Sarga 52
Aranya Kanda
29 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ह्रियमाणा तु वैदेही कं चिन् नाथम् अपश्यती । ददर्श गिरिशृङ्गस्थान् पञ्चवानरपुंगवान् ॥
hriyamāṇā tu vaidehī kaṃ cin nātham apaśyatī | dadarśa giriśṛṅgasthān pañcavānarapuṃgavān
But Vaidehī, carried off and seeing no protector anywhere, beheld five bull-monkeys standing upon a mountain-peak.
किन्तु हरी जाती हुई वैदेही ने कहीं कोई रक्षक न देखती हुई, पर्वत-शिखर पर स्थित पाँच श्रेष्ठ वानरों को देखा।
Verse 2
तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम् । उत्तरीयं वरारोहा शुभान्य् आभरणानि च । मुमोच यदि रामाय शंसेयुर् इति मैथिली ॥
teṣāṃ madhye viśālākṣī kauśeyaṃ kanakaprabham | uttarīyaṃ varārohā śubhāny ābharaṇāni ca | mumoca yadi rāmāya śaṃseyur iti maithilī
Among them the wide-eyed Maithilī, the fair-hipped one, let fall her gold-gleaming yellow silk, her upper garment, and her fair ornaments, thinking, 'Perhaps they will tell this to Rāma.'
उनके बीच विशालाक्षी, सुन्दर कटि वाली मैथिली ने अपना स्वर्णप्रभ रेशमी उत्तरीय और शुभ आभूषण यह सोचकर गिरा दिए कि 'शायद ये राम को बता दें।'
Verse 3
वस्त्रम् उत्सृज्य तन् मध्ये विनिक्षिप्तं सभूषणम् । संभ्रमात् तु दशग्रीवस् तत् कर्म न च बुद्धिवान् ॥
vastram utsṛjya tan madhye vinikṣiptaṃ sabhūṣaṇam | saṃbhramāt tu daśagrīvas tat karma na ca buddhivān
She cast down that garment with its ornaments into their midst; but Daśagrīva, in his haste and want of wit, did not mark that deed.
उस वस्त्र को आभूषणों सहित उनके बीच डालकर उसने छोड़ दिया; किन्तु घबराहट में बुद्धिहीन दशग्रीव ने उस कर्म को नहीं देखा।
Verse 4
पिङ्गाक्षास् तां विशालाक्षीं नेत्रैर् अनिमिषैर् इव । विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर् वानरर्षभाः ॥
piṅgākṣās tāṃ viśālākṣīṃ netrair animiṣair iva | vikrośantīṃ tadā sītāṃ dadṛśur vānararṣabhāḥ
Those tawny-eyed bull-monkeys, with eyes as if unwinking, gazed upon that wide-eyed Sītā as she cried out.
पिंगल नेत्रों वाले उन श्रेष्ठ वानरों ने चिल्लाती हुई उस विशालाक्षी सीता को मानो अनिमेष नेत्रों से देखा।
Verse 5
स च पम्पाम् अतिक्रम्य लङ्काम् अभिमुखः पुरीम् । जगाम रुदतीं गृह्य मैथिलीं राक्षसेश्वरः ॥
sa ca pampām atikramya laṅkām abhimukhaḥ purīm | jagāma rudatīṃ gṛhya maithilīṃ rākṣaseśvaraḥ
And he, the lord of the rākṣasas, having crossed over the Pampā, went toward the city of Laṅkā, bearing the weeping Maithilī.
और वह राक्षसेश्वर पम्पा को लाँघकर रोती हुई मैथिली को लेकर लंका नगरी की ओर चला।
Verse 6
तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युम् आत्मनः । उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम् ॥
tāṃ jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyum ātmanaḥ | utsaṅgenaiva bhujagīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ mahāviṣām
Greatly rejoicing, Rāvaṇa bore off her who was his own death — as though he held upon his lap a she-serpent of sharp fangs and deadly venom.
