Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 57

Aranya Kanda

25 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अथाश्रमाद् उपावृत्तम् अन्तरा रघुनन्दनः । परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितः पुनः ॥

    athāśramād upāvṛttam antarā raghunandanaḥ | paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaḥ punaḥ

    Then, midway, the delight of the Raghus — Rāma, tormented by grief — again questioned Saumitri, who had turned back from the hermitage:

    तब मार्ग के बीच में, आश्रम से लौटे हुए रघुनन्दन दुःख से पीड़ित राम ने पुनः सौमित्रि से पूछा —

  2. Verse 2

    तम् उवाच किमर्थं त्वम् आगतो ऽपास्य मैथिलीम् । यदा सा तव विश्वासाद् वने विहरिता मया ॥

    tam uvāca kimarthaṃ tvam āgato 'pāsya maithilīm | yadā sā tava viśvāsād vane viharitā mayā

    He said to him: 'Wherefore have you come, forsaking the Maithilī, when she had been left by me in the forest on trust in you?'

    उन्होंने उनसे कहा — 'मैथिली को छोड़कर तुम किसलिए आ गए, जब वह तुम्हारे विश्वास पर मेरे द्वारा वन में छोड़ी गई थी?'

  3. Verse 3

    दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण । शङ्कमानं महत् पापं यत् सत्यं व्यथितं मनः ॥

    dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa | śaṅkamānaṃ mahat pāpaṃ yat satyaṃ vyathitaṃ manaḥ

    'The moment I saw you arriving, having left the Maithilī, O Lakṣmaṇa, suspecting some great calamity, in truth my mind was troubled.'

    'हे लक्ष्मण! मैथिली को छोड़कर आते हुए तुम्हें देखते ही किसी महान अनिष्ट की आशंका से सचमुच मेरा मन व्यथित हो गया।'

  4. Verse 4

    स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश् च हृदयं च मे । दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥

    sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuś ca hṛdayaṃ ca me | dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi

    'My left eye throbs, and my arm and my heart, O Lakṣmaṇa, on seeing you from afar upon the path, bereft of Sītā.'

    'हे लक्ष्मण! सीता से रहित तुम्हें मार्ग में दूर से देखकर मेरी बाईं आँख, भुजा और हृदय फड़क रहे हैं।'

  5. Verse 5

    एवम् उक्तस् तु सौमित्रिर् लक्ष्मणः शुभलक्षणः । भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं रामम् अब्रवीत् ॥

    evam uktas tu saumitrir lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmam abravīt

    Thus addressed, Saumitri Lakṣmaṇa of auspicious marks, overcome anew with grief, spoke to the grieving Rāma:

    इस प्रकार कहे जाने पर शुभलक्षण सौमित्रि लक्ष्मण पुनः दुःख से व्याप्त होकर दुःखी राम से बोले —

  6. Verse 6

    न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहम् इहागतः । प्रचोदितस् तयैवोग्रैस् त्वत्सकाशम् इहागतः ॥

    na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāham ihāgataḥ | pracoditas tayaivograis tvatsakāśam ihāgataḥ

    'Not of my own will, by my own choice, did I leave her and come hither; it was she herself who, with her urgent words, drove me to come to you.'

    'मैं अपनी इच्छा से, स्वेच्छाचार से, उसे छोड़कर यहाँ नहीं आया; उसी ने अपने कठोर वचनों से प्रेरित कर मुझे तुम्हारे पास यहाँ भेजा है।'

  7. Verse 7

    आर्येणेव परिक्रुष्टं हा सीते लक्ष्मणेति च । परित्राहीति यद् वाक्यं मैथिल्यास् तच् छ्रुतिं गतम् ॥

    āryeṇeva parikruṣṭaṃ hā sīte lakṣmaṇeti ca | paritrāhīti yad vākyaṃ maithilyās tac chrutiṃ gatam

    'A cry as if from the noble one — "Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!" and "Save me!" — that utterance reached the Maithilī's hearing.'

