Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 43

Aranya Kanda

37 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    आर्तस्वरं तु तं भर्तुर् विज्ञाय सदृशं वने । उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥

    ārtasvaraṃ tu taṃ bhartur vijñāya sadṛśaṃ vane | uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam

    Knowing that cry in the forest, like her husband's, Sītā said to Lakṣmaṇa: 'Go, learn of Rāghava.'

    वन में उस पति-जैसे आर्तस्वर को पहचानकर सीता ने लक्ष्मण से कहा: 'जाओ, राघव का पता लगाओ।'

  2. Verse 2

    न हि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते । क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ॥

    na hi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate | krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam

    'For my life and my heart do not stay in their place; the cry of one in extreme distress has been heard by me plainly.'

    'क्योंकि मेरे प्राण और हृदय अपने स्थान पर नहीं टिक रहे; अत्यन्त आर्त होकर पुकारते हुए (किसी) का स्वर मैंने स्पष्ट सुना है।'

  3. Verse 3

    आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुम् अर्हसि । तं क्षिप्रम् अभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् ॥

    ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātum arhasi | taṃ kṣipram abhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam

    'You ought to save your brother, crying out in the forest; swiftly run to that brother who seeks refuge,'

    'वन में पुकारते हुए अपने भाई की रक्षा तुम्हें करनी चाहिए; शरण चाहने वाले उस भाई की ओर शीघ्र दौड़ो,'

  4. Verse 4

    रक्षसां वशम् आपन्नं सिंहानाम् इव गोवृषम् । न जगाम तथोक्तस् तु भ्रातुर् आज्ञाय शासनम् ॥

    rakṣasāṃ vaśam āpannaṃ siṃhānām iva govṛṣam | na jagāma tathoktas tu bhrātur ājñāya śāsanam

    'fallen into the power of the rākṣasas, like a bull among lions.' But, so addressed, he did not go, mindful of his brother's command.

    'जो सिंहों के बीच (फँसे) बैल के समान राक्षसों के वश में आ पड़ा है।' किन्तु ऐसा कहे जाने पर भी वह (लक्ष्मण) भाई के आदेश को स्मरण करके नहीं गया।

  5. Verse 5

    तम् उवाच ततस् तत्र कुपिता जनकात्मजा । सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस् त्वम् असि शत्रुवत् ॥

    tam uvāca tatas tatra kupitā janakātmajā | saumitre mitrarūpeṇa bhrātus tvam asi śatruvat

    Then Janaka's daughter, angered, said there to him: 'O Saumitri, under the guise of a friend you are to your brother as an enemy;'

    तब क्रुद्ध होकर जनककन्या ने वहाँ उससे कहा: 'हे सौमित्रि! मित्र के रूप में तुम अपने भाई के शत्रु के समान हो;'

  6. Verse 6

    यस् त्वम् अस्याम् अवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे । इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते ॥

    yas tvam asyām avasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase | icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte

    'you who, in this plight, do not go to your brother; you wish Rāma destroyed for my sake, O Lakṣmaṇa.'

    'तुम, जो इस अवस्था में अपने भाई के पास नहीं जाते; हे लक्ष्मण! तुम मेरे कारण राम का विनाश चाहते हो।'

  7. Verse 7

    व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते । तेन तिष्ठसि विस्रब्धस् तम् अपश्यन् महाद्युतिम् ॥

    vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te | tena tiṣṭhasi visrabdhas tam apaśyan mahādyutim

    'I think calamity is dear to you; you have no love for your brother; for that reason you stand at ease, not seeing him of great lustre.'

    'मैं समझती हूँ कि यह विपत्ति तुम्हें प्रिय है; तुम्हारे मन में भाई के प्रति स्नेह नहीं है; इसीलिए उस महाद्युतिमान को न देखकर भी तुम निश्चिन्त खड़े हो।'

  8. Verse 8

    किं हि संशयम् आपन्ने तस्मिन्न् इह मया भवेत् । कर्तव्यम् इह तिष्ठन्त्या यत् प्रधानस् त्वम् आगतः ॥

    kiṃ hi saṃśayam āpanne tasminn iha mayā bhavet | kartavyam iha tiṣṭhantyā yat pradhānas tvam āgataḥ

    'For when he has fallen into peril, what should remain for me, staying here, (to do) — since you, the chief (reliance), have come here (yet stand idle)?'