अत्यन्त हर्षित रावण उसको, जो उसकी अपनी मृत्यु थी, वैसे हर ले गया मानो गोद में ही तीखे दाँतों वाली, महाविषैली नागिन को रख लिया हो।
Verse 7
वनानि सरितः शैलान् सरांसि च विहायसा । स क्षिप्रं समतीयाय शरश् चापाद् इव च्युतः ॥
vanāni saritaḥ śailān sarāṃsi ca vihāyasā | sa kṣipraṃ samatīyāya śaraś cāpād iva cyutaḥ
Forests, rivers, mountains and lakes he swiftly passed over through the sky, like an arrow loosed from a bow.
वन, नदियाँ, पर्वत और सरोवर उसने आकाश-मार्ग से शीघ्र ही पार कर लिए, जैसे धनुष से छूटा बाण।
Verse 8
तिमिनक्रनिकेतं तु वरुणालयम् अक्षयम् । सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम् ॥
timinakraniketaṃ tu varuṇālayam akṣayam | saritāṃ śaraṇaṃ gatvā samatīyāya sāgaram
Reaching the abode of Varuṇa — the imperishable refuge of rivers, home of the timi-fish and crocodiles — he passed over the ocean.
तिमि-मीन और मगरों के निवास, वरुण के अक्षय आलय, तथा नदियों की शरण (समुद्र) तक पहुँचकर उसने सागर को पार किया।
Verse 9
संभ्रमात् परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः । वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः ॥
saṃbhramāt parivṛttormī ruddhamīnamahoragaḥ | vaidehyāṃ hriyamāṇāyāṃ babhūva varuṇālayaḥ
As Vaidehī was being carried off, the abode of Varuṇa, in agitation, turned its waves back, its fish and great serpents held still.
वैदेही के हरे जाने पर वरुण का आलय (समुद्र) घबराहट में अपनी लहरें लौटा देने लगा, उसके मीन और महानाग स्तब्ध हो गए।
Verse 10
अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश् चारणास् तदा । एतद् अन्तो दशग्रीव इति सिद्धास् तदाब्रुवन् ॥
antarikṣagatā vācaḥ sasṛjuś cāraṇās tadā | etad anto daśagrīva iti siddhās tadābruvan
Then the Cāraṇas, moving through the firmament, sent forth their voices; and the Siddhas said, 'This is the end for Daśagrīva.'
तब अन्तरिक्ष में विचरने वाले चारणों ने वाणियाँ उच्चारित कीं; और सिद्धों ने कहा — 'यह दशग्रीव का अन्त है।'
Verse 11
स तु सीतां विवेष्टन्तीम् अङ्केनादाय रावणः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युम् आत्मनः ॥
sa tu sītāṃ viveṣṭantīm aṅkenādāya rāvaṇaḥ | praviveśa purīṃ laṅkāṃ rūpiṇīṃ mṛtyum ātmanaḥ
But Rāvaṇa, taking upon his lap Sītā as she writhed, entered the city of Laṅkā — his own death in bodily form.
किन्तु वह रावण छटपटाती हुई सीता को गोद में लेकर, जो उसकी साक्षात् मूर्तिमती मृत्यु थी, लंका नगरी में प्रवेश कर गया।
Verse 12
सो ऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम् । संरूढकक्ष्या बहुलं स्वम् अन्तःपुरम् आविशत् ॥
so 'bhigamya purīṃ laṅkāṃ suvibhaktamahāpathām | saṃrūḍhakakṣyā bahulaṃ svam antaḥpuram āviśat
Coming to the city of Laṅkā, with its great highways well laid out and its many spacious courts, he entered his own inner apartments.
