Sarga 46
Aranya Kanda
23 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवं ब्रुवत्यां सीतायां संरब्धः परुषाक्षरम् । ललाटे भ्रुकुटीं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह ॥
evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ saṃrabdhaḥ paruṣākṣaram | lalāṭe bhrukuṭīṃ kṛtvā rāvaṇaḥ pratyuvāca ha
As Sītā spoke thus, Rāvaṇa, enraged, in harsh syllables, knitting his brow upon his forehead, answered:
सीता के इस प्रकार कहने पर रावण ने रोष में भरकर, ललाट पर भौंह चढ़ाकर कठोर अक्षरों में उत्तर दिया:
Verse 2
भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्न्यो वरवर्णिनि । रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान् ॥
bhrātā vaiśravaṇasyāhaṃ sāpatnyo varavarṇini | rāvaṇo nāma bhadraṃ te daśagrīvaḥ pratāpavān
'I am the brother of Vaiśravaṇa (Kubera), by a different mother, O fair-coloured one; Rāvaṇa by name — may it be well with you — the ten-necked, the mighty.'
'हे सुन्दरवर्णिनी! मैं वैश्रवण (कुबेर) का सौतेला भाई हूँ; तुम्हारा कल्याण हो — रावण नामक, दशग्रीव, प्रतापी (मैं ही हूँ)।'
Verse 3
यस्य देवाः सगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः । विद्रवन्ति भयाद् भीता मृत्योर् इव सदा प्रजाः ॥
yasya devāḥ sagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ | vidravanti bhayād bhītā mṛtyor iva sadā prajāḥ
'He before whom the gods, with gandharvas, piśācas, birds, and serpents, flee, terrified by fear, as living beings always (flee) from Death;'
'जिससे गन्धर्व, पिशाच, पक्षी और नागों सहित देवता भय से डरकर वैसे ही भाग जाते हैं, जैसे प्राणी सदा मृत्यु से;'
Verse 4
येन वैश्रवणो भ्राता वैमात्रः कारणान्तरे । द्वन्द्वम् आसादितः क्रोधाद् रणे विक्रम्य निर्जितः ॥
yena vaiśravaṇo bhrātā vaimātraḥ kāraṇāntare | dvandvam āsāditaḥ krodhād raṇe vikramya nirjitaḥ
'by whom his half-brother Vaiśravaṇa, in some matter, when met in single combat out of wrath, was vanquished by (my) valour in battle;'
'जिसने किसी प्रसंग में क्रोधवश द्वन्द्वयुद्ध में सामना करने पर अपने सौतेले भाई वैश्रवण को पराक्रम से युद्ध में परास्त कर दिया;'
Verse 5
मद्भयार्तः परित्यज्य स्वम् अधिष्ठानम् ऋद्धिमत् । कैलासं पर्वतश्रेष्ठम् अध्यास्ते नरवाहनः ॥
madbhayārtaḥ parityajya svam adhiṣṭhānam ṛddhimat | kailāsaṃ parvataśreṣṭham adhyāste naravāhanaḥ
'who, afflicted by fear of me, forsaking his own prosperous dwelling, the man-borne one (Kubera) now dwells upon Kailāsa, best of mountains.'
'जो मेरे भय से पीड़ित होकर अपने समृद्ध निवास को छोड़कर, वह नरवाहन (कुबेर) अब पर्वतश्रेष्ठ कैलास पर रहता है।'
Verse 6
यस्य तत् पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम् । वीर्याद् आवर्जितं भद्रे येन यामि विहायसं ॥
yasya tat puṣpakaṃ nāma vimānaṃ kāmagaṃ śubham | vīryād āvarjitaṃ bhadre yena yāmi vihāyasaṃ
'Whose was that fair, wish-going car named Puṣpaka — that by my valour I wrested (from him), O lovely one, by which I course the sky.'
'हे भद्रे! जिसका वह पुष्पक नामक इच्छानुसार चलने वाला शुभ विमान था, जिसे मैंने पराक्रम से (उससे) छीन लिया, और जिससे मैं आकाश में विचरता हूँ।'
Verse 7
मम संजातरोषस्य मुखं दृष्ट्वैव मैथिलि । विद्रवन्ति परित्रस्ताः सुराः शक्रपुरोगमाः ॥
mama saṃjātaroṣasya mukhaṃ dṛṣṭvaiva maithili | vidravanti paritrastāḥ surāḥ śakrapurogamāḥ
'At the mere sight of my face, my wrath arisen, O Maithilī, the gods with Indra at their head flee, utterly terrified.'
'हे मैथिली! रोष में भरे मेरे मुख को देखते ही इन्द्र आदि देवता अत्यन्त भयभीत होकर भाग जाते हैं।'
Verse 8
यत्र तिष्ठाम्य् अहं तत्र मारुतो वाति शङ्कितः । तीव्रांशुः शिशिरांशुश् च भयात् संपद्यते रविः ॥
yatra tiṣṭhāmy ahaṃ tatra māruto vāti śaṅkitaḥ | tīvrāṃśuḥ śiśirāṃśuś ca bhayāt saṃpadyate raviḥ
'Where I stand, there the wind blows apprehensively, and the fierce-rayed sun, out of fear, becomes cool-rayed.'