    'क्योंकि जब वह (राम) संकट में पड़े हों, तब यहाँ ठहरी हुई मेरे लिए क्या करना शेष रह जाता है — जबकि तुम, जो (मेरे) मुख्य (आश्रय) रूप में आए, (निष्क्रिय खड़े हो)?'

  9. Verse 9

    इति ब्रुवाणं वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम् । अब्रवील् लक्ष्मणस् त्रस्तां सीतां मृगवधूम् इव ॥

    iti bruvāṇaṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām | abravīl lakṣmaṇas trastāṃ sītāṃ mṛgavadhūm iva

    To Vaidehī speaking thus, drenched with tears of grief, Lakṣmaṇa said — to Sītā, terrified like a doe:

    इस प्रकार कहती हुई, आँसू और शोक से भीगी, हरिणी के समान भयभीत वैदेही से लक्ष्मण ने कहा:

  10. Verse 10

    देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु । राक्षसेषु पिशाचेषु किंनरेषु मृगेषु च ॥

    devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu | rākṣaseṣu piśāceṣu kiṃnareṣu mṛgeṣu ca

    'O goddess, among gods, men, gandharvas, and birds, among rākṣasas, piśācas, kinnaras, and deer,'

    'हे देवी! देवों, मनुष्यों, गन्धर्वों और पक्षियों में, राक्षसों, पिशाचों, किन्नरों और मृगों में,'

  11. Verse 11

    दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने । यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम् ॥

    dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane | yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam

    'and among the dreadful dānavas, O lovely one, he does not exist who could do battle with Rāma in combat, (Rāma) equal to Vāsava.'

    'और घोर दानवों में भी, हे सुन्दरी! वह (कोई प्राणी) नहीं है, जो युद्ध में वासव (इन्द्र) के समान राम से लड़ सके।'

  12. Verse 12

    अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुम् अर्हसि । न त्वाम् अस्मिन् वने हातुम् उत्सहे राघवं विना ॥

    avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi | na tvām asmin vane hātum utsahe rāghavaṃ vinā

    'Rāma cannot be slain in battle; you ought not to speak so. I dare not leave you here in the forest without Rāghava.'

    'राम युद्ध में अवध्य हैं; तुम्हें ऐसा नहीं कहना चाहिए। राघव के बिना मैं तुम्हें इस वन में छोड़ने का साहस नहीं कर सकता।'

  13. Verse 13

    अनिवार्यं बलं तस्य बलैर् बलवताम् अपि । त्रिभिर् लोकैः समुद्युक्तैः सेश्वरैः सामरैर् अपि ॥

    anivāryaṃ balaṃ tasya balair balavatām api | tribhir lokaiḥ samudyuktaiḥ seśvaraiḥ sāmarair api

    'His strength is irresistible even by the strength of the mighty — even by the three worlds assembled, with their lords and the immortals.'

    'उसका बल बलवानों के बल से भी अनिवार्य (अरोक्य) है — यहाँ तक कि इन्द्र और देवताओं सहित, तत्पर तीनों लोकों के द्वारा भी।'

  14. Verse 14

    हृदयं निर्वृतं ते ऽस्तु संतापस् त्यज्यताम् अयम् । आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम् ॥

    hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te 'stu saṃtāpas tyajyatām ayam | āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam

    'Let your heart be at ease; let this anguish be cast off. Your husband will come quickly, having slain that best of deer.'

    'तुम्हारा हृदय शान्त हो; इस संताप को त्याग दो। तुम्हारे पति उस श्रेष्ठ मृग को मारकर शीघ्र आ जाएँगे।'

  15. Verse 15

    न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश् चिद् अपि दैवतः । गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः ॥

    na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaś cid api daivataḥ | gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ

    'That was plainly not his voice, nor any god's; it was the illusion of that rākṣasa, like a gandharva-city.'

    'वह स्पष्ट रूप से न तो उनका स्वर था, न किसी देवता का; वह गन्धर्व-नगर के समान उस राक्षस की माया थी।'

  16. Verse 16

    न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना । रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुम् इहोत्सहे ॥

    nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā | rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktum ihotsahe

    'You are (left) as a trust, O Vaidehī, placed in my charge by the great-souled Rāma, O fair-hipped one; I dare not forsake you here.'