सुव्यवस्थित बड़ी-बड़ी सड़कों वाली और अनेक विशाल प्रांगणों वाली लंका नगरी में पहुँचकर उसने अपने अन्तःपुर में प्रवेश किया।
Verse 13
तत्र ताम् असितापाङ्गीं शोकमोहपरायणाम् । निदधे रावणः सीतां मयो मायाम् इवासुरीम् ॥
tatra tām asitāpāṅgīṃ śokamohaparāyaṇām | nidadhe rāvaṇaḥ sītāṃ mayo māyām ivāsurīm
There Rāvaṇa set down that dark-cornered-eyed Sītā, given over to grief and bewilderment, as Maya might set down an āsura enchantment.
Maya is the architect of the asuras, renowned for his magical illusions (māyā).
वहाँ रावण ने उस श्यामवर्ण नेत्र-प्रान्तों वाली, शोक और मोह में डूबी सीता को वैसे स्थापित किया जैसे मय ने कोई आसुरी माया रखी हो।
Verse 14
अब्रवीच् च दशग्रीवः पिशाचीर् घोरदर्शनाः । यथा नैनां पुमान् स्त्री वा सीतां पश्यत्य् असंमतः ॥
abravīc ca daśagrīvaḥ piśācīr ghoradarśanāḥ | yathā naināṃ pumān strī vā sītāṃ paśyaty asaṃmataḥ
And Daśagrīva spoke to the piśācīs of dreadful aspect: 'See that no man or woman, unauthorized, looks upon this Sītā.'
और दशग्रीव ने भयंकर दर्शन वाली पिशाचिनियों से कहा — 'ध्यान रहे कि बिना मेरी अनुमति के कोई पुरुष या स्त्री इस सीता को न देखे।'
Verse 15
मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्य् आभरणानि च । यद् यद् इच्छेत् तद् एवास्या देयं मच्छन्दतो यथा ॥
muktāmaṇisuvarṇāni vastrāṇy ābharaṇāni ca | yad yad icchet tad evāsyā deyaṃ macchandato yathā
'Pearls, gems and gold, garments and ornaments — whatever she may desire, that is to be given to her, even as if at my own will.'
'मोती, मणि और स्वर्ण, वस्त्र और आभूषण — यह जो-जो चाहे वही इसे वैसे ही दिया जाए मानो मेरी ही इच्छा से।'
Verse 16
या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किं चिद् अप्रियम् । अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानान् न तस्या जीवितं प्रियम् ॥
yā ca vakṣyati vaidehīṃ vacanaṃ kiṃ cid apriyam | ajñānād yadi vā jñānān na tasyā jīvitaṃ priyam
'And whoever shall speak to Vaidehī any unwelcome word, whether in ignorance or in knowledge, forfeits her life.'
'और जो कोई वैदेही से कोई अप्रिय वचन कहेगी, चाहे अनजाने में या जानबूझकर, उसका जीवन प्रिय नहीं रहेगा (अर्थात् वह मारी जाएगी)।'
Verse 17
तथोक्त्वा राक्षसीस् तास् तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् किं कृत्यम् इति चिन्तयन् । ददर्शाष्टौ महावीर्यान् राक्षसान् पिशिताशनान् ॥
tathoktvā rākṣasīs tās tu rākṣasendraḥ pratāpavān | niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt kiṃ kṛtyam iti cintayan | dadarśāṣṭau mahāvīryān rākṣasān piśitāśanān
Having so spoken to those rākṣasīs, the mighty lord of the rākṣasas went forth from that inner palace, pondering 'What is to be done?', and beheld eight rākṣasas of great valor, eaters of flesh.
