Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 53

Aranya Kanda

35 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संदिश्य राक्षसान् घोरान् रावणो ऽष्टौ महाबलान् । आत्मानं बुद्धिवैक्लव्यात् कृतकृत्यम् अमन्यत ॥

    saṃdiśya rākṣasān ghorān rāvaṇo 'ṣṭau mahābalān | ātmānaṃ buddhivaiklavyāt kṛtakṛtyam amanyata

    Having instructed the eight dreadful, mighty rākṣasas, Rāvaṇa, in the derangement of his mind, deemed himself to have accomplished his purpose.

    आठ घोर महाबली राक्षसों को आदेश देकर रावण ने बुद्धि की विकलता से अपने को कृतकृत्य मान लिया।

  2. Verse 2

    स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणसमर्पितः । प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुम् अभित्वरन् ॥

    sa cintayāno vaidehīṃ kāmabāṇasamarpitaḥ | praviveśa gṛhaṃ ramyaṃ sītāṃ draṣṭum abhitvaran

    Brooding upon Vaidehī, pierced by the arrows of desire, he entered the lovely house, hastening to behold Sītā.

    वैदेही का चिन्तन करता हुआ, काम के बाणों से बिंधा वह, सीता को देखने की शीघ्रता में उस रमणीय घर में प्रविष्ट हुआ।

  3. Verse 3

    स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः । अपश्यद् राक्षसीमध्ये सीतां शोकपरायणम् ॥

    sa praviśya tu tadveśma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | apaśyad rākṣasīmadhye sītāṃ śokaparāyaṇam

    Entering that dwelling, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, beheld Sītā amid the rākṣasīs, given over to grief —

    उस भवन में प्रवेश कर राक्षसाधिप रावण ने राक्षसियों के बीच शोक में डूबी सीता को देखा —

  4. Verse 4

    अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम् । वायुवेगैर् इवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावम् अर्णवे ॥

    aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ śokabhārāvapīḍitām | vāyuvegair ivākrāntāṃ majjantīṃ nāvam arṇave

    — her face full of tears, wretched, crushed beneath the burden of sorrow, like a ship assailed by the force of winds and sinking in the sea;

    — अश्रुपूर्ण मुख वाली, दीन, शोक के भार से पीड़ित, मानो वायु के वेगों से आहत होकर समुद्र में डूबती हुई नौका;

  5. Verse 5

    मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिर् इवावृताम् । अधोमुखमुखीं दीनाम् अभ्येत्य च निशाचरः ॥

    mṛgayūthaparibhraṣṭāṃ mṛgīṃ śvabhir ivāvṛtām | adhomukhamukhīṃ dīnām abhyetya ca niśācaraḥ

    — like a doe strayed from its herd and ringed about by hounds, her face downcast and wretched; and the night-ranger drew near her.

    — मृगों के झुण्ड से बिछुड़ी और कुत्तों से घिरी मृगी-सी, अधोमुख और दीन; और वह निशाचर उसके पास आया।

  6. Verse 6

    तां तु शोकवशां दीनाम् अवशां राक्षसाधिपः । स बलाद् दर्शयाम् आस गृहं देवगृहोपमम् ॥

    tāṃ tu śokavaśāṃ dīnām avaśāṃ rākṣasādhipaḥ | sa balād darśayām āsa gṛhaṃ devagṛhopamam

    Her, overcome by grief, wretched and helpless, the lord of the rākṣasas by force led about his house, which was like a dwelling of the gods —

    शोक से विवश, दीन और असहाय उस सीता को राक्षसाधिप ने बलपूर्वक अपना देवभवन-सा घर दिखाया —

  7. Verse 7

    हर्म्यप्रासादसंबधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम् । नानापक्षिगणैर् जुष्टं नानारत्नसमन्वितम् ॥

    harmyaprāsādasaṃbadhaṃ strīsahasraniṣevitam | nānāpakṣigaṇair juṣṭaṃ nānāratnasamanvitam

    — ringed with mansions and palaces, thronged by a thousand women, frequented by flocks of many birds, furnished with jewels of every kind;

    — जो अटारियों और प्रासादों से युक्त, सहस्रों स्त्रियों से सेवित, नाना पक्षियों के झुण्डों से भरा और नाना रत्नों से सम्पन्न था;

  8. Verse 8

    काञ्चनैस् तापनीयैश् च स्फाटिकै राजतैस् तथा । वज्रवैदूर्यचित्रैश् च स्तम्भैर् दृष्टिमनोहरैः ॥

    kāñcanais tāpanīyaiś ca sphāṭikai rājatais tathā | vajravaidūryacitraiś ca stambhair dṛṣṭimanoharaiḥ

    — with pillars of gold and of refined gold, of crystal and of silver, inlaid with diamond and beryl, enchanting to the eye.

