Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 45

Aranya Kanda

45 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा । परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानम् आत्मना ॥

    rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā | parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānam ātmanā

    Questioned then by Rāvaṇa, who was bent on carrying her off, in the guise of a wandering ascetic, Vaidehī told of herself, unaided.

    उसे हर ले जाने की इच्छा वाले रावण के द्वारा परिव्राजक के रूप में पूछे जाने पर वैदेही ने तब स्वयं ही अपना परिचय दिया।

  2. Verse 2

    ब्राह्मणश् चातिथिश् चैष अनुक्तो हि शपेत माम् । इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनम् अब्रवीत् ॥

    brāhmaṇaś cātithiś caiṣa anukto hi śapeta mām | iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanam abravīt

    'He is a brāhmaṇa and a guest; unaddressed, he might curse me' — pondering thus for a moment, Sītā then spoke:

    'यह ब्राह्मण है और अतिथि है; बिना उत्तर दिए (अपमानित होकर) कहीं मुझे शाप न दे दे' — ऐसा क्षण भर विचारकर सीता ने वचन कहा:

  3. Verse 3

    दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः । सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम ॥

    duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ | sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama

    'I am the daughter of Janaka of Mithilā, the great-souled; Sītā by name am I — may it be well with you — the wife of Rāma, O best of the twice-born.'

    'हे द्विजश्रेष्ठ! मैं महात्मा मिथिलानरेश जनक की पुत्री हूँ; मेरा नाम सीता है, तुम्हारा कल्याण हो; मैं राम की भार्या हूँ।'

  4. Verse 4

    संवत्सरं चाध्युषिता राघवस्य निवेशने । भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥

    saṃvatsaraṃ cādhyuṣitā rāghavasya niveśane | bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī

    'For a year I dwelt in Rāghava's house, enjoying human pleasures, rich in all desires.'

    'एक वर्ष तक मैं राघव के घर में रही, मानवीय भोगों को भोगती हुई, समस्त कामनाओं से सम्पन्न।'

  5. Verse 5

    ततः संवत्सराद् ऊर्ध्वं सममन्यत मे पतिम् । अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः ॥

    tataḥ saṃvatsarād ūrdhvaṃ samamanyata me patim | abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ

    'Then, after a year, my husband, having come together with the royal ministers, resolved to consecrate Rāma (as heir-king).'

    'तब एक वर्ष के बाद मेरे ससुर (दशरथ) ने राजमन्त्रियों के साथ मिलकर राम को (युवराज-पद पर) अभिषिक्त करने का विचार किया।'

  6. Verse 6

    तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने । कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम् ॥

    tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane | kaikeyī nāma bhartāraṃ mamāryā yācate varam

    'When that consecration of Rāghava was being made ready, (my) noble (mother-in-law) named Kaikeyī asked a boon of her husband (my father-in-law).'

    'राघव का वह अभिषेक जब तैयार किया जा रहा था, तब कैकेयी नामक मेरी आर्या (सास) ने अपने पति (मेरे ससुर) से वर माँगा।'

  7. Verse 7

    प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे । मम प्रव्राजनं भर्तुर् भरतस्याभिषेचनम् । द्वाव् अयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम् ॥

    pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me | mama pravrājanaṃ bhartur bharatasyābhiṣecanam | dvāv ayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam

    'Binding my father-in-law by her good service to him, Kaikeyī asked of her husband, the best of kings, truthful to his pledge, two (boons): my husband's banishment and Bharata's consecration.'

    'अपनी सेवा से मेरे ससुर को बाँधकर कैकेयी ने सत्यप्रतिज्ञ नृपश्रेष्ठ अपने पति से दो (वर) माँगे — मेरे पति का वनवास और भरत का अभिषेक।'

  8. Verse 8

    नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये ऽहं कदा चन । एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्य् अभिषिच्यते ॥

    nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye 'haṃ kadā cana | eṣa me jīvitasyānto rāmo yady abhiṣicyate

    '"I will not eat today, nor sleep, nor ever drink; this is the end of my life, if Rāma is consecrated" (said she).'

    '"मैं आज न भोजन करूँगी, न सोऊँगी, न कभी जल पिऊँगी; यदि राम अभिषिक्त होते हैं, तो यही मेरे जीवन का अन्त है" — (ऐसा उसने कहा)।'

  9. Verse 9

    इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः । अयाचतार्थैर् अन्वर्थैर् न च याच्ञां चकार सा ॥

    iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ | ayācatārthair anvarthair na ca yācñāṃ cakāra sā

    'As Kaikeyī spoke thus, my honour-giving father-in-law entreated her with fitting, meaningful words; but she would make no (relenting) request.'