उन राक्षसियों से इस प्रकार कहकर प्रतापी राक्षसेन्द्र उस अन्तःपुर से निकलकर 'क्या करना चाहिए' यह सोचते हुए, महान पराक्रमी, मांसभक्षी आठ राक्षसों को देखा।
Verse 18
स तान् दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः । उवाचैतान् इदं वाक्यं प्रशस्य बलवीर्यतः ॥
sa tān dṛṣṭvā mahāvīryo varadānena mohitaḥ | uvācaitān idaṃ vākyaṃ praśasya balavīryataḥ
Beholding them, he of great valor — made over-bold by the boon he had received — spoke to them this word, praising their strength and valor:
उन्हें देखकर वह महापराक्रमी, वरदान से उन्मत्त हुआ, उनके बल और पराक्रम की प्रशंसा करते हुए यह वचन बोला —
Verse 19
नानाप्रहरणाः क्षिप्रम् इतो गच्छत सत्वराः । जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् ॥
nānāpraharaṇāḥ kṣipram ito gacchata satvarāḥ | janasthānaṃ hatasthānaṃ bhūtapūrvaṃ kharālayam
'With your various weapons, go quickly and in haste from here to Janasthāna — that ruined place, formerly the abode of Khara.'
'नाना प्रकार के अस्त्र लिए हुए तुम शीघ्र और सत्वर यहाँ से जनस्थान जाओ — उस उजड़े हुए स्थान पर, जो पहले खर का आवास था।'
Verse 20
तत्रोष्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे । पौरुषं बलम् आश्रित्य त्रासम् उत्सृज्य दूरतः ॥
tatroṣyatāṃ janasthāne śūnye nihatarākṣase | pauruṣaṃ balam āśritya trāsam utsṛjya dūrataḥ
'Dwell there in Janasthāna, now empty, its rākṣasas slain, relying on your manly strength and casting fear far away.'
'उस सूने जनस्थान में, जहाँ के राक्षस मारे जा चुके हैं, अपने पुरुषार्थ और बल का आश्रय लेकर, भय को दूर छोड़कर निवास करो।'
Verse 21
बलं हि सुमहद् यन् मे जनस्थाने निवेशितम् । सदूषणखरं युद्धे हतं तद् रामसायकैः ॥
balaṃ hi sumahad yan me janasthāne niveśitam | sadūṣaṇakharaṃ yuddhe hataṃ tad rāmasāyakaiḥ
'For that very great force of mine that was stationed in Janasthāna, together with Dūṣaṇa and Khara, was slain in battle by Rāma's shafts.'
'क्योंकि जनस्थान में स्थापित मेरा वह विशाल सैन्यबल, दूषण और खर सहित, युद्ध में राम के बाणों से मारा गया।'
Verse 22
ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते । वैरं च सुमहज् जातं रामं प्रति सुदारुणम् ॥
tataḥ krodho mamāpūrvo dhairyasyopari vardhate | vairaṃ ca sumahaj jātaṃ rāmaṃ prati sudāruṇam
'Thence an anger unknown before grows in me, beyond my patience; and a mighty, most dreadful enmity has arisen against Rāma.'
'इससे मेरे धैर्य से परे एक अपूर्व क्रोध बढ़ रहा है; और राम के प्रति एक महान, अत्यन्त भयंकर वैर उत्पन्न हो गया है।'
Verse 23
निर्यातयितुम् इच्छामि तच् च वैरम् अहं रिपोः । न हि लप्स्याम्य् अहं निद्राम् अहत्वा संयुगे रिपुम् ॥
niryātayitum icchāmi tac ca vairam ahaṃ ripoḥ | na hi lapsyāmy ahaṃ nidrām ahatvā saṃyuge ripum
'I wish to pay back that enmity upon my foe; for I shall get no sleep until I have slain my enemy in battle.'
'मैं शत्रु से उस वैर का बदला लेना चाहता हूँ; क्योंकि युद्ध में शत्रु को मारे बिना मुझे नींद नहीं मिलेगी।'
Verse 24
तं त्व् इदानीम् अहं हत्वा खरदूषणघातिनम् । रामं शर्मोपलप्स्यामि धनं लब्ध्वेव निर्धनः ॥
taṃ tv idānīm ahaṃ hatvā kharadūṣaṇaghātinam | rāmaṃ śarmopalapsyāmi dhanaṃ labdhveva nirdhanaḥ
'Now, having slain that Rāma, the slayer of Khara and Dūṣaṇa, I shall win peace — as a poor man who has gained wealth.'