    'मानो आर्य (राम) द्वारा पुकारा गया "हा सीते! हा लक्ष्मण! मेरी रक्षा करो!" यह वचन मैथिली के कानों तक पहुँचा।'

  8. Verse 8

    सा तम् आर्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली । गच्छ गच्छेति माम् आह रुदन्ती भयविह्वला ॥

    sā tam ārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī | gaccha gaccheti mām āha rudantī bhayavihvalā

    'Hearing that cry of distress, out of love for you the Maithilī said to me, weeping and bewildered with fear, "Go, go!"'

    'उस आर्त स्वर को सुनकर तुम्हारे प्रति स्नेह से मैथिली ने भय से विह्वल होकर रोते हुए मुझसे कहा — "जाओ, जाओ!"'

  9. Verse 9

    प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस् तया । प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यम् इदं त्वत्प्रत्ययान्वितम् ॥

    pracodyamānena mayā gaccheti bahuśas tayā | pratyuktā maithilī vākyam idaṃ tvatpratyayānvitam

    'Though urged by her with "Go!" again and again, I answered the Maithilī with these words, full of trust in you:'

    'उसके द्वारा "जाओ!" बार-बार प्रेरित किए जाने पर मैंने मैथिली को तुम पर विश्वास से युक्त यह वचन कहा —'

  10. Verse 10

    न तत् पश्याम्य् अहं रक्षो यद् अस्य भयम् आवहेत् । निर्वृता भव नास्त्य् एतत् केनाप्य् एवम् उदाहृतम् ॥

    na tat paśyāmy ahaṃ rakṣo yad asya bhayam āvahet | nirvṛtā bhava nāsty etat kenāpy evam udāhṛtam

    '"I see no rākṣasa that could bring him danger. Be at ease; this is not so — it was uttered by someone in deceit."'

    '"मैं ऐसा कोई राक्षस नहीं देखता जो इन्हें (राम को) भय पहुँचा सके। निश्चिन्त रहो; यह (स्वर) ऐसा नहीं है — किसी ने छलपूर्वक ऐसा कहा है।"'

  11. Verse 11

    विगर्हितं च नीचं च कथम् आर्यो ऽभिधास्यति । त्राहीति वचनं सीते यस् त्रायेत् त्रिदशान् अपि ॥

    vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca katham āryo 'bhidhāsyati | trāhīti vacanaṃ sīte yas trāyet tridaśān api

    '"And how should the noble one speak a thing so base and contemptible as "Save me!", O Sītā — he who could rescue even the thirty gods?"'

    '"हे सीते! जो तीनों देवों की भी रक्षा कर सके, वह आर्य "मेरी रक्षा करो" ऐसा निन्द्य और नीच वचन कैसे कहेंगे?"'

  12. Verse 12

    किंनिमित्तं तु केनापि भ्रातुर् आलम्ब्य मे स्वरम् । विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि माम् इति । न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता ॥

    kiṃnimittaṃ tu kenāpi bhrātur ālambya me svaram | visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi mām iti | na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā

    '"For what cause someone, catching up my brother's voice, uttered in a false voice the words, "Lakṣmaṇa, save me!" — you ought to feel no such anguish, fit only for base womenfolk."'

    '"किसी कारणवश किसी ने मेरे भाई के स्वर को पकड़कर विकृत स्वर में "लक्ष्मण, मेरी रक्षा करो" यह वचन कहा है; नीच स्त्रियों के योग्य ऐसी व्यथा तुम्हें नहीं करनी चाहिए।"'

  13. Verse 13

    अलं वैक्लव्यम् आलम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका । न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान् यो राघवं रणे । जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ॥

    alaṃ vaiklavyam ālambya svasthā bhava nirutsukā | na cāsti triṣu lokeṣu pumān yo rāghavaṃ raṇe | jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet

    '"Enough of giving way to faintness; be composed and free of anxiety. There is no man in the three worlds — born or yet to be born — who could vanquish Rāghava in battle."'