    'इस प्रकार कहती हुई कैकेयी से मेरे मान देने वाले ससुर ने उचित और अर्थपूर्ण वचनों से अनुनय किया; किन्तु उसने अपनी माँग (वापस लेने की) प्रार्थना स्वीकार नहीं की।'

  10. Verse 10

    मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः । रामेति प्रथितो लोके गुणवान् सत्यवाक् शुचिः । विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः ॥

    mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ | rāmeti prathito loke guṇavān satyavāk śuciḥ | viśālākṣo mahābāhuḥ sarvabhūtahite rataḥ

    'My husband of great splendour is twenty-five years of age, renowned in the world as Rāma, virtuous, truthful of speech, pure, wide-eyed, mighty-armed, devoted to the good of all beings.'

    'मेरे पति महातेजस्वी, अवस्था में पच्चीस वर्ष के, संसार में राम नाम से प्रसिद्ध, गुणवान, सत्यवादी, पवित्र, विशाल नेत्रों वाले, महाबाहु और समस्त प्राणियों के हित में रत हैं।'

  11. Verse 11

    अभिषेकाय तु पितुः समीपं रामम् आगतम् । कैकेयी मम भर्तारम् इत्य् उवाच द्रुतं वचः ॥

    abhiṣekāya tu pituḥ samīpaṃ rāmam āgatam | kaikeyī mama bhartāram ity uvāca drutaṃ vacaḥ

    'But as Rāma came to his father's presence for the consecration, Kaikeyī spoke to my husband this swift word:'

    'अभिषेक के लिए पिता के पास आए हुए राम से — मेरे पति से — कैकेयी ने यह तीखा (शीघ्र) वचन कहा:'

  12. Verse 12

    तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव । भरताय प्रदातव्यम् इदं राज्यम् अकण्टकम् ॥

    tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava | bharatāya pradātavyam idaṃ rājyam akaṇṭakam

    '"Hear this command of your father to me, O Rāghava: this kingdom, free of thorns, is to be given to Bharata.'

    '"हे राघव! तुम्हारे पिता की मुझसे की गई यह आज्ञा सुनो: यह निष्कण्टक राज्य भरत को दिया जाना है।'

  13. Verse 13

    त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च । वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात् ॥

    tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca | vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt

    '"But you must dwell nine years and five in the forest; go forth, O Kākutstha, and free your father from untruth."'

    '"और तुम्हें चौदह वर्ष वन में रहना होगा; हे काकुत्स्थ! वन को चले जाओ और अपने पिता को असत्य (के दोष) से मुक्त करो।"'

  14. Verse 14

    तथेत्य् उवाच तां रामः कैकेयीम् अकुतोभयः । चकार तद्वचस् तस्या मम भर्ता दृढव्रतः ॥

    tathety uvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīm akutobhayaḥ | cakāra tadvacas tasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ

    '"So be it," said Rāma to Kaikeyī, without any fear; and he did that word of hers, my husband of firm vow.'

    'राम ने निर्भय होकर उस कैकेयी से "वैसा ही हो" कहा; और मेरे दृढ़व्रत पति ने उसका वह वचन पूरा किया।'

  15. Verse 15

    दद्यान् न प्रतिगृह्णीयात् सत्यब्रूयान् न चानृतम् । एतद् ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवम् अनुत्तमम् ॥

    dadyān na pratigṛhṇīyāt satyabrūyān na cānṛtam | etad brāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvam anuttamam

    'He would give and not take, speak truth and not untruth — this, O brāhmaṇa, is Rāma's firm and supreme vow.'

    'देना, पर न लेना; सत्य बोलना, पर असत्य नहीं — हे ब्राह्मण! यही राम का दृढ़ और सर्वोत्तम व्रत है।'

  16. Verse 16

    तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् । रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरे ऽरिहा ॥

    tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān | rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare 'rihā

    'His half-brother, named Lakṣmaṇa, valorous, a tiger among men, is Rāma's helper, a slayer of foes in battle.'

