Sarga 56
Aranya Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्ये दशरथात्मजः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीम् आगतं विना ॥
sa dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ dīnaṃ śūnye daśarathātmajaḥ | paryapṛcchata dharmātmā vaidehīm āgataṃ vinā
Beholding Lakṣmaṇa wretched in the empty forest, the son of Daśaratha, that soul of dharma, questioned him, come without Vaidehī:
सूने वन में दीन लक्ष्मण को देखकर दशरथपुत्र धर्मात्मा (राम) ने वैदेही के बिना आए हुए उनसे पूछा —
Verse 2
प्रस्थितं दण्डकारण्यं या माम् अनुजगाम ह । क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वम् इहागतः ॥
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ yā mām anujagāma ha | kva sā lakṣmaṇa vaidehī yāṃ hitvā tvam ihāgataḥ
'She who followed me when I set out for the Daṇḍaka forest — where is she, that Vaidehī, O Lakṣmaṇa, whom you have left and come hither?'
'दण्डकारण्य को प्रस्थान करते हुए मेरे पीछे जो आई थी, वह वैदेही कहाँ है, हे लक्ष्मण, जिसे छोड़कर तुम यहाँ आ गए?'
Verse 3
राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः । क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा ॥
rājyabhraṣṭasya dīnasya daṇḍakān paridhāvataḥ | kva sā duḥkhasahāyā me vaidehī tanumadhyamā
'For me — fallen from my kingdom, wretched, roaming the Daṇḍaka — where is she, my companion in sorrow, Vaidehī of the slender waist?'
'राज्य से भ्रष्ट, दीन, दण्डक में भटकते हुए मुझ (राम) की वह दुःख की सहचरी, कृशोदरी वैदेही कहाँ है?'
Verse 4
यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तम् अपि जीवितुम् । क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा ॥
yāṃ vinā notsahe vīra muhūrtam api jīvitum | kva sā prāṇasahāyā me sītā surasutopamā
'Without whom, O hero, I cannot bear to live even a moment — where is she, my companion in life, Sītā, like a daughter of the gods?'
'हे वीर! जिसके बिना मैं एक क्षण भी जीवित नहीं रह सकता, वह मेरी प्राणसहचरी, देवकन्या-सी सीता कहाँ है?'
Verse 5
पतित्वम् अमराणां वा पृथिव्याश् चापि लक्ष्मण । विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम् ॥
patitvam amarāṇāṃ vā pṛthivyāś cāpi lakṣmaṇa | vinā tāṃ tapanīyābhāṃ neccheyaṃ janakātmajām
'The lordship of the immortals, O Lakṣmaṇa, or even of the earth, I would not wish without her, Janaka's daughter, who gleams like gold.'
'हे लक्ष्मण! स्वर्णाभा जनकात्मजा उस सीता के बिना मैं देवताओं का अथवा पृथ्वी का भी स्वामित्व नहीं चाहता।'
Verse 6
कच्चिज् जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम । कच्चित् प्रव्राजनं सौम्य न मे मिथ्या भविष्यति ॥
kaccij jīvati vaidehī prāṇaiḥ priyatarā mama | kaccit pravrājanaṃ saumya na me mithyā bhaviṣyati
'Does Vaidehī live, she who is dearer to me than life? Shall not, O gentle one, my banishment prove to have been in vain?'
'क्या मुझे प्राणों से भी प्रिय वैदेही जीवित है? हे सौम्य! कहीं मेरा वनवास व्यर्थ तो नहीं हो जाएगा?'
Verse 7
सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि । कच्चित् सकामा सुखिता कैकेयी सा भविष्यति ॥
sītānimittaṃ saumitre mṛte mayi gate tvayi | kaccit sakāmā sukhitā kaikeyī sā bhaviṣyati
'Should I die on Sītā's account, O Saumitri, and you return — shall that Kaikeyī then be gratified and happy?'
'हे सौमित्रि! यदि सीता के कारण मैं मर जाऊँ और तुम लौट जाओ, तो क्या वह कैकेयी सफल-मनोरथ और सुखी हो जाएगी?'
