

    — वहाँ वैदेही को न देखकर और चारों ओर देखकर, अपनी सुन्दर भुजाएँ मरोड़ते हुए चिल्लाकर कहा —

  3. Verse 3

    क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशम् इतो गता । केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥

    kva nu lakṣmaṇa vaidehī kaṃ vā deśam ito gatā | kenāhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā

    'Where now is Vaidehī, Lakṣmaṇa? To what region has she gone from here? By whom has my beloved been carried off, O Saumitri, or by whom devoured?'

    'हे लक्ष्मण! वैदेही अब कहाँ है? यहाँ से किस प्रदेश को गई? हे सौमित्रि! किसने मेरी प्रिया को हरा, या किसने भक्षण कर लिया?'

  4. Verse 4

    वृष्केणावार्य यदि मां सीते हसितुम् इच्छसि । अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥

    vṛṣkeṇāvārya yadi māṃ sīte hasitum icchasi | alaṃ te hasitenādya māṃ bhajasva suduḥkhitam

    'If, hiding behind a tree, O Sītā, you wish to jest with me — enough of jesting now; take pity on me, sore stricken.'

    'हे सीते! यदि वृक्ष से छिपकर तुम मुझसे परिहास करना चाहती हो, तो आज तुम्हारे परिहास से बस; मुझ अत्यन्त दुःखी पर दया करो।'

  5. Verse 5

    यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर् मृगपोतकैः । एते हीनास् त्वया सौम्ये ध्यायन्त्य् अस्राविलेक्षणाः ॥

    yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastair mṛgapotakaiḥ | ete hīnās tvayā saumye dhyāyanty asrāvilekṣaṇāḥ

    'Those trusting fawns with whom you played, O Sītā — bereft of you, O gentle one, they gaze on with tear-dimmed eyes.'

    'हे सीते! जिन विश्वस्त मृगशावकों के साथ तुम खेलती थीं, हे सौम्ये! तुमसे रहित होकर वे आँसू भरी आँखों से ध्यानमग्न हैं।'

  6. Verse 6

    मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् । परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता ॥

    mṛtaṃ śokena mahatā sītāharaṇajena mām | paraloke mahārājo nūnaṃ drakṣyati me pitā

    'Dead of the great grief born of Sītā's abduction — so surely will my father, the great king, behold me in the other world.'

    'सीता-हरण से उत्पन्न महान शोक से मरे हुए मुझको निश्चय ही परलोक में मेरे पिता महाराज देखेंगे।'

  7. Verse 7

    कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वम् अभियोजितः । अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशम् इहागतः ॥

    kathaṃ pratijñāṃ saṃśrutya mayā tvam abhiyojitaḥ | apūrayitvā taṃ kālaṃ matsakāśam ihāgataḥ

    '"How, having heard my pledge and been bound by me to it, have you come to my side without fulfilling that term?" — so my father will reproach me.'

    Rāma imagines his dead father's rebuke for dying before the exile term was complete.

    '"प्रतिज्ञा सुनकर और मेरे द्वारा उसमें बाँधे जाने पर भी, उस अवधि को पूरा किए बिना तुम मेरे पास कैसे आ गए?" — ऐसा (पिता कहेंगे)।'

  8. Verse 8

    कामवृत्तम् अनार्यं मां मृषावादिनम् एव च । धिक् त्वाम् इति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता ॥

    kāmavṛttam anāryaṃ māṃ mṛṣāvādinam eva ca | dhik tvām iti pare loke vyaktaṃ vakṣyati me pitā

    '"Fie on you — a man ruled by desire, ignoble, and a speaker of falsehood!" — so, clearly, in the other world my father will say to me.'