    'उनका सौतेला भाई वीर्यवान लक्ष्मण नामक (वीर) है, जो पुरुषसिंह, राम का सहायक और युद्ध में शत्रुओं का नाशक है।'

  17. Verse 17

    स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः । अन्वगच्छद् धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ॥

    sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ | anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha

    'That brother named Lakṣmaṇa, a practiser of dharma, of firm vow, bow in hand, followed as we two went forth.'

    'वह लक्ष्मण नामक भाई, धर्माचारी, दृढ़व्रत, धनुष हाथ में लिए, वन को जाते हुए (हम दोनों के) साथ चला।'

  18. Verse 18

    ते वयं प्रच्युता राज्यात् कैलेय्यास् तु कृते त्रयः । विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरम् ओजसा ॥

    te vayaṃ pracyutā rājyāt kaileyyās tu kṛte trayaḥ | vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīram ojasā

    'We three, cast from the kingdom for Kaikeyī's sake, O best of the twice-born, range the deep forest in our strength.'

    'हे द्विजश्रेष्ठ! कैकेयी के कारण राज्य से च्युत हुए हम तीनों अपने तेज से इस गहन वन में विचरते हैं।'

  19. Verse 19

    समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुम् इह त्वया । आगमिष्यति मे भर्ता वन्यम् आदाय पुष्कलम् ॥

    samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastum iha tvayā | āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam

    'Take comfort for a while; it is possible for you to stay here; my husband will come, bringing abundant forest-fare.'

    'कुछ देर विश्राम कीजिए; आप यहाँ ठहर सकते हैं; मेरे पति प्रचुर वन्य (फल-मूल) लेकर आ जाएँगे।'

  20. Verse 20

    स त्वं नाम च गोत्रं च कुलम् आचक्ष्व तत्त्वतः । एकश् च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥

    sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulam ācakṣva tattvataḥ | ekaś ca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija

    'Now tell truly your name, your gotra, and your family; and why do you range the Daṇḍaka forest alone, O twice-born?'

    'अब आप अपना नाम, गोत्र और कुल ठीक-ठीक बताइए; और हे द्विज! आप दण्डकारण्य में अकेले किसलिए विचरते हैं?'

  21. Verse 21

    एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः । प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः ॥

    evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ | pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

    As Sītā, Rāma's wife, spoke thus, the mighty Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, gave a fierce answer in reply:

    राम की पत्नी सीता के इस प्रकार कहने पर महाबली राक्षसराज रावण ने तीखा उत्तर दिया:

  22. Verse 22

    येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरपन्नगाः । अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः ॥

    yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsurapannagāḥ | ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ

    'He by whom the worlds have been terrified, with their gods, asuras, and serpents — I am that one named Rāvaṇa, O Sītā, lord of the hosts of rākṣasas.'

    'हे सीते! जिसने देवों, असुरों और नागों सहित समस्त लोकों को भयभीत किया है, वह रावण नामक मैं ही हूँ — राक्षस-समूहों का स्वामी।'

  23. Verse 23

    त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् । रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्य् अनिन्दिते ॥

    tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm | ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmy anindite

    'But beholding you, of golden hue, clad in silk, I find no delight in my own wives, O blameless one.'

    'हे निर्दोषांगी! स्वर्ण के समान कान्ति वाली, रेशमी वस्त्र पहने तुम्हें देखकर मुझे अपनी स्त्रियों में कोई प्रीति नहीं रह जाती।'

  24. Verse 24

    बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणाम् आहृतानाम् इतस् ततः । सर्वासाम् एव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव ॥

    bahvīnām uttamastrīṇām āhṛtānām itas tataḥ | sarvāsām eva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava

    'Of the many choice women carried off from here and there — of all of them, may it be well with you, become my chief queen.'

    'इधर-उधर से हरकर लाई गई अनेक उत्तम स्त्रियों में — उन सबकी — तुम्हारा कल्याण हो — तुम मेरी पटरानी बन जाओ।'

  25. Verse 25

    लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी । सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि ॥

    laṅkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī | sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā girimūrdhani

    'Laṅkā by name is my great city in the midst of the sea, encircled by the ocean, set upon a mountain-crest.'

    'समुद्र के बीच लंका नामक मेरी महानगरी है, जो सागर से घिरी और पर्वत के शिखर पर बसी है।'

  26. Verse 26

    तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि । न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि ॥

    tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vicariṣyasi | na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini

    'There, O Sītā, you shall roam the woods together with me, and you shall not long for this forest-dwelling, O lovely one.'