'अब खर और दूषण के घातक उस राम को मारकर मैं वैसे शान्ति पाऊँगा जैसे निर्धन धन पाकर।'
Verse 25
जनस्थाने वसद्भिस् तु भवद्भी रामम् आश्रिता । प्रवृत्तिर् उपनेतव्या किं करोतीति तत्त्वतः ॥
janasthāne vasadbhis tu bhavadbhī rāmam āśritā | pravṛttir upanetavyā kiṃ karotīti tattvataḥ
'But you, dwelling in Janasthāna, must bring me word of Rāma — what he truly does.'
'किन्तु जनस्थान में रहते हुए तुम्हें राम के संबंध में समाचार लाकर देना होगा — वह वास्तव में क्या कर रहा है।'
Verse 26
अप्रमादाच् च गन्तव्यं सर्वैर् एव निशाचरैः । कर्तव्यश् च सदा यत्नो राघवस्य वधं प्रति ॥
apramādāc ca gantavyaṃ sarvair eva niśācaraiḥ | kartavyaś ca sadā yatno rāghavasya vadhaṃ prati
'And all of you night-rangers must go with vigilance, and effort must ever be made toward the slaying of Rāghava.'
'और सभी निशाचरों को सावधानी से जाना चाहिए; तथा राघव के वध के लिए सदा प्रयत्न करना चाहिए।'
Verse 27
युष्माकं हि बलज्ञो ऽहं बहुशो रणमूर्धनि । अतश् चास्मिञ् जनस्थाने मया यूयं नियोजिताः ॥
yuṣmākaṃ hi balajño 'haṃ bahuśo raṇamūrdhani | ataś cāsmiñ janasthāne mayā yūyaṃ niyojitāḥ
'For I know your strength, proven many times at the head of battle; therefore have I appointed you to this Janasthāna.'
'क्योंकि रणभूमि के अग्रभाग में अनेक बार मैं तुम्हारे बल को जान चुका हूँ; इसीलिए इस जनस्थान में मैंने तुम्हें नियुक्त किया है।'
Verse 28
ततः प्रियं वाक्यम् उपेत्य राक्षसा; महार्थम् अष्टाव् अभिवाद्य रावणम् । विहाय लङ्कां सहिताः प्रतस्थिरे; यतो जनस्थानम् अलक्ष्यदर्शनाः ॥
tataḥ priyaṃ vākyam upetya rākṣasā; mahārtham aṣṭāv abhivādya rāvaṇam | vihāya laṅkāṃ sahitāḥ pratasthire; yato janasthānam alakṣyadarśanāḥ
Then the eight rākṣasas, drawing near with pleasing words and saluting Rāvaṇa of great purpose, left Laṅkā and set out together, unseen, toward Janasthāna.
तब वे आठ राक्षस प्रिय वचन कहते हुए, महान प्रयोजन वाले रावण का अभिवादन कर, लंका छोड़कर एक साथ, किसी को दिखाई न देते हुए, जनस्थान की ओर चल पड़े।
Verse 29
ततस् तु सीताम् उपलभ्य रावणः; सुसंप्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम् । प्रसज्य रामेण च वैरम् उत्तमं; बभूव मोहान् मुदितः स राक्षसः ॥
tatas tu sītām upalabhya rāvaṇaḥ; susaṃprahṛṣṭaḥ parigṛhya maithilīm | prasajya rāmeṇa ca vairam uttamaṃ; babhūva mohān muditaḥ sa rākṣasaḥ
Then Rāvaṇa, having gained Sītā and clasping the Maithilī, greatly rejoicing — yet having fastened upon himself a supreme enmity with Rāma — that rākṣasa, in his delusion, was glad.
तब सीता को पाकर और मैथिली को गोद में लेकर अत्यन्त हर्षित रावण — यद्यपि राम के साथ परम वैर बाँध चुका था — वह राक्षस मोहवश प्रसन्न हुआ।