Sarga 47
Aranya Kanda
36 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद् वपुः ॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān | haste hastaṃ samāhatya cakāra sumahad vapuḥ
Hearing Sītā's word, the valorous ten-necked one, striking hand upon hand, made himself a very great body (form).
सीता का वचन सुनकर प्रतापी दशग्रीव ने हाथ पर हाथ मारकर अपना अत्यन्त विशाल रूप बना लिया।
Verse 2
स मैथिलीं पुनर् वाक्यं बभाषे च ततो भृशम् । नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ ॥
sa maithilīṃ punar vākyaṃ babhāṣe ca tato bhṛśam | nonmattayā śrutau manye mama vīryaparākramau
He spoke again, and then earnestly, to Maithilī: 'I think, O frenzied one, you have not heard of my valour and prowess.'
उसने फिर मैथिली से तीव्र स्वर में कहा: 'हे उन्मत्ते! मैं समझता हूँ कि तूने मेरे पराक्रम और बल (की कथाएँ) नहीं सुनी हैं।'
Verse 3
उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीम् अम्बरे स्थितः । आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः ॥
udvaheyaṃ bhujābhyāṃ tu medinīm ambare sthitaḥ | āpibeyaṃ samudraṃ ca mṛtyuṃ hanyāṃ raṇe sthitaḥ
'I can lift up the earth with my two arms, standing in the sky; I can drink up the ocean, and slay Death standing in battle.'
'मैं आकाश में खड़ा होकर दोनों भुजाओं से पृथ्वी को उठा सकता हूँ; समुद्र को पी सकता हूँ, और युद्ध में खड़े होकर मृत्यु को मार सकता हूँ।'
Verse 4
अर्कं रुन्ध्यां शरैस् तीक्ष्णैर् विभिन्द्यां हि महीतलम् । कामरूपिणम् उन्मत्ते पश्य मां कामदं पतिम् ॥
arkaṃ rundhyāṃ śarais tīkṣṇair vibhindyāṃ hi mahītalam | kāmarūpiṇam unmatte paśya māṃ kāmadaṃ patim
'I can check the sun with sharp arrows, and cleave open the surface of the earth. Behold me, O frenzied one — one who takes forms at will, a boon-granting husband.'
'मैं तीक्ष्ण बाणों से सूर्य को रोक सकता हूँ, और पृथ्वीतल को चीर सकता हूँ। हे उन्मत्ते! इच्छानुसार रूप धरने वाले, मनोवांछित देने वाले मुझ पति को देख।'
Verse 5
एवम् उक्तवतस् तस्य रावणस्य शिखिप्रभे । क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥
evam uktavatas tasya rāvaṇasya śikhiprabhe | kruddhasya hariparyante rakte netre babhūvatuḥ
As Rāvaṇa spoke thus, his two flame-coloured eyes grew red at the tawny corners in his wrath.
इस प्रकार कहते हुए उस क्रुद्ध रावण के अग्नि के समान तेज वाले दोनों नेत्र पीली कोरों पर लाल हो गए।
Verse 6
सद्यः सौम्यं परित्यज्य भिक्षुरूपं स रावणः । स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः ॥
sadyaḥ saumyaṃ parityajya bhikṣurūpaṃ sa rāvaṇaḥ | svaṃ rūpaṃ kālarūpābhaṃ bheje vaiśravaṇānujaḥ
At once forsaking the gentle mendicant-guise, that Rāvaṇa, younger brother of Vaiśravaṇa, took on his own form, like the form of Death (Kāla).
तुरन्त ही सौम्य भिक्षु-रूप को त्यागकर वैश्रवण के छोटे भाई उस रावण ने काल के रूप के समान अपना रूप धारण कर लिया।
Verse 7
संरक्तनयनः श्रीमांस् तप्तकाञ्चनकुण्डलः । दशास्यः कार्मुकी बाणी बभूव क्षणदाचरः ॥
saṃraktanayanaḥ śrīmāṃs taptakāñcanakuṇḍalaḥ | daśāsyaḥ kārmukī bāṇī babhūva kṣaṇadācaraḥ
With red eyes, illustrious, with earrings of refined gold, ten-faced, bow and arrow in hand, the night-ranger became (himself).