    'हे सीते! वहाँ तुम मेरे साथ वनों में विचरोगी, और हे भामिनी! इस वनवास की लालसा तुम्हें नहीं रहेगी।'

  27. Verse 27

    पञ्चदास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः । सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि ॥

    pañcadāsyaḥ sahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ | sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi

    'Five thousand handmaids, adorned with every ornament, shall wait upon you, O Sītā, if you become my wife.'

    'हे सीते! यदि तुम मेरी भार्या बन जाओ, तो समस्त आभूषणों से विभूषित पाँच हज़ार दासियाँ तुम्हारी सेवा करेंगी।'

  28. Verse 28

    रावणेनैवम् उक्ता तु कुपिता जनकात्मजा । प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तम् अनादृत्य राक्षसं ॥

    rāvaṇenaivam uktā tu kupitā janakātmajā | pratyuvācānavadyāṅgī tam anādṛtya rākṣasaṃ

    Thus addressed by Rāvaṇa, Janaka's daughter, angered, she of faultless limbs, disregarding the rākṣasa, answered him:

    रावण के इस प्रकार कहने पर क्रुद्ध होकर, निर्दोष अंगों वाली जनककन्या ने उस राक्षस की उपेक्षा करते हुए उसे उत्तर दिया:

  29. Verse 29

    महागिरिम् इवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् । महोदधिम् इवाक्षोभ्यम् अहं रामम् अनुव्रता ॥

    mahāgirim ivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim | mahodadhim ivākṣobhyam ahaṃ rāmam anuvratā

    'Like a great mountain unshakeable, like Mahendra my husband, like the great ocean unstirred — to Rāma I am devoted;'

    'महान पर्वत के समान अचल, महेन्द्र के समान पति, महासागर के समान अक्षोभ्य — उस राम की मैं पतिव्रता हूँ;'

  30. Verse 30

    महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम् । नृसिंहं सिंहसंकाशम् अहं रामम् अनुव्रता ॥

    mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam | nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśam ahaṃ rāmam anuvratā

    'the mighty-armed, broad-chested, moving with a lion's stride, a lion among men, like a lion — to Rāma I am devoted;'

    'महाबाहु, विशाल वक्ष वाले, सिंह की चाल से चलने वाले, नरसिंह, सिंह के समान — उस राम की मैं पतिव्रता हूँ;'

  31. Verse 31

    पूर्णचन्द्राननं वीरं राजवत्सं जितेन्द्रियम् । पृथुकीर्तिं महाबाहुम् अहं रामम् अनुव्रता ॥

    pūrṇacandrānanaṃ vīraṃ rājavatsaṃ jitendriyam | pṛthukīrtiṃ mahābāhum ahaṃ rāmam anuvratā

    'the full-moon-faced hero, the royal scion, master of his senses, of broad fame, mighty-armed — to Rāma I am devoted.'

    'पूर्णचन्द्र के समान मुख वाले वीर, राजवंश के प्रिय पुत्र, जितेन्द्रिय, विशाल कीर्ति वाले, महाबाहु — उस राम की मैं पतिव्रता हूँ।'

  32. Verse 32

    त्वं पुनर् जम्बुकः सिंहीं माम् इहेच्छसि दुर्लभाम् । नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुम् आदित्यस्य प्रभा यथा ॥

    tvaṃ punar jambukaḥ siṃhīṃ mām ihecchasi durlabhām | nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā

    'But you, a jackal, desire me, a lioness, hard to win here; you are not able to touch me, as (one cannot touch) the radiance of the sun.'

    'किन्तु तुम सियार होकर मुझ सिंहनी को, जो यहाँ दुर्लभ हूँ, पाना चाहते हो; तुम मुझे वैसे ही नहीं छू सकते, जैसे सूर्य की प्रभा को।'

  33. Verse 33

    पादपान् काञ्चनान् नूनं बहून् पश्यसि मन्दभाक् । राघवस्य प्रियां भार्यां यस् त्वम् इच्छसि रावण ॥

    pādapān kāñcanān nūnaṃ bahūn paśyasi mandabhāk | rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yas tvam icchasi rāvaṇa

    'Surely you behold many golden trees (of death-omen), O ill-fated one — you who desire the beloved wife of Rāghava, O Rāvaṇa.'

