Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 54

Aranya Kanda

32 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्षिता । तृणम् अन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥

    sā tathoktā tu vaidehī nirbhayā śokakarṣitā | tṛṇam antarataḥ kṛtvā rāvaṇaṃ pratyabhāṣata

    Thus addressed, Vaidehī — fearless though worn with grief — set a blade of grass between herself and him, and answered Rāvaṇa.

    Interposing a straw is a gesture of contempt, refusing to address him directly.

    इस प्रकार कहे जाने पर शोक से क्षीण फिर भी निर्भय वैदेही ने अपने और उसके बीच एक तिनका रखकर रावण को उत्तर दिया।

  2. Verse 2

    राजा दशरथो नाम धर्मसेतुर् इवाचलः । सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥

    rājā daśaratho nāma dharmasetur ivācalaḥ | satyasandhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ

    'There is a king named Daśaratha, unshaken as a bridge of dharma, true to his pledge and renowned — whose son is that Rāghava.'

    'दशरथ नामक एक राजा हैं, जो धर्म के सेतु-से अचल, सत्यप्रतिज्ञ और विख्यात हैं — जिनके पुत्र वह राघव हैं।'

  3. Verse 3

    रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । दीर्घबाहुर् विशालाक्षो दैवतं स पतिर् मम ॥

    rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ | dīrghabāhur viśālākṣo daivataṃ sa patir mama

    'Rāma is his name, that soul of dharma, famed in the three worlds; long-armed and wide-eyed, he, my husband, is my very god.'

    'राम उनका नाम है, वह धर्मात्मा तीनों लोकों में विख्यात हैं; दीर्घबाहु और विशाल नेत्रों वाले वह मेरे पति मेरे देवता हैं।'

  4. Verse 4

    इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस् ते प्राणां हरिष्यति ॥

    ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā yas te prāṇāṃ hariṣyati

    'Born in the line of the Ikṣvākus, lion-shouldered, of great splendor — he, together with his brother Lakṣmaṇa, will take away your life.'

    'इक्ष्वाकुओं के कुल में उत्पन्न, सिंह के समान कंधों वाले, महान तेजस्वी वह अपने भाई लक्ष्मण के साथ तेरे प्राण हर लेंगे।'

  5. Verse 5

    प्रत्यक्षं यद्य् अहं तस्य त्वया स्यां धर्षिता बलात् । शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥

    pratyakṣaṃ yady ahaṃ tasya tvayā syāṃ dharṣitā balāt | śayitā tvaṃ hataḥ saṃkhye janasthāne yathā kharaḥ

    'Had you assaulted me by force before his very eyes, you would now lie slain in battle, as Khara lay in Janasthāna.'

    'यदि मैं उसके सामने तेरे द्वारा बलपूर्वक धर्षित की गई होती, तो तू आज युद्ध में वैसे मारा जाकर पड़ा होता जैसे जनस्थान में खर।'

  6. Verse 6

    य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः । राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥

    ya ete rākṣasāḥ proktā ghorarūpā mahābalāḥ | rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā

    'These rākṣasas you have named, dreadful of form and mighty — before Rāghava they are all venomless, as serpents before Suparṇa (Garuḍa).'

    'जिन घोर रूप और महाबली राक्षसों का तूने उल्लेख किया है, वे सब राघव के सामने वैसे विषहीन हैं जैसे सुपर्ण (गरुड़) के सामने सर्प।'

  7. Verse 7

    तस्य ज्याविप्रमुक्तास् ते शराः काञ्चनभूषणाः । शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलम् इवोर्मयः ॥

    tasya jyāvipramuktās te śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ | śarīraṃ vidhamiṣyanti gaṅgākūlam ivormayaḥ

    'Those gold-adorned arrows of his, loosed from the bowstring, will rend your body as the waves tear the bank of the Gaṅgā.'