    — स्वर्ण और तपाये स्वर्ण के, स्फटिक और रजत के, तथा हीरे और वैदूर्य से चित्रित, दृष्टि को मोहने वाले खम्भों से युक्त।

  9. Verse 9

    दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादं तप्तकाञ्चनतोरणम् । सोपानं काञ्चनं चित्रम् आरुरोह तया सह ॥

    divyadundubhinirhrādaṃ taptakāñcanatoraṇam | sopānaṃ kāñcanaṃ citram āruroha tayā saha

    Resounding with divine drums, its archways of burnished gold — up its wondrous golden stairway he mounted together with her.

    दिव्य दुन्दुभियों की ध्वनि से गूँजते, तपाये स्वर्ण के तोरणों वाले उस भवन की विचित्र स्वर्णमयी सीढ़ी पर वह उसके साथ चढ़ा।

  10. Verse 10

    दान्तका राजताश् चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः । हेमजालावृताश् चासंस् तत्र प्रासादपङ्क्तयः ॥

    dāntakā rājatāś caiva gavākṣāḥ priyadarśanāḥ | hemajālāvṛtāś cāsaṃs tatra prāsādapaṅktayaḥ

    There were lattice-windows of ivory and of silver, lovely to behold, and rows of palaces there, draped with nets of gold.

    वहाँ हाथीदाँत और रजत के प्रियदर्शन झरोखे थे, और स्वर्ण की जालियों से ढँकी प्रासादों की पंक्तियाँ थीं।

  11. Verse 11

    सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः । दशग्रीवः स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम् ॥

    sudhāmaṇivicitrāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ | daśagrīvaḥ svabhavane prādarśayata maithilīm

    Daśagrīva showed the Maithilī, throughout his own palace, the floors everywhere wondrous with fine plaster-work and gems.

    दशग्रीव ने अपने भवन में मैथिली को सर्वत्र चूने और मणियों से विचित्र (सुसज्जित) भूमि-भाग दिखाए।

  12. Verse 12

    दीर्घिकाः पुष्करिण्यश् च नानापुष्पसमावृताः । रावणो दर्शयाम् आस सीतां शोकपरायणाम् ॥

    dīrghikāḥ puṣkariṇyaś ca nānāpuṣpasamāvṛtāḥ | rāvaṇo darśayām āsa sītāṃ śokaparāyaṇām

    The long tanks and the lotus-pools, covered with flowers of many kinds, Rāvaṇa showed to Sītā, who was given over to grief.

    नाना प्रकार के फूलों से ढँकी बावड़ियाँ और कमल-सरोवर रावण ने शोक में डूबी सीता को दिखाए।

  13. Verse 13

    दर्शयित्वा तु वैदेहीं कृत्स्नं तद् भवनोत्तमम् । उवाच वाक्यं पापात्मा रावणो जनकात्मजाम् ॥

    darśayitvā tu vaidehīṃ kṛtsnaṃ tad bhavanottamam | uvāca vākyaṃ pāpātmā rāvaṇo janakātmajām

    Having shown Vaidehī the whole of that excellent mansion, the sinful-souled Rāvaṇa spoke this word to Janaka's daughter:

    वैदेही को वह सम्पूर्ण श्रेष्ठ भवन दिखाकर पापात्मा रावण ने जनकात्मजा से यह वचन कहा —

  14. Verse 14

    दशराक्षसकोट्यश् च द्वाविंशतिर् अथापराः । वर्जयित्वा जरा वृद्धान् बालांश् च रजनीचरान् ॥

    daśarākṣasakoṭyaś ca dvāviṃśatir athāparāḥ | varjayitvā jarā vṛddhān bālāṃś ca rajanīcarān

    'Of rākṣasas there are thirty-two koṭis — ten koṭis and twenty-two more — excepting the aged, the infirm, and the children among the night-rangers.'

    daśa-koṭi plus dvāviṃśati (twenty-two) koṭi = thirty-two koṭis; a koṭi is ten million.