    'हे वैदेही! हे सुन्दरी! तुम महात्मा राम के द्वारा मुझमें धरोहर के रूप में रखी गई हो; मैं यहाँ तुम्हें छोड़ने का साहस नहीं कर सकता।'

  17. Verse 17

    कृतवैराश् च कल्याणि वयम् एतैर् निशाचरैः । खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति ॥

    kṛtavairāś ca kalyāṇi vayam etair niśācaraiḥ | kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati

    'And we have incurred enmity, O auspicious one, with these night-rangers, O goddess — upon the slaying of Khara and the destruction of Janasthāna.'

    'हे कल्याणी! हे देवी! खर के वध और जनस्थान के विनाश के कारण हमने इन निशाचरों से वैर कर लिया है।'

  18. Verse 18

    राक्षसा विधिना वाचो विसृजन्ति महावने । हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुम् अर्हसि ॥

    rākṣasā vidhinā vāco visṛjanti mahāvane | hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitum arhasi

    'The rākṣasas, who delight in violence, by craft loose (such) cries in the great forest, O Vaidehī; you ought not to be anxious.'

    'हे वैदेही! हिंसा में आनन्द लेने वाले राक्षस महावन में छल से (ऐसी) आवाज़ें निकालते हैं; तुम्हें चिन्ता नहीं करनी चाहिए।'

  19. Verse 19

    लक्ष्मणेनैवम् उक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना । अब्रवीत् परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम् ॥

    lakṣmaṇenaivam uktā tu kruddhā saṃraktalocanā | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam

    Thus addressed by Lakṣmaṇa, angered, her eyes blood-red, she spoke a harsh word to Lakṣmaṇa the truthful:

    लक्ष्मण के इस प्रकार कहने पर क्रोध से लाल आँखों वाली उस (सीता) ने सत्यवादी लक्ष्मण से कठोर वचन कहा:

  20. Verse 20

    अनार्य करुणारम्भ नृशंस कुलपांसन । अहं तव प्रियं मन्ये तेनैतानि प्रभाषसे ॥

    anārya karuṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana | ahaṃ tava priyaṃ manye tenaitāni prabhāṣase

    'O ignoble one, counterfeit of compassion, cruel, disgrace of your line — I think these (words) are pleasing to you; therefore you speak thus.'

    'हे अनार्य! हे करुणा का ढोंग करने वाले! हे निर्दयी! हे कुल को कलंकित करने वाले! मैं समझती हूँ कि यह (संकट) तुम्हें प्रिय है, इसीलिए तुम ऐसी बातें कह रहे हो।'

  21. Verse 21

    नैतच् चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद् भवेत् । त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु ॥

    naitac citraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yad bhavet | tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu

    'This is no marvel among rivals — the sin, Lakṣmaṇa, that there should be in such as you, cruel, ever moving in concealment.'

    'हे लक्ष्मण! सदा छिपकर चलने वाले, तुम-जैसे निर्दयी शत्रुओं (प्रतिद्वन्द्वियों) में ऐसा पाप हो, तो यह कोई आश्चर्य नहीं।'

  22. Verse 22

    सुदुष्टस् त्वं वने रामम् एकम् एको ऽनुगच्छसि । मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा ॥

    suduṣṭas tvaṃ vane rāmam ekam eko 'nugacchasi | mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā

    'Most wicked, you follow Rāma in the forest, one following one, alone — for my sake, in concealment, or set on by Bharata.'

    'अत्यन्त दुष्ट तुम वन में अकेले राम के पीछे अकेले चले आते हो — मेरे कारण छिपकर, अथवा भरत के द्वारा भेजे गए।'

  23. Verse 23

    कथम् इन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम् । उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग् जनम् ॥

    katham indīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam | upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthag janam

    'How, having drawn near to a husband dark as a blue lotus, lotus-eyed Rāma, should I desire a common man?'

    'नीले कमल-से श्याम, कमल के समान नेत्रों वाले राम-जैसे पति का आश्रय पाकर मैं किसी साधारण मनुष्य की भला कैसे कामना करूँगी?'