    '"व्याकुलता का सहारा छोड़ो, स्वस्थ और निश्चिन्त रहो। तीनों लोकों में ऐसा कोई पुरुष नहीं — न उत्पन्न हुआ, न होने वाला — जो युद्ध में राघव को पराजित कर सके।"'

  14. Verse 14

    एवम् उक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना । उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं माम् इदं वचः ॥

    evam uktā tu vaidehī parimohitacetanā | uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ mām idaṃ vacaḥ

    'But Vaidehī, thus addressed, her mind utterly bewildered, shedding tears, spoke to me this cruel word:'

    'किन्तु इस प्रकार कहे जाने पर अत्यन्त मोहित चित्त वाली वैदेही ने आँसू बहाते हुए मुझसे यह दारुण वचन कहा —'

  15. Verse 15

    भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः । विनष्टे भ्रातरि प्राप्ते न च त्वं माम् अवाप्स्यसि ॥

    bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ | vinaṣṭe bhrātari prāpte na ca tvaṃ mām avāpsyasi

    '"A sinful intent toward me has indeed been fixed in you; when your brother is destroyed and gone, yet you shall not obtain me."'

    '"तुमने मुझ पर अत्यन्त पापपूर्ण भाव ही रखा है; भाई के नष्ट हो जाने पर भी तुम मुझे नहीं पा सकोगे।"'

  16. Verse 16

    संकेताद् भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि । क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैनम् अभ्यवपद्यसे ॥

    saṃketād bharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi | krośantaṃ hi yathātyarthaṃ nainam abhyavapadyase

    '"By a compact with Bharata you follow Rāma; for though he cries out so loudly, you do not go to his aid."'

    '"भरत के साथ संकेत (षड्यन्त्र) के कारण तुम राम के साथ आए हो; तभी तो इतने ऊँचे स्वर में पुकारते हुए भी तुम उनकी सहायता को नहीं जाते।"'

  17. Verse 17

    रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थम् अनुगच्छसि । राघवस्यान्तरप्रेप्सुस् तथैनं नाभिपद्यसे ॥

    ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madartham anugacchasi | rāghavasyāntaraprepsus tathainaṃ nābhipadyase

    '"An enemy moving in disguise, you follow me for my sake, seeking Rāghava's undoing; therefore you do not go to him."'

    '"छिपकर चलने वाले शत्रु तुम मुझे पाने के लिए (राम के) साथ आए हो, राघव का अवसर ताकते हुए; इसीलिए तुम उनके पास नहीं जाते।"'

  18. Verse 18

    एवम् उक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः । क्रोधात् प्रस्फुरमाणौष्ठ आश्रमाद् अभिनिर्गतः ॥

    evam ukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ | krodhāt prasphuramāṇauṣṭha āśramād abhinirgataḥ

    'Thus addressed by Vaidehī, enraged, red-eyed, my lips quivering with anger, I went forth from the hermitage.'

    'वैदेही द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर क्रुद्ध, लाल नेत्रों वाला और क्रोध से काँपते होंठों वाला मैं आश्रम से निकल पड़ा।'

  19. Verse 19

    एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः संतापमोहितः । अब्रवीद् दुष्कृतं सौम्य तां विना यत् त्वम् आगतः ॥

    evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmaḥ saṃtāpamohitaḥ | abravīd duṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yat tvam āgataḥ

    To Saumitri speaking thus, Rāma, bewildered by his anguish, said, 'Ill done, gentle one, that you came away without her.'

    इस प्रकार कहते हुए सौमित्रि से संताप से मोहित राम ने कहा — 'हे सौम्य! बुरा किया जो तुम उसे छोड़कर आ गए।'

  20. Verse 20

    जानन्न् अपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे । अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निःसृतो भवान् ॥

    jānann api samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe | anena krodhavākyena maithilyā niḥsṛto bhavān

    'Though you knew me able to ward off the rākṣasas, through this angry speech of the Maithilī you came away.'