    'उसकी प्रत्यंचा से छूटे वे स्वर्णभूषित बाण तेरे शरीर को वैसे विदीर्ण कर देंगे जैसे लहरें गंगा के तट को।'

  8. Verse 8

    असुरैर् वा सुरैर् वा त्वं यद्य् अवधो ऽसि रावण । उत्पाद्य सुमहद् वैरं जीवंस् तस्य न मोक्ष्यसे ॥

    asurair vā surair vā tvaṃ yady avadho 'si rāvaṇa | utpādya sumahad vairaṃ jīvaṃs tasya na mokṣyase

    'Even if you are unslayable by asuras or by gods, O Rāvaṇa, having stirred up so great an enmity, you shall not escape him alive.'

    'हे रावण! यद्यपि तू असुरों या देवों से अवध्य है, तथापि इतना महान वैर उत्पन्न कर तू उससे जीवित बचकर नहीं निकलेगा।'

  9. Verse 9

    स ते जीवितशेषस्य राघवो ऽन्तकरो बली । पशोर् यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् ॥

    sa te jīvitaśeṣasya rāghavo 'ntakaro balī | paśor yūpagatasyeva jīvitaṃ tava durlabham

    'That mighty Rāghava will make an end of the remnant of your life; your life is as hard to keep as that of a sacrificial beast bound to the stake.'

    'वह बलवान राघव तेरे शेष जीवन का अन्त कर देगा; यूप से बँधे पशु के समान तेरा जीवन दुर्लभ है।'

  10. Verse 10

    यदि पश्येत् स रामस् त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा । रक्षस् त्वम् अद्य निर्दग्धो गच्छेः सद्यः पराभवम् ॥

    yadi paśyet sa rāmas tvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā | rakṣas tvam adya nirdagdho gaccheḥ sadyaḥ parābhavam

    'If that Rāma should but look upon you with an eye blazing in wrath, O demon, this very day, burnt to ashes, you would pass straightway to ruin.'

    'यदि वह राम तुझे क्रोध से जलती आँख से देख ले, तो हे राक्षस! आज ही भस्म होकर तू तत्काल विनाश को प्राप्त हो जाएगा।'

  11. Verse 11

    यश् चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन् नाशयेत वा । सागरं शोषयेद् वापि स सीतां मोचयेद् इह ॥

    yaś candraṃ nabhaso bhūmau pātayen nāśayeta vā | sāgaraṃ śoṣayed vāpi sa sītāṃ mocayed iha

    'He who could cast the moon down from the sky to the earth, or destroy it, or even dry up the ocean — he could free Sītā from here.'

    'जो चन्द्रमा को आकाश से भूमि पर गिरा दे या नष्ट कर दे, अथवा समुद्र को सुखा दे — वही सीता को यहाँ से छुड़ा सकता है।'

  12. Verse 12

    गतायुस् त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः । लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥

    gatāyus tvaṃ gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ | laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati

    'Your days are spent, your fortune gone, your strength and senses gone; through your doing Laṅkā shall be wedded to widowhood.'

    'तेरा आयुष्य बीत चुका, तेरा श्री चला गया, तेरा सत्त्व और इन्द्रियाँ चली गईं; तेरे किए से लंका वैधव्य से युक्त हो जाएगी।'

  13. Verse 13

    न ते पापम् इदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति । याहं नीता विना भावं पतिपार्श्वात् त्वया वनात् ॥

    na te pāpam idaṃ karma sukhodarkaṃ bhaviṣyati | yāhaṃ nītā vinā bhāvaṃ patipārśvāt tvayā vanāt

    'This sinful deed of yours will not end in happiness — that I have been borne by you from my husband's side, out of the forest, against my will.'

    'तेरा यह पापकर्म सुखद परिणाम वाला नहीं होगा — कि मुझे मेरी इच्छा के बिना तूने पति के पास से वन से हर लिया है।'

  14. Verse 14

    स हि दैवतसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः । निर्भयो वीर्यम् आश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥

    sa hi daivatasaṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ | nirbhayo vīryam āśritya śūnye vasati daṇḍake

    'For my husband, that one of great splendor, joined with the gods, fearless and trusting in his valor, dwells in the empty Daṇḍaka.'