    'हे रावण! राघव की प्रिय भार्या की कामना करने वाले अभागे तुम निश्चय ही बहुत-से स्वर्णमय वृक्ष (मृत्यु के अपशकुन) देख रहे हो।'

  34. Verse 34

    क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस् तरस्विनः । आशीविषस्य वदनाद् दंष्ट्राम् आदातुम् इच्छसि ॥

    kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatros tarasvinaḥ | āśīviṣasya vadanād daṃṣṭrām ādātum icchasi

    'You wish to pluck the fang from the mouth of a hungry lion, foe of deer, of swift force, or of a venomous serpent;'

    'तुम भूखे, मृगशत्रु, वेगवान सिंह के अथवा विषधर सर्प के मुख से दाढ़ (दाँत) निकालना चाहते हो;'

  35. Verse 35

    मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुम् इच्छसि । कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुम् इच्छसि ॥

    mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartum icchasi | kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimān gantum icchasi

    'you wish to carry off with your hand Mandara, best of mountains; you wish, having drunk the Kālakūṭa poison, to go off unharmed;'

    'तुम पर्वतश्रेष्ठ मन्दराचल को हाथ से उठा ले जाना चाहते हो; तुम कालकूट विष पीकर कुशल-मंगल से चले जाना चाहते हो;'

  36. Verse 36

    अक्षिसूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम् । राघवस्य प्रियां भार्याम् अधिगन्तुं त्वम् इच्छसि ॥

    akṣisūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram | rāghavasya priyāṃ bhāryām adhigantuṃ tvam icchasi

    'you who rub your eye with a needle and lick a razor with your tongue — (you) wish to attain the beloved wife of Rāghava.'

    'तुम, जो आँख को सुई से मलते और जीभ से छुरा चाटते हो, राघव की प्रिय भार्या को पाना चाहते हो।'

  37. Verse 37

    अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुम् इच्छसि । सूर्या चन्द्रमसौ चोभौ प्राणिभ्यां हर्तुम् इच्छसि । यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुम् इच्छसि ॥

    avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartum icchasi | sūryā candramasau cobhau prāṇibhyāṃ hartum icchasi | yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitum icchasi

    'Having tied a stone to your neck, you wish to cross the ocean; you wish to seize both the sun and moon with your two hands — you who wish to assault the beloved wife of Rāma.'

    'तुम गले में शिला बाँधकर समुद्र तैरना चाहते हो; तुम दोनों हाथों से सूर्य और चन्द्र — दोनों को पकड़ लेना चाहते हो — तुम, जो राम की प्रिय भार्या पर आक्रमण करना चाहते हो।'

  38. Verse 38

    अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुम् इच्छसि । कल्याण वृत्तां रामस्य यो भार्यां हर्तुम् इच्छसि ॥

    agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartum icchasi | kalyāṇa vṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃ hartum icchasi

    'Seeing a blazing fire, you wish to carry it off in a cloth — you who wish to carry off the virtuous wife of Rāma.'

    'तुम प्रज्वलित अग्नि को देखकर उसे वस्त्र में उठा ले जाना चाहते हो — तुम, जो राम की सदाचारिणी भार्या को हरना चाहते हो।'

  39. Verse 39

    अयोमुखानां शूलानाम् अग्रे चरितुम् इच्छसि । रामस्य सदृशीं भार्यां यो ऽधिगन्तुं त्वम् इच्छसि ॥

    ayomukhānāṃ śūlānām agre caritum icchasi | rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo 'dhigantuṃ tvam icchasi

    'You wish to walk upon the points of iron-pointed spikes — you who wish to attain a wife the like of Rāma's.'

    'तुम लोहे की नोक वाले शूलों के अग्रभाग पर चलना चाहते हो — तुम, जो राम की उस-जैसी भार्या को पाना चाहते हो।'

  40. Verse 40

    यद् अन्तरं सिंहशृगालयोर् वने; यद् अन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः । सुराग्र्यसौवीरकयोर् यद् अन्तरं; तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च ॥

    yad antaraṃ siṃhaśṛgālayor vane; yad antaraṃ syandanikāsamudrayoḥ | surāgryasauvīrakayor yad antaraṃ; tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca

    'What difference there is between a lion and a jackal in the forest, what between a rivulet and the ocean, what between the finest nectar-liquor and sour gruel — that is the difference between the son of Daśaratha and you.'