Verse 8
सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी । उपस्थास्यति कौसल्या कच्चिन् सौम्य न कैकयीम् ॥
saputrarājyāṃ siddhārthāṃ mṛtaputrā tapasvinī | upasthāsyati kausalyā kaccin saumya na kaikayīm
'Shall the bereaved Kausalyā — her son dead, a poor ascetic — have to wait upon Kaikeyī, whose son holds the kingdom and whose aim is accomplished, O gentle one?'
'हे सौम्य! कहीं मृतपुत्रा तपस्विनी कौसल्या को, पुत्र सहित राज्य वाली और सफल-मनोरथ कैकेयी की सेवा में तो नहीं रहना पड़ेगा?'
Verse 9
यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्य् आश्रमं पुनः । सुवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस् त्यक्ष्यामि लक्ष्मण ॥
yadi jīvati vaidehī gamiṣyāmy āśramaṃ punaḥ | suvṛttā yadi vṛttā sā prāṇāṃs tyakṣyāmi lakṣmaṇa
'If Vaidehī lives, I shall go again to the hermitage; but if she, so virtuous, is dead, I shall give up my life, O Lakṣmaṇa.'
'यदि वैदेही जीवित है, तो मैं पुनः आश्रम जाऊँगा; किन्तु यदि वह सदाचारिणी मर गई, तो हे लक्ष्मण! मैं प्राण त्याग दूँगा।'
Verse 10
यदि माम् आश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते । पुनः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण ॥
yadi mām āśramagataṃ vaidehī nābhibhāṣate | punaḥ prahasitā sītā vinaśiṣyāmi lakṣmaṇa
'If Vaidehī, when I come to the hermitage, does not speak to me, smiling once more, O Lakṣmaṇa, I shall perish.'
'यदि आश्रम पहुँचे हुए मुझसे वैदेही फिर मुस्कुराकर नहीं बोलेगी, तो हे लक्ष्मण! मैं नष्ट हो जाऊँगा।'
Verse 11
ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा । त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर् भक्षिता वा तपस्विनी ॥
brūhi lakṣmaṇa vaidehī yadi jīvati vā na vā | tvayi pramatte rakṣobhir bhakṣitā vā tapasvinī
'Tell me, Lakṣmaṇa, whether Vaidehī yet lives or not — whether, while you were heedless, that poor woman was devoured by the rākṣasas.'
'हे लक्ष्मण! बताओ, वैदेही जीवित है या नहीं — क्या तुम्हारे प्रमाद में पड़ते ही उस तपस्विनी को राक्षसों ने खा लिया?'
Verse 12
सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखदर्शिनी । मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः ॥
sukumārī ca bālā ca nityaṃ cāduḥkhadarśinī | madviyogena vaidehī vyaktaṃ śocati durmanāḥ
'Tender and young and never used to sorrow, Vaidehī surely grieves, downcast, at being parted from me.'
'सुकुमारी, बालिका और सदा दुःख न देखने वाली वैदेही निश्चय ही मेरे वियोग से दुःखी होकर शोक कर रही होगी।'
Verse 13
सर्वथा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना । वदता लक्ष्मणेत्य् उच्चैस् तवापि जनितं भयम् ॥
sarvathā rakṣasā tena jihmena sudurātmanā | vadatā lakṣmaṇety uccais tavāpi janitaṃ bhayam
'In every way, by that crooked, most evil-souled rākṣasa, crying aloud "Lakṣmaṇa!", fear was engendered even in you.'
'हर प्रकार से उस कुटिल, अत्यन्त दुरात्मा राक्षस ने ऊँचे स्वर में "लक्ष्मण!" पुकारकर तुममें भी भय उत्पन्न कर दिया।'
Verse 14
श्रुतश् च शङ्के वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम । त्रस्तया प्रेषितस् त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रम् आगतः ॥
śrutaś ca śaṅke vaidehyā sa svaraḥ sadṛśo mama | trastayā preṣitas tvaṃ ca draṣṭuṃ māṃ śīghram āgataḥ
'And I suspect that voice, like mine, was heard by Vaidehī; and, affrighted, she sent you, and you came quickly to see me.'