    'क्योंकि देवतुल्य, महातेजस्वी मेरे पति निर्भय होकर अपने पराक्रम का आश्रय लेकर सूने दण्डक में निवास करते हैं।'

  15. Verse 15

    स ते दर्पं बलं वीर्यम् उत्सेकं च तथाविधम् । अपनेष्यति गात्रेभ्यः शरवर्षेण संयुगे ॥

    sa te darpaṃ balaṃ vīryam utsekaṃ ca tathāvidham | apaneṣyati gātrebhyaḥ śaravarṣeṇa saṃyuge

    'He will strip from your limbs that pride, strength, valor, and such arrogance of yours, with a rain of arrows in battle.'

    'वह युद्ध में बाणों की वर्षा से तेरे अंगों से वह अहंकार, बल, पराक्रम और वैसा उत्सेक (उद्दण्डता) दूर कर देंगे।'

  16. Verse 16

    यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः । तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥

    yadā vināśo bhūtānāṃ dṛśyate kālacoditaḥ | tadā kārye pramādyanti narāḥ kālavaśaṃ gatāḥ

    'When the destruction of beings appears, impelled by Time, then men, fallen under the sway of Time, grow heedless in their duty.'

    'जब काल से प्रेरित प्राणियों का विनाश प्रकट होता है, तब काल के वश में पड़े मनुष्य अपने कर्तव्य में प्रमाद करते हैं।'

  17. Verse 17

    मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तो ऽयं रक्षसाधम । आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च ॥

    māṃ pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto 'yaṃ rakṣasādhama | ātmano rākṣasānāṃ ca vadhāyāntaḥpurasya ca

    'By assaulting me, you have brought on this appointed hour of yours, O vilest of demons — for the destruction of yourself, of the rākṣasas, and of your inner court.'

    'हे राक्षसाधम! मुझे धर्षित करके तूने अपना, राक्षसों का और अपने अन्तःपुर का यह विनाश-काल ला दिया है।'

  18. Verse 18

    न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्ड मण्डिता । द्विजातिमन्त्रसंपूता चण्डालेनावमर्दितुम् ॥

    na śakyā yajñamadhyasthā vediḥ srugbhāṇḍa maṇḍitā | dvijātimantrasaṃpūtā caṇḍālenāvamarditum

    'The altar set in the midst of a sacrifice, adorned with ladle and vessels and hallowed by the mantras of the twice-born, cannot be defiled by a caṇḍāla.'

    Sītā likens herself, a consecrated wife, to a sacrificial altar that no outcaste may touch.

    'यज्ञ के बीच स्थित, स्रुवा-पात्र आदि से सुशोभित और द्विजों के मन्त्रों से पवित्र वेदी को कोई चाण्डाल दूषित नहीं कर सकता।'

  19. Verse 19

    इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा । नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस । न हि शक्ष्याम्य् उपक्रोशं पृथिव्यां दातुम् आत्मनः ॥

    idaṃ śarīraṃ niḥsaṃjñaṃ bandha vā ghātayasva vā | nedaṃ śarīraṃ rakṣyaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa | na hi śakṣyāmy upakrośaṃ pṛthivyāṃ dātum ātmanaḥ

    'This body is now without feeling; bind it or slay it, O rākṣasa. Neither this body of mine nor even my life is to be guarded by me, for I will not give occasion for reproach of myself upon the earth.'

    'यह शरीर अब संज्ञाहीन है; इसे बाँध ले या मरवा दे। हे राक्षस! न यह शरीर मेरे द्वारा रक्षणीय है, न जीवन; क्योंकि मैं पृथ्वी पर अपने ऊपर निन्दा नहीं आने दूँगी।'

  20. Verse 20

    एवम् उक्त्वा तु वैदेही क्रोद्धात् सुपरुषं वचः । रावणं मैथिली तत्र पुनर् नोवाच किं चन ॥

    evam uktvā tu vaidehī kroddhāt suparuṣaṃ vacaḥ | rāvaṇaṃ maithilī tatra punar novāca kiṃ cana

    Having spoken thus in anger, very harsh words to Rāvaṇa, the Maithilī Vaidehī said nothing more there.