'जहाँ मैं खड़ा होता हूँ, वहाँ वायु सशंक होकर बहती है, और तीक्ष्ण किरणों वाला सूर्य भय से शीतल किरणों वाला हो जाता है।'
Verse 9
निष्कम्पपत्रास् तरवो नद्यश् च स्तिमितोदकाः । भवन्ति यत्र यत्राहं तिष्ठामि च चरामि च ॥
niṣkampapatrās taravo nadyaś ca stimitodakāḥ | bhavanti yatra yatrāhaṃ tiṣṭhāmi ca carāmi ca
'Wherever I stand and wherever I roam, the trees become still of leaf, and the rivers stilled of water.'
'मैं जहाँ-जहाँ खड़ा होता और विचरता हूँ, वहाँ वृक्षों के पत्ते निश्चल और नदियाँ जल में स्तब्ध हो जाती हैं।'
Verse 10
मम पारे समुद्रस्य लङ्का नाम पुरी शुभा । संपूर्णा राक्षसैर् घोरैर् यथेन्द्रस्यामरावती ॥
mama pāre samudrasya laṅkā nāma purī śubhā | saṃpūrṇā rākṣasair ghorair yathendrasyāmarāvatī
'Across the sea is my fair city named Laṅkā, filled with dreadful rākṣasas, like Indra's Amarāvatī.'
'समुद्र के उस पार मेरी लंका नामक शुभ नगरी है, जो घोर राक्षसों से वैसे ही भरी है, जैसे इन्द्र की अमरावती।'
Verse 11
प्राकारेण परिक्षिप्ता पाण्डुरेण विराजिता । हेमकक्ष्या पुरी रम्या वैदूर्यमय तोरणा ॥
prākāreṇa parikṣiptā pāṇḍureṇa virājitā | hemakakṣyā purī ramyā vaidūryamaya toraṇā
'Encircled by a white rampart, radiant, a lovely city with golden enclosures and gateways of cat's-eye gem;'
'श्वेत परकोटे से घिरी, देदीप्यमान, स्वर्ण के परकोटों वाली वह रमणीय नगरी वैदूर्यमणि के तोरणों वाली है;'
Verse 12
हस्त्यश्वरथसंभाधा तूर्यनादविनादिता । सर्वकामफलैर् वृक्षैः संकुलोद्यानशोभिता ॥
hastyaśvarathasaṃbhādhā tūryanādavināditā | sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ saṃkulodyānaśobhitā
'thronged with elephants, horses, and chariots, resounding with the sound of trumpets, graced with crowded gardens of trees bearing all desired fruits.'
'हाथी, घोड़े और रथों से भरी, वाद्यों की ध्वनि से गूँजती, समस्त मनोवांछित फल देने वाले वृक्षों से भरे उद्यानों से सुशोभित है।'
Verse 13
तत्र त्वं वसती सीते राजपुत्रि मया सह । न स्रमिष्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि ॥
tatra tvaṃ vasatī sīte rājaputri mayā saha | na sramiṣyasi nārīṇāṃ mānuṣīṇāṃ manasvini
'There you, dwelling with me, O Sītā, O princess, O high-minded one, shall not recall the women of mortal kind.'
'हे राजकुमारी सीते! हे मनस्विनी! वहाँ मेरे साथ रहती हुई तुम मानवी स्त्रियों को (फिर) स्मरण नहीं करोगी।'
Verse 14
भुञ्जाना मानुषान् भोगान् दिव्यांश् च वरवर्णिनि । न स्मरिष्यसि रामस्य मानुषस्य गतायुषः ॥
bhuñjānā mānuṣān bhogān divyāṃś ca varavarṇini | na smariṣyasi rāmasya mānuṣasya gatāyuṣaḥ
'Enjoying human pleasures and divine ones too, O fair-coloured one, you shall not remember Rāma, a mortal whose span is ended.'
'हे सुन्दरवर्णिनी! मानवीय और दिव्य भोगों को भोगती हुई तुम उस मनुष्य राम को, जिसकी आयु समाप्त हो चुकी है, स्मरण नहीं करोगी।'
Verse 15
स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ञा दशरथेन यः । मन्दवीर्यः सुतो ज्येष्ठस् ततः प्रस्थापितो वनम् ॥
sthāpayitvā priyaṃ putraṃ rājñā daśarathena yaḥ | mandavīryaḥ suto jyeṣṭhas tataḥ prasthāpito vanam
'He whom king Daśaratha, having established his beloved son (Bharata), then sent to the forest — his eldest son, of feeble prowess;'
'जिसे राजा दशरथ ने अपने प्रिय पुत्र (भरत) को (राज्य पर) स्थापित करके वन को भेज दिया — वह मन्दपराक्रम ज्येष्ठ पुत्र;'
Verse 16
तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा । करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना ॥
tena kiṃ bhraṣṭarājyena rāmeṇa gatacetasā | kariṣyasi viśālākṣi tāpasena tapasvinā
'what will you do, O wide-eyed one, with that Rāma, fallen from kingdom, of lost wits, an ascetic practising austerity?'