लाल आँखों वाला, श्रीमान, तपाए सोने के कुण्डलों वाला, दस मुख वाला, धनुष-बाण लिए वह निशाचर (अपने असली रूप में) प्रकट हो गया।
Verse 8
स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत् । प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः ॥
sa parivrājakacchadma mahākāyo vihāya tat | pratipede svakaṃ rūpaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
Casting off that wandering-mendicant disguise, the huge-bodied Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, resumed his own form.
उस परिव्राजक के छद्मवेश को छोड़कर विशालकाय राक्षसराज रावण ने अपना मूल रूप धारण कर लिया।
Verse 9
संरक्तनयनः क्रोधाज् जीमूतनिचयप्रभः । रक्ताम्बरधरस् तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम् ॥
saṃraktanayanaḥ krodhāj jīmūtanicayaprabhaḥ | raktāmbaradharas tasthau strīratnaṃ prekṣya maithilīm
With eyes red from wrath, bright as a mass of thunderclouds, clad in red garments, he stood gazing upon that jewel of women, Maithilī.
क्रोध से लाल आँखों वाला, मेघों के समूह के समान कान्तिमान, लाल वस्त्र पहने वह स्त्री-रत्न मैथिली को देखता हुआ खड़ा रहा।
Verse 10
स ताम् असितकेशान्तां भास्करस्य प्रभाम् इव । वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणो ऽब्रवीत् ॥
sa tām asitakeśāntāṃ bhāskarasya prabhām iva | vasanābharaṇopetāṃ maithilīṃ rāvaṇo 'bravīt
To her, dark-tressed, like the radiance of the sun, furnished with garments and ornaments — to Maithilī Rāvaṇa said:
काले केशों वाली, सूर्य की प्रभा के समान, वस्त्रों और आभूषणों से युक्त उस मैथिली से रावण ने कहा:
Verse 11
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारम् इच्छसि । माम् आश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः ॥
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yadi bhartāram icchasi | mām āśraya varārohe tavāhaṃ sadṛśaḥ patiḥ
'If you desire a husband renowned in the three worlds, resort to me, O fair-hipped one; I am a fitting husband for you.'
'यदि तू तीनों लोकों में विख्यात पति चाहती है, तो हे सुन्दरी! मेरा आश्रय ले; मैं तेरे योग्य पति हूँ।'
Verse 12
मां भजस्व चिराय त्वम् अहं श्लाघ्यस् तव प्रियः । नैव चाहं क्व चिद् भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् । त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम् ॥
māṃ bhajasva cirāya tvam ahaṃ ślāghyas tava priyaḥ | naiva cāhaṃ kva cid bhadre kariṣye tava vipriyam | tyajyatāṃ mānuṣo bhāvo mayi bhāvaḥ praṇīyatām
'Love me for ever; I am a lover worthy of your praise; and never, O fair one, shall I do you any displeasure. Let the mortal frame of mind be forsaken; let your love be directed toward me.'
'चिरकाल तक मुझसे प्रेम कर; मैं तेरा प्रशंसनीय प्रियतम हूँ; और हे भद्रे! मैं कहीं भी तेरा अप्रिय नहीं करूँगा। मानवीय भाव को त्याग दे; मुझमें अपना प्रेम लगा।'
Verse 13
राज्याच् च्युतम् असिद्धार्थं रामं परिमितायुषम् । कैर् गुणैर् अनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि ॥
rājyāc cyutam asiddhārthaṃ rāmaṃ parimitāyuṣam | kair guṇair anuraktāsi mūḍhe paṇḍitamānini
'By what virtues are you devoted to Rāma — cast from his kingdom, his aims unaccomplished, of a measured span — O foolish one who deem yourself wise?'
'हे मूढ़े! हे अपने को विदुषी मानने वाली! राज्य से च्युत, प्रयोजनहीन, अल्पायु राम से तू किन गुणों के कारण अनुरक्त है?'
Verse 14
यः स्त्रिया वचनाद् राज्यं विहाय ससुहृज्जनम् । अस्मिन् व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः ॥
yaḥ striyā vacanād rājyaṃ vihāya sasuhṛjjanam | asmin vyālānucarite vane vasati durmatiḥ
'(Rāma,) who by a woman's word, forsaking kingdom and the folk of his friends, dwells in this forest haunted by wild beasts — that ill-minded one.'