    '"धिक्कार है तुझे — कामवश, अनार्य और झूठ बोलने वाले!" — परलोक में मेरे पिता स्पष्ट ही मुझसे ऐसा कहेंगे।'

  9. Verse 9

    विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम् । माम् इहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर् नरम् इवानृजुम् ॥

    vivaśaṃ śokasaṃtaptaṃ dīnaṃ bhagnamanoratham | mām ihotsṛjya karuṇaṃ kīrtir naram ivānṛjum

    'Forsaking me here — helpless, consumed with grief, wretched, my hopes broken, pitiable — as glory forsakes a crooked man;'

    'विवश, शोक से संतप्त, दीन, भग्न-मनोरथ और करुणाजनक मुझको यहाँ छोड़कर — जैसे कीर्ति किसी कुटिल पुरुष को छोड़ देती है —'

  10. Verse 10

    क्व गच्छसि वरारोहे माम् उत्सृज्य सुमध्यमे । त्वया विरहितश् चाहं मोक्ष्ये जीवितम् आत्मनः ॥

    kva gacchasi varārohe mām utsṛjya sumadhyame | tvayā virahitaś cāhaṃ mokṣye jīvitam ātmanaḥ

    'where do you go, O fair-hipped one, forsaking me, O slender-waisted? Parted from you, I shall give up my own life.'

    '— हे वरारोहे, सुमध्यमे! मुझे छोड़कर तुम कहाँ जा रही हो? तुमसे बिछुड़कर मैं अपने प्राण त्याग दूँगा।'

  11. Verse 11

    इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः । न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम् ॥

    itīva vilapan rāmaḥ sītādarśanalālasaḥ | na dadarśa suduḥkhārto rāghavo janakātmajām

    Thus lamenting, Rāma, longing for the sight of Sītā and sore afflicted with grief, Rāghava saw not Janaka's daughter.

    इस प्रकार विलाप करते हुए सीता के दर्शन के लिए उत्सुक, अत्यन्त दुःख से पीड़ित राघव राम ने जनकात्मजा को नहीं देखा।

  12. Verse 12

    अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम् । पङ्कम् आसाद्य विपुलं सीदन्तम् इव कुञ्जरम् । लक्ष्मणो रामम् अत्यर्थम् उवाच हितकाम्यया ॥

    anāsādayamānaṃ taṃ sītāṃ daśarathātmajam | paṅkam āsādya vipulaṃ sīdantam iva kuñjaram | lakṣmaṇo rāmam atyartham uvāca hitakāmyayā

    To him — the son of Daśaratha, not finding Sītā and sinking like an elephant mired in a vast bog — Lakṣmaṇa spoke earnestly, out of desire for his good:

    सीता को न पा सकने वाले, विशाल कीचड़ में फँसकर डूबते हुए हाथी के समान उस दशरथपुत्र से लक्ष्मण ने हित की कामना से अत्यन्त (आग्रहपूर्वक) कहा —

  13. Verse 13

    मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह । इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम् ॥

    mā viṣādaṃ mahābāho kuru yatnaṃ mayā saha | idaṃ ca hi vanaṃ śūra bahukandaraśobhitam

    'Do not despair, mighty-armed one; make effort together with me. For this forest, O hero, is graced with many caverns.'

    'हे महाबाहो! विषाद मत करो; मेरे साथ प्रयत्न करो। हे शूर! यह वन तो अनेक कन्दराओं से शोभित है।'

  14. Verse 14

    प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली । सा वनं वा प्रविष्टा स्यान् नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥

    priyakānanasaṃcārā vanonmattā ca maithilī | sā vanaṃ vā praviṣṭā syān nalinīṃ vā supuṣpitām

    'The Maithilī loved to roam the pleasant woodlands and was entranced by the forest; she may have entered some wood, or a lotus-pond in full bloom —'

    'मैथिली को प्रिय काननों में विचरना अच्छा लगता था और वह वन पर मुग्ध रहती थी; वह किसी वन में, या किसी भली-भाँति पुष्पित कमलिनी में प्रविष्ट हुई हो —'

  15. Verse 15

    सरितं वापि संप्राप्ता मीनवञ्जुरसेविताम् । वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्व चित् । जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ ॥

    saritaṃ vāpi saṃprāptā mīnavañjurasevitām | vitrāsayitukāmā vā līnā syāt kānane kva cit | jijñāsamānā vaidehī tvāṃ māṃ ca puruṣarṣabha

    '— or reached some river frequented by fish and vañjula birds; or, wishing to startle us, she may be hidden somewhere in the wood, testing you and me, O bull among men.'

    vañjula is a bird (or water-plant); rendered as a bird by sense.