    इस प्रकार क्रोध से अत्यन्त कठोर वचन रावण से कहकर मैथिली वैदेही ने वहाँ फिर कुछ नहीं कहा।

  21. Verse 21

    सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् । प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः ॥

    sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ romaharṣaṇam | pratyuvāca tataḥ sītāṃ bhayasaṃdarśanaṃ vacaḥ

    Hearing Sītā's harsh, hair-raising speech, he then answered Sītā with words meant to strike terror into her:

    सीता के उस कठोर, रोमांचकारी वचन को सुनकर उसने तब सीता को भय दिखाने वाला वचन कहा —

  22. Verse 22

    शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान् द्वादश भामिनि । कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि । ततस् त्वां प्रातराशार्थं सूदाश् छेत्स्यन्ति लेशशः ॥

    śṛṇu maithili madvākyaṃ māsān dvādaśa bhāmini | kālenānena nābhyeṣi yadi māṃ cāruhāsini | tatas tvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāś chetsyanti leśaśaḥ

    'Hear my word, O Maithilī, O passionate one: twelve months I grant you. If by that time you come not to me, O sweetly-smiling one, then my cooks shall cut you to pieces for my morning meal.'

    'हे मैथिली! हे भामिनी! मेरा वचन सुन — बारह मास (की अवधि देता हूँ)। हे चारुहासिनी! यदि इस अवधि में तू मेरे पास नहीं आती, तो मेरे रसोइए तुझे मेरे प्रातःकालीन भोजन के लिए टुकड़े-टुकड़े काट डालेंगे।'

  23. Verse 23

    इत्य् उक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः । राक्षसीश् च ततः क्रुद्ध इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    ity uktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ | rākṣasīś ca tataḥ kruddha idaṃ vacanam abravīt

    Having spoken these harsh words, Rāvaṇa, tormentor of his foes, then in anger spoke this word to the rākṣasīs:

    इस प्रकार कठोर वचन कहकर शत्रुओं को रुलाने वाला रावण तब क्रुद्ध होकर राक्षसियों से यह वचन बोला —

  24. Verse 24

    शीघ्रम् एवं हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः । दर्पम् अस्या विनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः ॥

    śīghram evaṃ hi rākṣasyo vikṛtā ghoradarśanāḥ | darpam asyā vineṣyantu māṃsaśoṇitabhojanāḥ

    'Quickly, O rākṣasīs, misshapen and dreadful of aspect, eaters of flesh and blood — drive the pride out of her.'

    'हे विकृत और घोर दर्शन वाली, मांस-रक्त भक्षिणी राक्षसियो! शीघ्र ही इसका अहंकार दूर करो।'

  25. Verse 25

    वचनाद् एव तास् तस्य विकृता घोरदर्शनाः । कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥

    vacanād eva tās tasya vikṛtā ghoradarśanāḥ | kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan

    At his word those misshapen ones of dreadful aspect, making the gesture of folded palms, surrounded the Maithilī.

    उसके वचन से ही वे विकृत और घोर दर्शन वाली राक्षसियाँ हाथ जोड़कर मैथिली को घेरकर खड़ी हो गईं।

  26. Verse 26

    स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोरदर्शनः । प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर् दारयन्न् इव मेदिनीम् ॥

    sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghoradarśanaḥ | pracālya caraṇotkarṣair dārayann iva medinīm

    And King Rāvaṇa of dreadful aspect spoke to them, stamping with the stride of his feet as though to cleave the earth:

    और घोर दर्शन वाले राजा रावण ने, चरणों के प्रहार से मानो पृथ्वी को विदीर्ण करता हुआ, उनसे कहा —

  27. Verse 27

    अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयताम् इति । तत्रेयं रक्ष्यतां गूढम् उष्माभिः परिवारिता ॥

    aśokavanikāmadhye maithilī nīyatām iti | tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍham uṣmābhiḥ parivāritā

    'Let the Maithilī be taken into the midst of the Aśoka grove; there let her be guarded in secret, ringed about by you.'