'जो स्त्री के वचन से राज्य और मित्रजनों को छोड़कर इस हिंसक पशुओं से भरे वन में रहता है — वह दुर्बुद्धि (राम)।'
Verse 15
इत्य् उक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम् । जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीम् इव ॥
ity uktvā maithilīṃ vākyaṃ priyārhāṃ priyavādinīm | jagrāha rāvaṇaḥ sītāṃ budhaḥ khe rohiṇīm iva
Having spoken this word to Maithilī — worthy of kind words and of kind speech — Rāvaṇa seized Sītā, as Budha (Mercury) (seizes) Rohiṇī in the sky.
प्रिय वचन के योग्य और प्रिय बोलने वाली मैथिली से यह वचन कहकर रावण ने सीता को वैसे ही पकड़ लिया, जैसे आकाश में बुध (ग्रह) रोहिणी को।
Verse 16
वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः । ऊर्वोस् तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना ॥
vāmena sītāṃ padmākṣīṃ mūrdhajeṣu kareṇa saḥ | ūrvos tu dakṣiṇenaiva parijagrāha pāṇinā
With his left hand he seized the lotus-eyed Sītā by the hair of her head, and with his right hand he grasped her by the thighs.
बाएँ हाथ से उसने कमल के समान नेत्रों वाली सीता को केशों से पकड़ा, और दाहिने हाथ से जाँघों से पकड़ लिया।
Verse 17
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम् । प्राद्रवन् मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः ॥
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābhujam | prādravan mṛtyusaṃkāśaṃ bhayārtā vanadevatāḥ
Seeing him, like a mountain-peak, with sharp fangs and great arms, resembling Death, the woodland deities fled, afflicted with fear.
पर्वत-शिखर के समान, तीखी दाढ़ों वाले, विशाल भुजाओं वाले, मृत्यु के समान उस (रावण) को देखकर भय से पीड़ित वनदेवियाँ भाग गईं।
Verse 18
स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः । प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः ॥
sa ca māyāmayo divyaḥ kharayuktaḥ kharasvanaḥ | pratyadṛśyata hemāṅgo rāvaṇasya mahārathaḥ
And that divine illusion-made chariot of Rāvaṇa appeared — yoked with mules, harsh-sounding, golden-bodied — his great chariot.
और रावण का वह मायामय, दिव्य, खच्चरों से जुता, कर्कश शब्द करने वाला, स्वर्णमय अंगों वाला महारथ (वहाँ) प्रकट हो गया।
Verse 19
ततस् तां परुषैर् वाक्यैर् अभितर्ज्य महास्वनः । अङ्केनादाय वैदेहीं रथम् आरोपयत् तदा ॥
tatas tāṃ paruṣair vākyair abhitarjya mahāsvanaḥ | aṅkenādāya vaidehīṃ ratham āropayat tadā
Then, rebuking her with harsh words, the loud-voiced one, taking Vaidehī in his lap, set her upon the chariot.
तब उस ऊँचे स्वर वाले (रावण) ने कठोर वचनों से डाँटकर वैदेही को गोद में उठाकर तब रथ पर चढ़ा लिया।
Verse 20
सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी । रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरगतं वने ॥
sā gṛhītāticukrośa rāvaṇena yaśasvinī | rāmeti sītā duḥkhārtā rāmaṃ dūragataṃ vane
Seized by Rāvaṇa, the glorious Sītā, sore afflicted with grief, cried aloud, 'Rāma!' — (calling) Rāma, who had gone far off in the forest.
रावण के द्वारा पकड़ी गई दुःख से पीड़ित यशस्विनी सीता वन में दूर गए राम को 'राम!' कहकर जोर से पुकारने लगी।
Verse 21
ताम् अकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूम् इव । विवेष्टमानाम् आदाय उत्पपाथाथ रावणः ॥
tām akāmāṃ sa kāmārtaḥ pannagendravadhūm iva | viveṣṭamānām ādāya utpapāthātha rāvaṇaḥ
Her, unwilling, that love-stricken one — (bearing her off) like the she-consort of a serpent-king, writhing — Rāvaṇa, taking her up, then sprang aloft.