    'यद्यपि तुम मुझे राक्षसों को रोकने में समर्थ जानते थे, तथापि मैथिली के इस क्रोधपूर्ण वचन से तुम चले आए।'

  21. Verse 21

    न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद् यासि मैथिलीम् । क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत् त्वम् इहागतः ॥

    na hi te parituṣyāmi tyaktvā yad yāsi maithilīm | kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā striyā yat tvam ihāgataḥ

    'I am not pleased with you, that you left the Maithilī and departed — that, hearing the harsh word of an angry woman, you came hither.'

    'मैं तुमसे प्रसन्न नहीं हूँ, कि तुम मैथिली को छोड़कर आ गए — कि क्रुद्ध स्त्री का कठोर वचन सुनकर तुम यहाँ आ गए।'

  22. Verse 22

    सर्वथा त्व् अपनीतं ते सीतया यत् प्रचोदितः । क्रोधस्य वशम् आगम्य नाकरोः शासनं मम ॥

    sarvathā tv apanītaṃ te sītayā yat pracoditaḥ | krodhasya vaśam āgamya nākaroḥ śāsanaṃ mama

    'In every way you did amiss, that, urged on by Sītā and fallen under the sway of anger, you did not carry out my command.'

    'हर प्रकार से तुमने गलत किया, कि सीता से प्रेरित होकर और क्रोध के वश में आकर तुमने मेरी आज्ञा का पालन नहीं किया।'

  23. Verse 23

    असौ हि राक्षसः शेते शरेणाभिहतो मया । मृगरूपेण येनाहम् आश्रमाद् अपवादितः ॥

    asau hi rākṣasaḥ śete śareṇābhihato mayā | mṛgarūpeṇa yenāham āśramād apavāditaḥ

    'For that rākṣasa lies slain, struck by my arrow — he by whom, in the form of a deer, I was lured from the hermitage.'

    'वह राक्षस तो मेरे बाण से मारा जाकर पड़ा है — वही, जिसने मृगरूप धारण कर मुझे आश्रम से दूर भगवा दिया था।'

  24. Verse 24

    विकृष्य चापं परिधाय सायकं; सलील बाणेन च ताडितो मया । मार्गीं तनुं त्यज्य च विक्लवस्वरो; बभूव केयूरधरः स राक्षसः ॥

    vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ; salīla bāṇena ca tāḍito mayā | mārgīṃ tanuṃ tyajya ca viklavasvaro; babhūva keyūradharaḥ sa rākṣasaḥ

    'Drawing my bow and fitting an arrow, I struck him in sport with a shaft; and casting off the deer's body, with faltering voice that rākṣasa became himself again, wearing armlets.'

    'धनुष खींचकर और बाण संधानकर मैंने लीला से ही एक बाण से उसे मारा; और मृग का शरीर त्यागकर, विकल स्वर वाला वह राक्षस केयूर (बाजूबंद) धारण किए (अपने रूप में) प्रकट हो गया।'

  25. Verse 25

    शराहतेनैव तदार्तया गिरा; स्वरं ममालम्ब्य सुदूरसंश्रवम् । उदाहृतं तद् वचनं सुदारुणं; त्वम् आगतो येन विहाय मैथिलीम् ॥

    śarāhatenaiva tadārtayā girā; svaraṃ mamālambya sudūrasaṃśravam | udāhṛtaṃ tad vacanaṃ sudāruṇaṃ; tvam āgato yena vihāya maithilīm

    'Struck by the arrow, then in a voice of distress, catching up my voice to be heard far away, he uttered that most dreadful speech — on account of which you came, forsaking the Maithilī.'

    'बाण से आहत होकर तब आर्त वाणी में, मेरे स्वर को पकड़कर, बहुत दूर तक सुनाई देने वाला वह अत्यन्त दारुण वचन उसने कहा — जिसके कारण तुम मैथिली को छोड़कर आ गए।'