    'राक्षसों की संख्या बत्तीस करोड़ है — दस करोड़ और बाईस करोड़ अधिक — वृद्ध, जरा-जर्जर और बालक निशाचरों को छोड़कर।'

  15. Verse 15

    तेषां प्रभुर् अहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम् । सहस्रम् एकम् एकस्य मम कार्यपुरःसरम् ॥

    teṣāṃ prabhur ahaṃ sīte sarveṣāṃ bhīmakarmaṇām | sahasram ekam ekasya mama kāryapuraḥsaram

    'Of all these rākṣasas of dread deeds I am the lord, O Sītā; and a thousand of them wait upon my every single task, foremost in my service.'

    'हे सीते! भयंकर कर्म वाले उन सबका मैं स्वामी हूँ; और उनमें से प्रत्येक का एक-एक हज़ार मेरे कार्य में सर्वप्रथम तत्पर रहता है।'

  16. Verse 16

    यद् इदं राज्यतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर् गरीयसी ॥

    yad idaṃ rājyatantraṃ me tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam | jīvitaṃ ca viśālākṣi tvaṃ me prāṇair garīyasī

    'This whole machinery of my kingship is established upon you; and my very life, O wide-eyed one — you are weightier to me than my own breath.'

    'मेरा यह सम्पूर्ण राज्य-तन्त्र तुझ पर प्रतिष्ठित है; और हे विशालाक्षी! तू मुझे मेरे प्राणों से भी अधिक प्रिय है।'

  17. Verse 17

    बहूनां स्त्रीसहस्राणां मम यो ऽसौ परिग्रहः । तासां त्वम् ईश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये ॥

    bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ mama yo 'sau parigrahaḥ | tāsāṃ tvam īśvarī sīte mama bhāryā bhava priye

    'The many thousands of women who are my possession — of them you shall be mistress, O Sītā; become my wife, beloved.'

    'मेरे अधिकार में जो अनेक सहस्र स्त्रियाँ हैं, हे सीते! तू उनकी स्वामिनी होगी; हे प्रिये! तू मेरी पत्नी बन जा।'

  18. Verse 18

    साधु किं ते ऽन्यया बुद्ध्या रोचयस्व वचो मम । भजस्व माभितप्तस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥

    sādhu kiṃ te 'nyayā buddhyā rocayasva vaco mama | bhajasva mābhitaptasya prasādaṃ kartum arhasi

    'Be gracious — what need have you of any other thought? Approve my word. Favor me in my torment; you ought to show me grace.'

    'भला, तुझे किसी दूसरे विचार से क्या प्रयोजन? मेरे वचन को स्वीकार कर। मुझ संतप्त पर अनुग्रह कर; तुझे कृपा करनी चाहिए।'

  19. Verse 19

    परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना । नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः ॥

    parikṣiptā samudreṇa laṅkeyaṃ śatayojanā | neyaṃ dharṣayituṃ śakyā sendrair api surāsuraiḥ

    'This Laṅkā, a hundred yojanas wide, is girdled by the ocean; it cannot be assailed even by the gods and asuras with Indra at their head.'

    'समुद्र से घिरी यह सौ योजन विस्तार वाली लंका है; इसे इन्द्र सहित देव-असुर भी धर्षित नहीं कर सकते।'

  20. Verse 20

    न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु नर्षिषु । अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत् ॥

    na deveṣu na yakṣeṣu na gandharveṣu narṣiṣu | ahaṃ paśyāmi lokeṣu yo me vīryasamo bhavet

    'Neither among gods, nor yakṣas, nor gandharvas, nor seers, in all the worlds do I see one who would be the equal of my valor.'

    'न देवों में, न यक्षों में, न गन्धर्वों में, न ऋषियों में — समस्त लोकों में मैं ऐसा किसी को नहीं देखता जो मेरे पराक्रम के समान हो।'

  21. Verse 21

    राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन गतायुषा । किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा ॥

    rājyabhraṣṭena dīnena tāpasena gatāyuṣā | kiṃ kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇālpatejasā

    'What will you do with Rāma — fallen from his kingdom, wretched, an ascetic whose days are spent, a mere man of little might?'

    'राज्य से भ्रष्ट, दीन, तपस्वी और जिसका जीवन समाप्तप्राय है, अल्प तेज वाले उस मनुष्य राम को लेकर तू क्या करेगी?'