  24. Verse 24

    समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस् त्यक्ष्ये न संशयः । रामं विना क्षणम् अपि न हि जीवामि भूतले ॥

    samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃs tyakṣye na saṃśayaḥ | rāmaṃ vinā kṣaṇam api na hi jīvāmi bhūtale

    'In your very sight, O Saumitri, I shall give up my life — there is no doubt; without Rāma I cannot live even a moment upon the earth.'

    'हे सौमित्रि! तुम्हारे सामने ही मैं प्राण त्याग दूँगी — इसमें सन्देह नहीं; राम के बिना मैं पृथ्वी पर क्षण भर भी जीवित नहीं रहूँगी।'

  25. Verse 25

    इत्य् उक्तः परुषं वाक्यं सीतया सोमहर्षणम् । अब्रवील् लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिर् विजितेन्द्रियः ॥

    ity uktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā somaharṣaṇam | abravīl lakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjalir vijitendriyaḥ

    Thus addressed with that harsh, hair-raising word by Sītā, Lakṣmaṇa said to Sītā, with joined palms, master of his senses:

    सीता के इस प्रकार कहे रोंगटे खड़े कर देने वाले कठोर वचन सुनकर जितेन्द्रिय लक्ष्मण ने हाथ जोड़कर सीता से कहा:

  26. Verse 26

    उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम । वाक्यम् अप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि ॥

    uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama | vākyam apratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili

    'I dare not make reply; you are a deity to me. But an unseemly word — that is no marvel in women, O Maithilī.'

    'मैं उत्तर देने का साहस नहीं कर सकता; आप मेरे लिए देवता हैं। किन्तु हे मैथिली! अनुचित वचन (का कहा जाना) स्त्रियों में कोई आश्चर्य नहीं है।'

  27. Verse 27

    स्वभावस् त्व् एष नारीणाम् एषु लोकेषु दृश्यते । विमुक्तधर्माश् चपलास् तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ॥

    svabhāvas tv eṣa nārīṇām eṣu lokeṣu dṛśyate | vimuktadharmāś capalās tīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ

    'This is the very nature of women, seen in these worlds: loosed from dharma, fickle, sharp, makers of discord are women.'

    'इन लोकों में स्त्रियों का यही स्वभाव देखा जाता है: धर्म से छूटी हुई, चंचल, तीक्ष्ण और फूट डालने वाली होती हैं स्त्रियाँ।'

  28. Verse 28

    उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः । न्यायवादी यथा वाक्यम् उक्तो ऽहं परुषं त्वया ॥

    upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ | nyāyavādī yathā vākyam ukto 'haṃ paruṣaṃ tvayā

    'Let all the forest-dwellers, who are witnesses, hear me: that I, a speaker of what is right, have been addressed with a harsh word by you.'

    'साक्षीस्वरूप ये सब वनचर मेरी (बात) सुनें: न्यायसंगत बोलने वाले मुझसे तुमने कैसे कठोर वचन कहा।'

  29. Verse 29

    धिक् त्वाम् अद्य प्रणश्य त्वं यन् माम् एवं विशङ्कसे । स्त्रीत्वाद् दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम् ॥

    dhik tvām adya praṇaśya tvaṃ yan mām evaṃ viśaṅkase | strītvād duṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam

    'Fie upon you! Perish now — you who so suspect me, by a woman's wicked nature, (reviling one) set firm in the elder's command.'

    'तुम पर धिक्कार है! तुम आज नष्ट हो जाओ — तुम, जो स्त्रीत्व के दुष्ट स्वभाव से गुरु (भाई) के आदेश में स्थित मुझ पर ऐसा सन्देह करती हो।'

  30. Verse 30

    गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति ते ऽस्तु वरानने । रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः ॥

    gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te 'stu varānane | rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ

    'I shall go to where Kākutstha is; may it be well with you, O fair-faced one; may all the woodland deities guard you, O wide-eyed one.'

    'जहाँ काकुत्स्थ (राम) हैं, वहाँ मैं जाता हूँ; हे सुमुखी! तुम्हारा कल्याण हो। हे विशालाक्षी! समस्त वनदेवियाँ तुम्हारी रक्षा करें।'

  31. Verse 31

    निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे । अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनर् आगतः ॥

    nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me | api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punar āgataḥ

    'For dreadful omens appear to me — may I yet, having returned, behold you together with Rāma.'