कामपीड़ित वह (रावण) अनिच्छुक, तड़पती हुई उस (सीता) को नागराज की पत्नी (नागिन) के समान उठाकर आकाश में उड़ चला।
Verse 22
ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा । भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा ॥
tataḥ sā rākṣasendreṇa hriyamāṇā vihāyasā | bhṛśaṃ cukrośa matteva bhrāntacittā yathāturā
Then she, being carried off through the air by the lord of the rākṣasas, cried out sorely, like one maddened, bewildered of mind, like one in anguish:
तब राक्षसराज के द्वारा आकाशमार्ग से हरी जाती हुई वह (सीता) उन्मत्त-सी, व्याकुलचित्त, आर्त की भाँति ज़ोर से चीख उठी:
Verse 23
हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक । ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा कामरूपिणा ॥
hā lakṣmaṇa mahābāho gurucittaprasādaka | hriyamāṇāṃ na jānīṣe rakṣasā kāmarūpiṇā
'O mighty-armed Lakṣmaṇa, gladdener of the elder's heart — you do not know me being carried off by a rākṣasa who takes forms at will!'
'हा महाबाहु लक्ष्मण! गुरुजनों के चित्त को प्रसन्न करने वाले! इच्छानुसार रूप धरने वाले राक्षस के द्वारा हरी जाती हुई मुझे तुम नहीं जानते!'
Verse 24
जीवितं सुखम् अर्थांश् च धर्महेतोः परित्यजन् । ह्रियमाणाम् अधर्मेण मां राघव न पश्यसि ॥
jīvitaṃ sukham arthāṃś ca dharmahetoḥ parityajan | hriyamāṇām adharmeṇa māṃ rāghava na paśyasi
'O Rāghava, for the sake of dharma forsaking life, comfort, and wealth, you do not see me being carried off by wrong (adharma)!'
'हे राघव! धर्म के लिए जीवन, सुख और धन को त्यागने वाले तुम, अधर्म से हरी जाती हुई मुझे नहीं देख रहे!'
Verse 25
ननु नामाविनीतानां विनेतासि परंतप । कथम् एवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम् ॥
nanu nāmāvinītānāṃ vinetāsi paraṃtapa | katham evaṃvidhaṃ pāpaṃ na tvaṃ śādhi hi rāvaṇam
'Surely you are the chastiser of the ill-disciplined, O scorcher of foes; how is it that you do not punish such a sin — this Rāvaṇa?'
'हे परंतप! तुम तो निश्चय ही उद्दण्डों को दण्ड देने वाले हो; फिर ऐसे पापी रावण को तुम दण्ड क्यों नहीं देते?'
Verse 26
ननु सद्यो ऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम् । कालो ऽप्य् अङ्गी भवत्य् अत्र सस्यानाम् इव पक्तये ॥
nanu sadyo 'vinītasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam | kālo 'py aṅgī bhavaty atra sasyānām iva paktaye
'Yet the fruit of an ill-disciplined deed is not seen at once; Time too becomes a factor herein, as in the ripening of crops.'
'यद्यपि उद्दण्ड कर्म का फल तुरन्त नहीं दिखता; किन्तु इसमें काल भी वैसे ही एक कारण बन जाता है, जैसे फसलों के पकने में।'
Verse 27
स कर्म कृतवान् एतत् कालोपहतचेतनः । जीवितान्तकरं घोरं रामाद् व्यसनम् आप्नुहि ॥
sa karma kṛtavān etat kālopahatacetanaḥ | jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rāmād vyasanam āpnuhi
'He, his mind struck down by Time (fate), has done this deed; from Rāma meet (now) your dreadful, life-ending calamity.'
'काल (भाग्य) से मारी गई बुद्धि वाले उसने यह कर्म किया है; (हे रावण!) राम से तू जीवन का अन्त करने वाली घोर विपत्ति प्राप्त कर।'
Verse 28
हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह । ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः ॥
hantedānīṃ sakāmā tu kaikeyī bāndhavaiḥ saha | hriyeyaṃ dharmakāmasya dharmapatnī yaśasvinaḥ
'Alas, now Kaikeyī, with her kin, will have her desire fulfilled — I, the illustrious lawful wife of the dharma-loving one, being carried off!'
'हाय! अब कैकेयी अपने बन्धुओं सहित कृतकृत्य (प्रसन्न) हो जाएगी — मैं, उस धर्मप्रिय यशस्वी (राम) की यशस्विनी धर्मपत्नी, हरी जाकर!'