    'मैथिली को अशोकवाटिका के बीच ले जाया जाए; वहाँ तुम इसे घेरकर गुप्त रूप से इसकी रखवाली करो।'

  28. Verse 28

    तत्रैनां तर्जनैर् घोरैः पुनः सान्त्वैश् च मैथिलीम् । आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूम् इव ॥

    tatraināṃ tarjanair ghoraiḥ punaḥ sāntvaiś ca maithilīm | ānayadhvaṃ vaśaṃ sarvā vanyāṃ gajavadhūm iva

    'There, with dreadful threats and again with soothing words, bring this Maithilī wholly to submission — all of you — as one tames a wild cow-elephant.'

    'वहाँ घोर धमकियों से और फिर सान्त्वनापूर्ण वचनों से, तुम सब मिलकर इस मैथिली को वैसे वश में लाओ जैसे किसी जंगली हथिनी को।'

  29. Verse 29

    इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः । अशोकवनिकां जग्मुर् मैथिलीं परिगृह्य ताम् ॥

    iti pratisamādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ | aśokavanikāṃ jagmur maithilīṃ parigṛhya tām

    Thus commanded by Rāvaṇa, those rākṣasīs went to the Aśoka grove, taking the Maithilī with them —

    रावण द्वारा इस प्रकार आदेश पाकर वे राक्षसियाँ उस मैथिली को लेकर अशोकवाटिका को गईं —

  30. Verse 30

    सर्वकामफलैर् वृक्षैर् नानापुष्पफलैर् वृताम् । सर्वकालमदैश् चापि द्विजैः समुपसेविताम् ॥

    sarvakāmaphalair vṛkṣair nānāpuṣpaphalair vṛtām | sarvakālamadaiś cāpi dvijaiḥ samupasevitām

    — a grove set with trees bearing the fruit of every desire, filled with many flowers and fruits, and ever frequented by birds in rut.

    — जो समस्त कामनाओं के फल देने वाले वृक्षों और नाना पुष्प-फलों से भरी थी, तथा सदा मदमत्त पक्षियों से सेवित थी।

  31. Verse 31

    सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा । राक्षसी वशम् आपन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥

    sā tu śokaparītāṅgī maithilī janakātmajā | rākṣasī vaśam āpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā

    But the Maithilī, Janaka's daughter, her limbs engulfed in grief, had fallen into the power of the rākṣasīs, like a doe among tigresses.

    किन्तु शोक से व्याप्त अंगों वाली वह मैथिली जनकात्मजा राक्षसियों के वश में वैसे पड़ी थी जैसे व्याघ्रियों के बीच कोई हरिणी।

  32. Verse 32

    न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली; विरूपनेत्राभिर् अतीव तर्जिता । पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं; विचेतनाभूद् भयशोकपीडिता ॥

    na vindate tatra tu śarma maithilī; virūpanetrābhir atīva tarjitā | patiṃ smarantī dayitaṃ ca devaraṃ; vicetanābhūd bhayaśokapīḍitā

    There the Maithilī found no peace, sorely threatened by those of hideous eyes; remembering her beloved husband and her brother-in-law, she grew faint, afflicted by fear and grief.

    वहाँ मैथिली को कोई शान्ति नहीं मिली, विरूप नेत्रों वाली उन राक्षसियों से अत्यन्त धमकाई जाकर; अपने प्रिय पति और देवर का स्मरण करती हुई वह भय और शोक से पीड़ित होकर अचेत-सी हो गई।