    'क्योंकि जो घोर अपशकुन मुझे प्रकट हो रहे हैं — (ईश्वर करे) मैं लौटकर तुम्हें राम के साथ फिर देख पाऊँ।'

  32. Verse 32

    लक्ष्मणेनैवम् उक्ता तु रुदती जनकात्मजा । प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता ॥

    lakṣmaṇenaivam uktā tu rudatī janakātmajā | pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā

    Thus addressed by Lakṣmaṇa, Janaka's daughter, weeping, then answered with a fierce word, overflowing with tears:

    लक्ष्मण के इस प्रकार कहने पर रोती हुई जनककन्या ने तब आँसुओं से भीगकर तीखा वचन कहा:

  33. Verse 33

    गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण । आबन्धिष्ये ऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहम् आत्मनः ॥

    godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa | ābandhiṣye 'thavā tyakṣye viṣame deham ātmanaḥ

    'I shall enter the Godāvarī without Rāma, Lakṣmaṇa; or else I shall hang myself, or cast my own body down upon the rough ground;'

    'हे लक्ष्मण! राम के बिना मैं गोदावरी में प्रवेश कर जाऊँगी, अथवा फाँसी लगा लूँगी, या अपने शरीर को किसी ऊबड़-खाबड़ (स्थान) पर गिरा दूँगी;'

  34. Verse 34

    पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । न त्व् अहं राघवाद् अन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे ॥

    pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam | na tv ahaṃ rāghavād anyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe

    'or I shall drink sharp poison, or enter the fire; but I shall not, even with my foot, touch any man other than Rāghava.'

    'अथवा तीक्ष्ण विष पी लूँगी, या अग्नि में प्रवेश कर जाऊँगी; किन्तु राघव के सिवा किसी अन्य पुरुष को मैं पैर से भी नहीं छूऊँगी।'

  35. Verse 35

    इति लक्ष्मणम् आक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता । पाणिभ्यां रुदती दुःखाद् उदरं प्रजघान ह ॥

    iti lakṣmaṇam ākruśya sītā duḥkhasamanvitā | pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhād udaraṃ prajaghāna ha

    Having thus reproached Lakṣmaṇa, Sītā, filled with grief, weeping, in her anguish, beat her belly with her two hands.

    इस प्रकार लक्ष्मण को फटकारकर दुःख से भरी सीता रोती हुई शोक से अपने पेट को दोनों हाथों से पीटने लगी।

  36. Verse 36

    ताम् आर्तरूपां विमना रुदन्तीं; सौमित्रिर् आलोक्य विशालनेत्राम् । आश्वासयाम् आस न चैव भर्तुस्; तं भ्रातरं किं चिद् उवाच सीता ॥

    tām ārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ; saumitrir ālokya viśālanetrām | āśvāsayām āsa na caiva bhartus; taṃ bhrātaraṃ kiṃ cid uvāca sītā

    Saumitri, himself dejected, gazing upon her — grief-stricken, weeping, wide-eyed — sought to comfort her; but Sītā said nothing (in reply) to that brother of her husband.

    आर्त रूप वाली, रोती हुई, विशाल नेत्रों वाली उस (सीता) को देखकर उदास सौमित्रि ने उसे ढाढ़स बँधाया; किन्तु सीता ने अपने पति के उस भाई से कुछ भी (उत्तर में) नहीं कहा।

  37. Verse 37

    ततस् तु सीताम् अभिवाद्य लक्ष्मणः; कृताञ्जलिः किं चिद् अभिप्रणम्य । अवेक्षमाणो बहुशश् च मैथिलीं; जगाम रामस्य समीपम् आत्मवान् ॥

    tatas tu sītām abhivādya lakṣmaṇaḥ; kṛtāñjaliḥ kiṃ cid abhipraṇamya | avekṣamāṇo bahuśaś ca maithilīṃ; jagāma rāmasya samīpam ātmavān

    Then Lakṣmaṇa, saluting Sītā and bowing a little with joined palms, looking back again and again at Maithilī, went, self-possessed, to Rāma's side.

    तब लक्ष्मण ने सीता को प्रणाम करके, हाथ जोड़कर कुछ झुककर, मैथिली की ओर बार-बार देखते हुए, आत्मसंयमी होकर राम के पास (की ओर) प्रस्थान किया।