  22. Verse 22

    भजस्व सीते माम् एव भर्ताहं सदृशस् तव । यौवनं ह्य् अध्रुवं भीरु रमस्वेह मया सह ॥

    bhajasva sīte mām eva bhartāhaṃ sadṛśas tava | yauvanaṃ hy adhruvaṃ bhīru ramasveha mayā saha

    'Take me, O Sītā, for your own; I am a husband worthy of you. Youth is fleeting, O timid one — take your delight here with me.'

    'हे सीते! मुझे ही अपना पति मान ले; मैं तेरे योग्य पति हूँ। हे भीरु! यौवन अस्थिर है — यहाँ मेरे साथ आनन्द भोग।'

  23. Verse 23

    दर्शने मा कृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने । कास्य शक्तिर् इहागन्तुम् अपि सीते मनोरथैः ॥

    darśane mā kṛthā buddhiṃ rāghavasya varānane | kāsya śaktir ihāgantum api sīte manorathaiḥ

    'Set not your mind on seeing Rāghava, O fair-faced one. What power has he to come even here, O Sītā, save in his longing dreams?'

    'हे वरानने! राघव के दर्शन पर मन मत लगा। हे सीते! अपने मनोरथों के अतिरिक्त उसमें यहाँ आने की भी क्या शक्ति है?'

  24. Verse 24

    न शक्यो वायुर् आकाशे पाशैर् बद्धं महाजवः । दीप्यमानस्य वाप्य् अग्नेर् ग्रहीतुं विमलां शिखाम् ॥

    na śakyo vāyur ākāśe pāśair baddhaṃ mahājavaḥ | dīpyamānasya vāpy agner grahītuṃ vimalāṃ śikhām

    'One cannot bind with nooses the wind in the sky, swift as it is; nor can one grasp the pure flame of blazing fire.'

    'आकाश में अत्यन्त वेगवान वायु को पाशों से बाँधा नहीं जा सकता; न ही प्रज्वलित अग्नि की निर्मल शिखा को पकड़ा जा सकता है।'

  25. Verse 25

    त्रयाणाम् अपि लोकानां न तं पश्यामि शोभने । विक्रमेण नयेद् यस् त्वां मद्बाहुपरिपालिताम् ॥

    trayāṇām api lokānāṃ na taṃ paśyāmi śobhane | vikrameṇa nayed yas tvāṃ madbāhuparipālitām

    'In none of the three worlds do I see him, O lovely one, who by his prowess could lead you away, guarded as you are by my arms.'

    'हे शोभने! तीनों लोकों में भी मैं उसे नहीं देखता जो पराक्रम से तुझे, मेरी भुजाओं से रक्षित तुझको, हर ले जाए।'

  26. Verse 26

    लङ्कायां सुमहद् राज्यम् इदं त्वम् अनुपालय । अभिषेकोदकक्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व माम् ॥

    laṅkāyāṃ sumahad rājyam idaṃ tvam anupālaya | abhiṣekodakaklinnā tuṣṭā ca ramayasva mām

    'Rule over this very great kingdom here in Laṅkā. Anointed with the water of consecration and glad, grant me your delight.'

    'लंका के इस विशाल राज्य का तू पालन कर। अभिषेक के जल से सिक्त और संतुष्ट होकर मुझे आनन्दित कर।'

  27. Verse 27

    दुष्कृतं यत् पुरा कर्म वनवासेन तद् गतम् । यश् च ते सुकृतो धर्मस् तस्येह फलम् आप्नुहि ॥

    duṣkṛtaṃ yat purā karma vanavāsena tad gatam | yaś ca te sukṛto dharmas tasyeha phalam āpnuhi

    'Whatever ill deed you did of old is spent by your dwelling in the forest; and whatever merit of righteousness is yours, receive here its fruit.'

    'पूर्व में जो तेरा कोई दुष्कर्म था वह वनवास से समाप्त हो गया; और जो तेरा सुकृत धर्म है, उसका फल यहाँ प्राप्त कर।'

  28. Verse 28

    इह सर्वाणि माल्यानि दिव्यगन्धानि मैथिलि । भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह ॥

    iha sarvāṇi mālyāni divyagandhāni maithili | bhūṣaṇāni ca mukhyāni tāni seva mayā saha

    'Here are all the garlands of divine fragrance, O Maithilī, and the choicest ornaments — enjoy them together with me.'

