Sarga 55
Aranya Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम् । निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत ॥
rākṣasaṃ mṛgarūpeṇa carantaṃ kāmarūpiṇam | nihatya rāmo mārīcaṃ tūrṇaṃ pathi nyavartata
Having slain Mārīca the rākṣasa — who ranged in deer-form, taking any shape at will — Rāma turned swiftly back upon the path.
इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, मृगरूप में विचरते मारीच राक्षस को मारकर राम शीघ्र ही मार्ग पर लौट पड़े।
Verse 2
तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम् । क्रूरस्वरो ऽथ गोमायुर् विननादास्य पृष्ठतः ॥
tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭukāmasya maithilīm | krūrasvaro 'tha gomāyur vinanādāsya pṛṣṭhataḥ
As he hastened, longing to behold the Maithilī, a jackal with cruel cry then howled behind him.
मैथिली को देखने के लिए उत्सुक, शीघ्रता करते हुए उनके पीछे तब एक गीदड़ क्रूर स्वर में बोला।
Verse 3
स तस्य स्वरम् आज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम् । चिन्तयाम् आस गोमायोः स्वरेण परिशङ्कितः ॥
sa tasya svaram ājñāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam | cintayām āsa gomāyoḥ svareṇa pariśaṅkitaḥ
Marking its cry, dreadful and hair-raising, he fell to brooding, troubled by the jackal's voice.
उसके उस दारुण, रोमांचकारी स्वर को पहचानकर वह गीदड़ के स्वर से शंकित होकर सोचने लगे।
Verse 4
अशुभं बत मन्ये ऽहं गोमायुर् वाश्यते यथा । स्वस्ति स्याद् अपि वैदेह्या राक्षसैर् भक्षणं विना ॥
aśubhaṃ bata manye 'haṃ gomāyur vāśyate yathā | svasti syād api vaidehyā rākṣasair bhakṣaṇaṃ vinā
'Something ill, alas, I think — the way this jackal howls. May all yet be well with Vaidehī, and she not be devoured by the rākṣasas.'
'हाय, अशुभ ही लगता है मुझे — जिस प्रकार यह गीदड़ बोल रहा है। वैदेही का कल्याण ही हो, वह राक्षसों द्वारा भक्षित न हुई हो।'
Verse 5
मारीचेन तु विज्ञाय स्वरम् आलक्ष्य मामकम् । विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद् यदि ॥
mārīcena tu vijñāya svaram ālakṣya māmakam | vikruṣṭaṃ mṛgarūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyād yadi
'If Mārīca, mimicking my voice in the deer's form, cried out, and Lakṣmaṇa should hear it —'
'यदि मारीच ने मेरे स्वर को पहचानकर उसकी नकल करते हुए मृगरूप में चिल्लाया हो और लक्ष्मण उसे सुन ले —'
Verse 6
स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम् । तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशम् इहैष्यति ॥
sa saumitriḥ svaraṃ śrutvā tāṃ ca hitvātha maithilīm | tayaiva prahitaḥ kṣipraṃ matsakāśam ihaiṣyati
'— then Saumitri, hearing that cry and leaving the Maithilī, sent by her, will come quickly hither to my side.'
'— तो वह सौमित्रि उस स्वर को सुनकर और मैथिली को छोड़कर, उसी के द्वारा भेजा हुआ, शीघ्र मेरे पास यहाँ आ जाएगा।'
Verse 7
राक्षसैः सहितैर् नूनं सीताया ईप्सितो वधः । काञ्चनश् च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात् तु माम् ॥
rākṣasaiḥ sahitair nūnaṃ sītāyā īpsito vadhaḥ | kāñcanaś ca mṛgo bhūtvā vyapanīyāśramāt tu mām
'Surely the rākṣasas, banded together, desired Sītā's slaying; and one, becoming a golden deer, lured me away from the hermitage.'