    'वन में सिंह और सियार में जो अन्तर है, छोटी नाली और समुद्र में जो अन्तर है, श्रेष्ठ सुरा और खट्टे सौवीरक (काँजी) में जो अन्तर है — वही अन्तर दशरथनन्दन में और तुममें है।'

  41. Verse 41

    यद् अन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्; यद् अन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः । यद् अन्तरं हस्तिबिडालयोर् वने; तद् अन्तरं दशरथेस् तवैव च ॥

    yad antaraṃ kāñcanasīsalohayor; yad antaraṃ candanavāripaṅkayoḥ | yad antaraṃ hastibiḍālayor vane; tad antaraṃ daśarathes tavaiva ca

    'What difference there is between gold and lead-iron, what between sandal-paste and the mire of water, what between an elephant and a cat in the forest — that is the difference between the son of Daśaratha and you.'

    'स्वर्ण और सीसे-लोहे में जो अन्तर है, चन्दन और जल के कीचड़ में जो अन्तर है, वन में हाथी और बिल्ली में जो अन्तर है — वही अन्तर दशरथनन्दन में और तुममें है।'

  42. Verse 42

    यद् अन्तरं वायसवैनतेययोर्; यद् अन्तरं मद्गुमयूरयोर् अपि । यद् अन्तरं सारसगृध्रयोर् वने; तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च ॥

    yad antaraṃ vāyasavainateyayor; yad antaraṃ madgumayūrayor api | yad antaraṃ sārasagṛdhrayor vane; tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca

    'What difference there is between a crow and Vinatā's son (Garuḍa), what between a madgu-bird and a peacock, what between a sārasa crane and a vulture in the forest — that is the difference between the son of Daśaratha and you.'

    'कौवे और विनतापुत्र (गरुड) में जो अन्तर है, मद्गु पक्षी और मोर में जो अन्तर है, वन में सारस और गिद्ध में जो अन्तर है — वही अन्तर दशरथनन्दन में और तुममें है।'

  43. Verse 43

    तस्मिन् सहस्राक्षसमप्रभावे; रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ । हृतापि ते ऽहं न जरां गमिष्ये; वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥

    tasmin sahasrākṣasamaprabhāve; rāme sthite kārmukabāṇapāṇau | hṛtāpi te 'haṃ na jarāṃ gamiṣye; vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam

    'With that one of might equal to the thousand-eyed (Indra) standing by, bow and arrow in hand — even if carried off by you, I shall not come to decay (submit), as a thunderbolt swallowed by a fly (avails nothing).'

    'हाथ में धनुष-बाण लिए, सहस्राक्ष (इन्द्र) के समान प्रभाव वाले उस राम के विद्यमान रहते, तुम्हारे द्वारा हरी जाकर भी मैं वैसे ही (तुम्हारे) वश में नहीं आऊँगी, जैसे मक्खी के द्वारा निगला गया वज्र (व्यर्थ रहता है)।'

  44. Verse 44

    इतीव तद् वाक्यम् अदुष्टभावा; सुदृष्टम् उक्त्वा रजनीचरं तम् । गात्रप्रकम्पाद् व्यथिता बभूव; वातोद्धता सा कदलीव तन्वी ॥

    itīva tad vākyam aduṣṭabhāvā; sudṛṣṭam uktvā rajanīcaraṃ tam | gātraprakampād vyathitā babhūva; vātoddhatā sā kadalīva tanvī

    Having thus spoken that word — she of guileless nature, having spoken well-considered to that night-ranger — by the trembling of her limbs she grew distressed, like a slender plantain shaken by the wind.

    इस प्रकार उस निशाचर से वह सुविचारित वचन कहकर — वह निष्कपट स्वभाव वाली (सीता) — अंगों के काँपने से व्यथित हो उठी, वायु से हिलाए गए केले के पतले पौधे के समान।

  45. Verse 45

    तां वेपमानाम् उपलक्ष्य सीतां; स रावणो मृत्युसमप्रभावः । कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः; समाचचक्षे भयकारणार्थम् ॥

    tāṃ vepamānām upalakṣya sītāṃ; sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ | kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ; samācacakṣe bhayakāraṇārtham

    Seeing Sītā trembling, Rāvaṇa, of might equal to Death, recounted his lineage, strength, name, and deeds, for the sake of (striking) terror.

    उस काँपती हुई सीता को देखकर मृत्यु के समान प्रभाव वाले उस रावण ने भय उत्पन्न करने के उद्देश्य से अपना कुल, बल, नाम और कर्म कह सुनाया।