    '— अथवा मीन और वञ्जुल पक्षियों से सेवित किसी नदी पर पहुँची हो; या हमें चौंकाने की इच्छा से कहीं कानन में छिप गई हो। हे पुरुषर्षभ! वैदेही तुम्हें और मुझे परख रही हो (ऐसा भी संभव है)।'

  16. Verse 16

    तस्या ह्य् अन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रम् एव यतावहे । वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा । मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥

    tasyā hy anveṣaṇe śrīman kṣipram eva yatāvahe | vanaṃ sarvaṃ vicinuvo yatra sā janakātmajā | manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ

    'Let us quickly make effort in search of her, O glorious one; let us search the whole forest wherever Janaka's daughter may be. If you agree, O Kākutstha, set not your mind on grief.'

    'हे श्रीमान! हम शीघ्र ही उसकी खोज में प्रयत्न करें; जहाँ वह जनकात्मजा हो वहाँ सारा वन ढूँढ लें। हे काकुत्स्थ! यदि तुम मानो तो मन को शोक में मत लगाओ।'

  17. Verse 17

    एवम् उक्तस् तु सौहार्दाल् लक्ष्मणेन समाहितः । सह सौमित्रिणा रामो विचेतुम् उपचक्रमे । तौ वनानि गिरींश् चैव सरितश् च सरांसि च ॥

    evam uktas tu sauhārdāl lakṣmaṇena samāhitaḥ | saha saumitriṇā rāmo vicetum upacakrame | tau vanāni girīṃś caiva saritaś ca sarāṃsi ca

    Thus addressed out of friendship by Lakṣmaṇa, Rāma, composed, set about the search together with Saumitri — the two seeking through forests, mountains, rivers and lakes.

    इस प्रकार लक्ष्मण द्वारा सौहार्दवश कहे जाने पर स्वस्थचित्त राम ने सौमित्रि के साथ खोज आरम्भ की — वे दोनों वन, पर्वत, नदियाँ और सरोवर (ढूँढने लगे)।

  18. Verse 18

    निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ । तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश् च शिखराणि च ॥

    nikhilena vicinvantau sītāṃ daśarathātmajau | tasya śailasya sānūni guhāś ca śikharāṇi ca

    The two sons of Daśaratha, searching everywhere for Sītā — the ridges of that mountain, its caves and its peaks —

    सीता को सर्वत्र ढूँढते हुए वे दोनों दशरथपुत्र उस पर्वत के शिखरों, कन्दराओं और चोटियों को —

  19. Verse 19

    निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव ताम् अभिजग्मतुः । विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

    nikhilena vicinvantau naiva tām abhijagmatuḥ | vicitya sarvataḥ śailaṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt

    — searching everywhere, yet came not upon her. Having searched the mountain on every side, Rāma said to Lakṣmaṇa:

    — सर्वत्र ढूँढते हुए भी उसे नहीं पा सके। पर्वत को चारों ओर ढूँढकर राम ने लक्ष्मण से कहा —

  20. Verse 20

    नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभे । ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    neha paśyāmi saumitre vaidehīṃ parvate śubhe | tato duḥkhābhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyam abravīt

    'I do not see Vaidehī here on the fair mountain, O Saumitri.' Then Lakṣmaṇa, burning with grief, spoke this word:

    'हे सौमित्रि! इस शुभ पर्वत पर मैं वैदेही को यहाँ नहीं देखता।' तब दुःख से संतप्त लक्ष्मण ने यह वचन कहा —

  21. Verse 21

    विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं । प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥

    vicaran daṇḍakāraṇyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ | prāpsyasi tvaṃ mahāprājña maithilīṃ janakātmajām

    'Ranging the Daṇḍaka forest, O most wise one — you, brother of blazing splendor — shall recover the Maithilī, Janaka's daughter,'

    'हे महाप्राज्ञ! दीप्त तेज वाले हे भाई! दण्डकारण्य में विचरण करते हुए तुम मैथिली जनकात्मजा को पा जाओगे —'

  22. Verse 22

    यथा विष्णुर् महाबाहुर् बलिं बद्ध्वा महीम् इमाम् । एवम् उक्तस् तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ॥

    yathā viṣṇur mahābāhur baliṃ baddhvā mahīm imām | evam uktas tu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ

    'even as the mighty-armed Viṣṇu recovered this earth, having bound Bali.' Thus addressed by the hero Lakṣmaṇa, that Rāghava —

    '— जैसे महाबाहु विष्णु ने बलि को बाँधकर इस पृथ्वी को (पुनः) प्राप्त किया।' वीर लक्ष्मण द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वह राघव —

  23. Verse 23

    उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः । वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ॥

    uvāca dīnayā vācā duḥkhābhihatacetanaḥ | vanaṃ sarvaṃ suvicitaṃ padminyaḥ phullapaṅkajāḥ

    — spoke in a piteous voice, his mind stricken with grief: 'The whole forest has been well searched, the lotus-ponds with their open lotuses —'

    — दुःख से आहत चित्त वाले होकर दीन वाणी में बोले — 'सारा वन भली-भाँति ढूँढ लिया गया, खिले कमलों वाले कमल-सरोवर भी —'

  24. Verse 24

    गिरिश् चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः । न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् ॥

    giriś cāyaṃ mahāprājña bahukandaranirjharaḥ | na hi paśyāmi vaidehīṃ prāṇebhyo 'pi garīyasīm

    '— and this mountain, O most wise one, with its many caverns and cascades; yet I do not see Vaidehī, who is dearer to me even than life.'

    '— और हे महाप्राज्ञ! यह अनेक कन्दराओं और झरनों वाला पर्वत भी; फिर भी प्राणों से भी अधिक प्रिय वैदेही को मैं नहीं देखता।'

  25. Verse 25

    एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्शितः । दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलो ऽभवत् ॥

    evaṃ sa vilapan rāmaḥ sītāharaṇakarśitaḥ | dīnaḥ śokasamāviṣṭo muhūrtaṃ vihvalo 'bhavat

    Thus lamenting, Rāma, worn by Sītā's abduction, wretched and overcome with grief, was for a while bewildered.

    इस प्रकार विलाप करते हुए राम सीता-हरण से क्षीण, दीन और शोक से व्याप्त होकर एक क्षण के लिए विह्वल हो गए।

  26. Verse 26

    स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर् विचेतनः । विषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतम् आयतम् ॥

    sa vihvalitasarvāṅgo gatabuddhir vicetanaḥ | viṣasādāturo dīno niḥśvasyāśītam āyatam

    His every limb unstrung, his wit gone, his senses lost, he sank down, stricken and wretched, sighing long and hot.

    सारे अंगों से विह्वल, बुद्धिहीन और संज्ञाशून्य होकर वह आतुर और दीन होकर लम्बी और गर्म साँस भरते हुए बैठ-से गए।

  27. Verse 27

    बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः । हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः ॥

    bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīvalocanaḥ | hā priyeti vicukrośa bahuśo bāṣpagadgadaḥ

    Sighing again and again, Rāma of lotus eyes cried aloud, 'Ah, beloved!' many times, his voice choked with tears.

    बार-बार साँस भरते हुए कमलनयन राम आँसुओं से गद्गद होकर बार-बार 'हा प्रिये!' चिल्ला उठे।

  28. Verse 28

    तं सान्त्वयाम् आस ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवः । बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥

    taṃ sāntvayām āsa tato lakṣmaṇaḥ priyabāndhavaḥ | bahuprakāraṃ dharmajñaḥ praśritaḥ praśritāñjaliḥ

    Then Lakṣmaṇa, his dear kinsman, knower of dharma, humble and with humbly folded palms, comforted him in many ways.

    तब उनके प्रिय बन्धु, धर्मज्ञ लक्ष्मण ने विनम्रतापूर्वक हाथ जोड़कर अनेक प्रकार से उन्हें सान्त्वना दी।

  29. Verse 29

    अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम् । अपश्यंस् तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥

    anādṛtya tu tad vākyaṃ lakṣmaṇauṣṭhapuṭacyutam | apaśyaṃs tāṃ priyāṃ sītāṃ prākrośat sa punaḥ punaḥ

    But heeding not that word fallen from Lakṣmaṇa's lips, not seeing his beloved Sītā, he cried aloud again and again.

    किन्तु लक्ष्मण के मुख से निकले उस वचन की अवहेलना करके, अपनी प्रिया सीता को न देखते हुए वह बार-बार चिल्लाते रहे।