Verse 29
आमन्त्रये जनस्थानं कर्णिकारांश् च पुष्पितान् । क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥
āmantraye janasthānaṃ karṇikārāṃś ca puṣpitān | kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ
'I call upon Janasthāna, and the flowering karṇikāras: tell Rāma quickly that Rāvaṇa carries Sītā off.'
'मैं जनस्थान को और फूले हुए कर्णिकार वृक्षों को पुकारती हूँ: राम से शीघ्र कह देना कि रावण सीता को हरे लिए जा रहा है।'
Verse 30
माल्यवन्तं शिखरिणं वन्दे प्रस्रवणं गिरिम् । क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥
mālyavantaṃ śikhariṇaṃ vande prasravaṇaṃ girim | kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ
'I salute Mount Mālyavat with its peaks, and the Prasravaṇa mountain: tell Rāma quickly that Rāvaṇa carries Sītā off.'
'शिखरों वाले मालयवान पर्वत को और प्रस्रवण गिरि को मैं वन्दना करती हूँ: राम से शीघ्र कह देना कि रावण सीता को हरे लिए जा रहा है।'
Verse 31
हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरीं नदीम् । क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥
haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ vande godāvarīṃ nadīm | kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ
'I salute the Godāvarī river, loud with swans and sārasa cranes: tell Rāma quickly that Rāvaṇa carries Sītā off.'
'हंसों और सारसों से गूँजती गोदावरी नदी को मैं वन्दना करती हूँ: राम से शीघ्र कह देना कि रावण सीता को हरे लिए जा रहा है।'
Verse 32
दैवतानि च यान्त्य् अस्मिन् वने विविधपादपे । नमस्करोम्य् अहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम् ॥
daivatāni ca yānty asmin vane vividhapādape | namaskaromy ahaṃ tebhyo bhartuḥ śaṃsata māṃ hṛtām
'And the deities that dwell in this forest of varied trees — to them I bow; tell my husband that I am carried off.'
'और इस नाना वृक्षों वाले वन में जो देवता निवास करते हैं, उन्हें मैं नमस्कार करती हूँ; मेरे पति से कह देना कि मैं हर ली गई।'
Verse 33
यानि कानि चिद् अप्य् अत्र सत्त्वानि निवसन्त्य् उत । सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणान् अपि ॥
yāni kāni cid apy atra sattvāni nivasanty uta | sarvāṇi śaraṇaṃ yāmi mṛgapakṣigaṇān api
'And whatever living creatures dwell here, to all I go for refuge — even the throngs of deer and birds:'
'और यहाँ जो कोई भी प्राणी निवास करते हैं, उन सबकी मैं शरण जाती हूँ — मृग और पक्षी-समूहों की भी:'
Verse 34
ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् । विवशापहृता सीता रावणेनेति शंसत ॥
hriyamāṇāṃ priyāṃ bhartuḥ prāṇebhyo 'pi garīyasīm | vivaśāpahṛtā sītā rāvaṇeneti śaṃsata
'Tell (them) that the beloved wife of (my) husband, dearer to him than his very life, Sītā, has been carried off helpless by Rāvaṇa.'
'(उनसे) कह देना कि पति की प्रिय, प्राणों से भी अधिक प्रिय सीता रावण के द्वारा विवश होकर हरी गई।'
Verse 35
विदित्वा मां महाबाहुर् अमुत्रापि महाबलः । आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृताम् अपि ॥
viditvā māṃ mahābāhur amutrāpi mahābalaḥ | āneṣyati parākramya vaivasvatahṛtām api
'Learning of me, the mighty-armed one of great strength will, by his valour, bring me back even from the other world, even if carried off by Vaivasvata (Yama).'
'मेरा पता पाकर वह महाबाहु, महाबली पराक्रम करके मुझे परलोक से भी — यमराज के द्वारा हरी गई को भी — ले आएगा।'
Verse 36
रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम । लक्ष्मणाय च तत् सर्वम् आख्यातव्यम् अशेषतः ॥
rāmāya tu yathātattvaṃ jaṭāyo haraṇaṃ mama | lakṣmaṇāya ca tat sarvam ākhyātavyam aśeṣataḥ
'To Rāma, truly, this my carrying-off, O Jaṭāyu, and to Lakṣmaṇa too, all this is to be told without omission.'
'हे जटायु! मेरा यह हरण राम से यथार्थ रूप में, और लक्ष्मण से भी — वह सब पूरी तरह, बिना कुछ छोड़े, कह देना।'