'और मुझे लगता है कि मेरे समान वह स्वर वैदेही ने सुना; और भयभीत होकर उसने तुम्हें भेजा और तुम शीघ्र मुझे देखने आ गए।'
Verse 15
सर्वथा तु कृतं कष्टं सीताम् उत्सृजता वने । प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तम् अन्तरम् ॥
sarvathā tu kṛtaṃ kaṣṭaṃ sītām utsṛjatā vane | pratikartuṃ nṛśaṃsānāṃ rakṣasāṃ dattam antaram
'In every way a grievous thing was done in abandoning Sītā in the forest; an opening was given to the cruel rākṣasas to take their revenge.'
'हर प्रकार से वन में सीता को छोड़कर बड़ी भूल हुई; क्रूर राक्षसों को प्रतिकार (बदला लेने) का अवसर दे दिया गया।'
Verse 16
दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः । तैः सीता निहता घोरैर् भविष्यति न संशयः ॥
duḥkhitāḥ kharaghātena rākṣasāḥ piśitāśanāḥ | taiḥ sītā nihatā ghorair bhaviṣyati na saṃśayaḥ
'The flesh-eating rākṣasas, aggrieved at the slaying of Khara — by those dreadful ones Sītā will have been slain; there is no doubt.'
'खर के वध से दुःखी मांसभक्षी राक्षसों — उन घोर राक्षसों द्वारा सीता मार दी गई होगी; इसमें संदेह नहीं।'
Verse 17
अहो ऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन । किं त्व् इदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यम् ईदृशम् ॥
aho 'smi vyasane magnaḥ sarvathā ripunāśana | kiṃ tv idānīṃ kariṣyāmi śaṅke prāptavyam īdṛśam
'Alas, I am sunk in calamity in every way, O destroyer of foes! But what shall I now do? I fear such a fate was bound to befall.'
'हाय, हे शत्रुनाशन! मैं हर प्रकार से विपत्ति में डूब गया हूँ! किन्तु अब मैं क्या करूँ? मुझे लगता है ऐसा ही होना था।'
Verse 18
इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्न् एव राघवः । आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मणः ॥
iti sītāṃ varārohāṃ cintayann eva rāghavaḥ | ājagāma janasthānaṃ tvarayā sahalakṣmaṇaḥ
Thus thinking ever of fair-hipped Sītā, Rāghava came to Janasthāna in haste, together with Lakṣmaṇa.
इस प्रकार वरारोहा सीता का चिन्तन करते हुए ही राघव लक्ष्मण सहित शीघ्रता से जनस्थान आए।
Verse 19
विगर्हमाणो ऽनुजम् आर्तरूपं; क्षुधा श्रमाच् चैव पिपासया च । विनिःश्वसञ् शुष्कमुखो विषण्णः; प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम् ॥
vigarhamāṇo 'nujam ārtarūpaṃ; kṣudhā śramāc caiva pipāsayā ca | viniḥśvasañ śuṣkamukho viṣaṇṇaḥ; pratiśrayaṃ prāpya samīkṣya śūnyam
Reproaching his brother of sorrowful aspect — worn with hunger, fatigue and thirst, sighing, dry-mouthed and dejected — he reached the refuge and beheld it empty.
आर्त रूप वाले अनुज (लक्ष्मण) को फटकारते हुए, भूख, श्रम और प्यास से व्याकुल, लम्बी साँस भरते, सूखे मुख और विषण्ण होकर वह आश्रय (कुटी) पर पहुँचे और उसे सूना पाया।
Verse 20
स्वम् आश्रमं संप्रविगाह्य वीरो; विहारदेशान् अनुसृत्य कांश् चित् । एतत् तद् इत्य् एव निवासभूमौ; प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव ॥
svam āśramaṃ saṃpravigāhya vīro; vihāradeśān anusṛtya kāṃś cit | etat tad ity eva nivāsabhūmau; prahṛṣṭaromā vyathito babhūva
Plunging into his own hermitage and retracing certain of their haunts of pastime, the hero, saying 'This is it, this very dwelling-place,' his hair bristling, was stricken with grief.
अपने आश्रम में प्रवेश कर और विहार के कुछ स्थानों को ढूँढते हुए, 'यही तो है, यही निवास-भूमि है' — यह कहते हुए वह वीर रोमांचित होकर व्यथित हो उठे।