'निश्चय ही एकत्र हुए राक्षसों ने सीता का वध चाहा है; और एक स्वर्णमृग बनकर मुझे आश्रम से दूर ले गया।'
Verse 8
दूरं नीत्वा तु मारीचो राक्षसो ऽभूच् छराहतः । हा लक्ष्मण हतो ऽस्मीति यद् वाक्यं व्यजहार ह ॥
dūraṃ nītvā tu mārīco rākṣaso 'bhūc charāhataḥ | hā lakṣmaṇa hato 'smīti yad vākyaṃ vyajahāra ha
'For Mārīca the rākṣasa, having led me far off and struck by my arrow, became himself again and cried out the words, "Ah, Lakṣmaṇa, I am slain!"'
'क्योंकि दूर ले जाकर बाण से बिंधा वह मारीच राक्षस (अपने रूप में) प्रकट हो गया और "हा लक्ष्मण! मैं मारा गया!" यह वचन उसने कहा।'
Verse 9
अपि स्वस्ति भवेद् द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने । जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरो ऽस्मि राक्षसैः । निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्ते ऽद्य बहूनि च ॥
api svasti bhaved dvābhyāṃ rahitābhyāṃ mayā vane | janasthānanimittaṃ hi kṛtavairo 'smi rākṣasaiḥ | nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante 'dya bahūni ca
'May it be well with those two, left alone by me in the forest; for on account of Janasthāna I have made enmity with the rākṣasas, and many dreadful omens appear today.'
'वन में मेरे द्वारा छोड़े गए उन दोनों का कल्याण ही हो; क्योंकि जनस्थान के निमित्त मैंने राक्षसों से वैर किया है, और आज अनेक घोर अपशकुन दिखाई दे रहे हैं।'
Verse 10
इत्य् एवं चिन्तयन् रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम् । आत्मनश् चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा । आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः ॥
ity evaṃ cintayan rāmaḥ śrutvā gomāyuniḥsvanam | ātmanaś cāpanayanaṃ mṛgarūpeṇa rakṣasā | ājagāma janasthānaṃ rāghavaḥ pariśaṅkitaḥ
Thus brooding, Rāma — having heard the jackal's howl, and knowing his own luring away by the rākṣasa in deer-form — came to Janasthāna, Rāghava, filled with misgiving.
इस प्रकार सोचते हुए राम — गीदड़ की ध्वनि सुनकर और राक्षस द्वारा मृगरूप से अपने को दूर ले जाए जाने को जानकर — राघव शंकित होकर जनस्थान की ओर आए।
Verse 11
तं दीनमानसं दीनम् आसेदुर् मृगपक्षिणः । सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश् च ससृजुः स्वरान् ॥
taṃ dīnamānasaṃ dīnam āsedur mṛgapakṣiṇaḥ | savyaṃ kṛtvā mahātmānaṃ ghorāṃś ca sasṛjuḥ svarān
To him, downcast in mind and wretched, came the beasts and birds; keeping the great one on their left, they uttered dreadful cries.
दीनमन, दुःखी उस (राम) के पास पशु-पक्षी आए; महात्मा को बाईं ओर करके उन्होंने घोर स्वर निकाले।
Verse 12
तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः । ततो लक्षणम् आयान्तं ददर्श विगतप्रभम् ॥
tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ | tato lakṣaṇam āyāntaṃ dadarśa vigataprabham
Seeing those most dreadful omens, Rāghava then saw Lakṣmaṇa coming toward him, his luster gone.
उन महाघोर अपशकुनों को देखकर राघव ने तब कान्तिहीन लक्ष्मण को अपनी ओर आते देखा।
Verse 13
ततो ऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः । विषण्णः स विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना ॥
tato 'vidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ | viṣaṇṇaḥ sa viṣaṇṇena duḥkhito duḥkhabhāginā
Then at no great distance Lakṣmaṇa met with Rāma — the dejected with the dejected, the grieving with the sharer of grief.
तब कुछ ही दूरी पर वह लक्ष्मण राम से मिले — विषण्ण विषण्ण से, दुःखी दुःखभागी से।
Verse 14
संजगर्हे ऽथ तं भ्राता जेष्ठो लक्ष्मणम् आगतम् । विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते ॥
saṃjagarhe 'tha taṃ bhrātā jeṣṭho lakṣmaṇam āgatam | vihāya sītāṃ vijane vane rākṣasasevite
The elder brother then rebuked Lakṣmaṇa, who had come, for leaving Sītā in the lonely forest haunted by rākṣasas.