'हे विशालाक्षी! राज्य से च्युत, विवेकहीन, तपस्या करने वाले उस तपस्वी राम से तुम भला क्या करोगी?'
Verse 17
सर्वराक्षसभर्तारं कामात् स्वयम् इहागतम् । न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वम् अर्हसि ॥
sarvarākṣasabhartāraṃ kāmāt svayam ihāgatam | na manmathaśarāviṣṭaṃ pratyākhyātuṃ tvam arhasi
'The lord of all the rākṣasas, come here himself out of love, pierced by the arrows of Manmatha — you ought not to refuse.'
'कामवश स्वयं यहाँ आए हुए, कामदेव के बाणों से बिंधे समस्त राक्षसों के स्वामी को तुम्हें अस्वीकार नहीं करना चाहिए।'
Verse 18
प्रत्याख्याय हि मां भीरु परितापं गमिष्यसि । चरणेनाभिहत्येव पुरूरवसम् उर्वशी ॥
pratyākhyāya hi māṃ bhīru paritāpaṃ gamiṣyasi | caraṇenābhihatyeva purūravasam urvaśī
'For refusing me, O timid one, you will come to remorse, as Urvaśī (came to remorse) having spurned Purūravas with her foot.'
'हे भीरु! मुझे ठुकराकर तुम वैसे ही पश्चात्ताप को प्राप्त होगी, जैसे पैर से ठुकराकर उर्वशी पुरूरवा के (ठुकराने) पर (पछताई)।'
Verse 19
एवम् उक्ता तु वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना । अब्रवीत् परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम् ॥
evam uktā tu vaidehī kruddhā saṃraktalocanā | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipam
Thus addressed, Vaidehī, angered, her eyes blood-red, spoke a harsh word to the lord of the rākṣasas in that solitary place:
इस प्रकार कहे जाने पर क्रुद्ध, लाल आँखों वाली वैदेही ने उस एकान्त स्थान में राक्षसराज से कठोर वचन कहा:
Verse 20
कथं वैश्रवणं देवं सर्वभूतनमस्कृतम् । भ्रातरं व्यपदिश्य त्वम् अशुभं कर्तुम् इच्छसि ॥
kathaṃ vaiśravaṇaṃ devaṃ sarvabhūtanamaskṛtam | bhrātaraṃ vyapadiśya tvam aśubhaṃ kartum icchasi
'How, invoking as your brother the god Vaiśravaṇa, revered by all beings, do you wish to do this unholy thing?'
'समस्त प्राणियों द्वारा नमस्कृत देव वैश्रवण को अपना भाई बताकर तुम यह अशुभ कर्म कैसे करना चाहते हो?'
Verse 21
अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः । येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिर् अजितेन्द्रियः ॥
avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ | yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhir ajitendriyaḥ
'Inevitably all the rākṣasas will perish, O Rāvaṇa — they whose king you are, harsh, of ill understanding, unruled of senses.'
'हे रावण! समस्त राक्षस अवश्य नष्ट हो जाएँगे, जिनके तुम-जैसे कठोर, दुर्बुद्धि, इन्द्रियों के वश में न रहने वाले राजा हो।'
Verse 22
अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यम् इन्द्रस्य जीवितुम् । न तु रामस्य भार्यां माम् अपनीयास्ति जीवितम् ॥
apahṛtya śacīṃ bhāryāṃ śakyam indrasya jīvitum | na tu rāmasya bhāryāṃ mām apanīyāsti jīvitam
'Having carried off Śacī, (Indra's) wife, one might still live; but having carried me away, the wife of Rāma, there is no living.'
'इन्द्र की भार्या शची को हरकर तो (फिर भी) जीवित रहा जा सकता है; किन्तु राम की भार्या मुझको हर ले जाने पर (तुम्हारा) जीवन (संभव) नहीं है।'
Verse 23
जीवेच् चिरं वज्रधरस्य हस्ताच्; छचीं प्रधृष्याप्रतिरूपरूपाम् । न मादृशीं राक्षसधर्षयित्वा; पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः ॥
jīvec ciraṃ vajradharasya hastāc; chacīṃ pradhṛṣyāpratirūparūpām | na mādṛśīṃ rākṣasadharṣayitvā; pītāmṛtasyāpi tavāsti mokṣaḥ
'One might live long, even having assaulted the matchless-formed Śacī from the hand of the thunderbolt-bearer; but for you, having outraged such a one as me, O rākṣasa, there is no release, even if you have drunk the nectar.'
'वज्रधारी (इन्द्र) के हाथ से अनुपम रूप वाली शची पर आक्रमण करके भी कोई चिरकाल जीवित रह सकता है; किन्तु हे राक्षस! मुझ-जैसी पर अत्याचार करके, अमृत पिए होने पर भी, तुम्हारा छुटकारा नहीं है।'