    'हे मैथिली! यहाँ दिव्य गन्ध वाली सभी मालाएँ और प्रमुख आभूषण हैं — उनका मेरे साथ उपभोग कर।'

  29. Verse 29

    पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर् वैश्रवणस्य मे । विमानं रमणीयं च तद् विमानं मनोजवम् ॥

    puṣpakaṃ nāma suśroṇi bhrātur vaiśravaṇasya me | vimānaṃ ramaṇīyaṃ ca tad vimānaṃ manojavam

    'There is a car named Puṣpaka, O fair-hipped one, belonging to my brother Vaiśravaṇa — that delightful aerial chariot, swift as thought.'

    'हे सुश्रोणि! मेरे भाई वैश्रवण (कुबेर) का पुष्पक नामक एक रमणीय विमान है, जो मन के समान वेगवान है।'

  30. Verse 30

    तत्र सीते मया सार्धं विहरस्व यथासुखम् । वदनं पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनम् ॥

    tatra sīte mayā sārdhaṃ viharasva yathāsukham | vadanaṃ padmasaṃkāśaṃ vimalaṃ cārudarśanam

    'There, O Sītā, roam with me at your pleasure. Yet your face, like a lotus, spotless and lovely to behold —'

    'हे सीते! वहाँ मेरे साथ यथासुख विहार कर। किन्तु कमल-सा निर्मल और सुन्दर दर्शन वाला तेरा मुख —'

  31. Verse 31

    शोकार्तं तु वरारोहे न भ्राजति वरानने । अलं व्रीडेन वैदेहि धर्मलोप कृतेन ते ॥

    śokārtaṃ tu varārohe na bhrājati varānane | alaṃ vrīḍena vaidehi dharmalopa kṛtena te

    '— stricken with grief, O fair-hipped, fair-faced one, it does not shine. Enough of this bashfulness, Vaidehī, that works a lapse from your very welfare.'

    '— हे वरारोहे, वरानने! शोक से पीड़ित होकर शोभित नहीं हो रहा। हे वैदेही! तेरी इस लज्जा से, जो तेरे हित की हानि कर रही है, बस कर।'

  32. Verse 32

    आर्षो ऽयं दैवनिष्यन्दो यस् त्वाम् अभिगमिष्यति । एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ ॥

    ārṣo 'yaṃ daivaniṣyando yas tvām abhigamiṣyati | etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau

    'This that comes upon you is the ancient outflow of destiny, ordained of old. These feet of yours, dear to me, are pressed by my bowed heads.'

    Rāvaṇa humbles his heads at Sītā's feet; so understood from pāda cd.

    'तुझ तक जो यह आ पहुँचा है वह दैव का प्राचीन प्रवाह है, पहले से नियत। मेरे ये स्नेहसिक्त मस्तक तेरे इन चरणों को झुककर दबा रहे हैं।'

  33. Verse 33

    प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासो ऽहम् अस्मि ते । नेमाः शून्या मया वाचः शुष्यमाणेन भाषिताः ॥

    prasādaṃ kuru me kṣipraṃ vaśyo dāso 'ham asmi te | nemāḥ śūnyā mayā vācaḥ śuṣyamāṇena bhāṣitāḥ

    'Show me your grace quickly; I am your submissive slave. Not empty are these words I speak, wasting away with longing.'

    'मुझ पर शीघ्र कृपा कर; मैं तेरा वशवर्ती दास हूँ। सूखते हुए (कामपीड़ित) मुझ द्वारा कहे गए ये वचन व्यर्थ नहीं हैं।'

  34. Verse 34

    न चापि रावणः कां चिन् मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह । एवम् उक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥

    na cāpi rāvaṇaḥ kāṃ cin mūrdhnā strīṃ praṇameta ha | evam uktvā daśagrīvo maithilīṃ janakātmajām

    'Never yet has Rāvaṇa bowed his head to any woman.' Having so spoken to the Maithilī, Janaka's daughter, Daśagrīva —

    'और रावण ने आज तक किसी स्त्री को मस्तक झुकाकर प्रणाम नहीं किया।' — मैथिली जनकात्मजा से इस प्रकार कहकर दशग्रीव —

  35. Verse 35

    कृतान्तवशम् आपन्नो ममेयम् इति मन्यते ॥

    kṛtāntavaśam āpanno mameyam iti manyate

    — himself fallen under the sway of Fate, thought, 'This one is mine.'

    — स्वयं काल के वश में पड़ा हुआ, यह सोचता रहा — 'यह मेरी है।'