तब बड़े भाई ने आए हुए लक्ष्मण को, राक्षससेवित निर्जन वन में सीता को छोड़ आने के लिए, फटकारा।
Verse 15
गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः । उवाच मधुरोदर्कम् इदं परुषम् आर्तवत् ॥
gṛhītvā ca karaṃ savyaṃ lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ | uvāca madhurodarkam idaṃ paruṣam ārtavat
And, taking Lakṣmaṇa's left hand, the delight of the Raghus spoke this word — harsh, as if in anguish, yet kindly in its intent:
और रघुनन्दन ने लक्ष्मण का बायाँ हाथ पकड़कर यह वचन कहा — जो आर्त-सा कठोर था, किन्तु परिणाम में मधुर —
Verse 16
अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत् त्वं विहाय ताम् । सीताम् इहागतः सौम्य कच्चित् स्वस्ति भवेद् इति ॥
aho lakṣmaṇa garhyaṃ te kṛtaṃ yat tvaṃ vihāya tām | sītām ihāgataḥ saumya kaccit svasti bhaved iti
'Ah, Lakṣmaṇa, blameworthy is this you have done — that, leaving her, you have come hither, O gentle one. Is all, I wonder, well with Sītā?'
'अहो लक्ष्मण! तुमने निन्दनीय किया जो उसे छोड़कर यहाँ आ गए। हे सौम्य! कहीं सीता का कल्याण तो है न?'
Verse 17
न मे ऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा । विनष्टा भक्षिता वाप राक्षसैर् वनचारिभिः ॥
na me 'sti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā | vinaṣṭā bhakṣitā vāpa rākṣasair vanacāribhiḥ
'I have no doubt, O hero: Janaka's daughter is in every way destroyed, or devoured by the rākṣasas that roam the forest.'
'हे वीर! मुझे कोई संशय नहीं — जनकात्मजा हर प्रकार से नष्ट हो गई, अथवा वनचारी राक्षसों द्वारा भक्षित कर ली गई।'
Verse 18
अशुभान्य् एव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे । अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयावहे ॥
aśubhāny eva bhūyiṣṭhaṃ yathā prādurbhavanti me | api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryaṃ prāpnuyāvahe
'For ill omens appear to me in abundance; may we two, O Lakṣmaṇa, yet find Sītā whole.'
'जिस प्रकार मुझे अत्यधिक अशुभ संकेत ही प्रकट हो रहे हैं — हे लक्ष्मण! क्या हम दोनों सीता को सकुशल पा सकेंगे?'
Verse 19
इदं हि रक्षोमृगसंनिकाशं; प्रलोभ्य मां दूरम् अनुप्रयातम् । हतं कथं चिन् महता श्रमेण; स राक्षसो ऽभून् म्रियमाण एव ॥
idaṃ hi rakṣomṛgasaṃnikāśaṃ; pralobhya māṃ dūram anuprayātam | hataṃ kathaṃ cin mahatā śrameṇa; sa rākṣaso 'bhūn mriyamāṇa eva
'This creature, in the likeness of a demon-deer, having enticed me and drawn me far in pursuit, was somehow slain with great toil; and he showed himself a rākṣasa even as he lay dying.'
'यह राक्षस-मृग के समान (प्राणी) मुझे लुभाकर दूर तक अपने पीछे ले गया, और बड़े परिश्रम से किसी प्रकार मारा गया; और वह मरते समय ही राक्षस प्रकट हुआ।'
Verse 20
मनश् च मे दीनम् इहाप्रहृष्टं; चक्षुश् च सव्यं कुरुते विकारम् । असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता; हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥
manaś ca me dīnam ihāprahṛṣṭaṃ; cakṣuś ca savyaṃ kurute vikāram | asaṃśayaṃ lakṣmaṇa nāsti sītā; hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā
'And my mind here is downcast and joyless, and my left eye throbs. Without doubt, O Lakṣmaṇa, Sītā is no more — carried off, or dead, or astray upon the way.'
'और यहाँ मेरा मन दीन तथा हर्षहीन है, और मेरी बाईं आँख फड़क रही है। हे लक्ष्मण! निःसंदेह सीता नहीं है — हरी गई, या मरी, या मार्ग में (कहीं) है।'