Sarga 42
Aranya Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः । बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम् ॥
tathā tu taṃ samādiśya bhrātaraṃ raghunandanaḥ | babandhāsiṃ mahātejā jāmbūnadamayatsarum
Having so instructed his brother, the delight of the Raghus, greatly radiant, girded on his sword with hilt of gleaming gold (jāmbūnada).
अपने भाई को इस प्रकार आदेश देकर महातेजस्वी रघुनन्दन ने चमकते सोने की मूठ वाली तलवार बाँध ली।
Verse 2
ततस् त्रिविणतं चापम् आदायात्मविभूषणम् । आबध्य च कलापौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः ॥
tatas triviṇataṃ cāpam ādāyātmavibhūṣaṇam | ābadhya ca kalāpau dvau jagāmodagravikramaḥ
Then, taking up his thrice-curved bow, his own adornment, and binding on his two quivers, he went forth, of lofty prowess.
फिर अपनी शोभा बढ़ाने वाला तिहरा मुड़ा हुआ धनुष लेकर और दोनों तरकश बाँधकर, उग्र पराक्रम वाला वह चल पड़ा।
Verse 3
तं वञ्चयानो राजेन्द्रम् आपतन्तं निरीक्ष्य वै । बभूवान्तर्हितस् त्रासात् पुनः संदर्शने ऽभवत् ॥
taṃ vañcayāno rājendram āpatantaṃ nirīkṣya vai | babhūvāntarhitas trāsāt punaḥ saṃdarśane 'bhavat
Beholding the king (of deer) approaching, (Mārīca,) deceiving him, became hidden from terror, and again came into view.
उस राजेन्द्र (राम) को आते देखकर उसे छलता हुआ (मारीच) भय से अदृश्य हो जाता और फिर सामने आ जाता था।
Verse 4
बद्धासिर् धनुर् आदाय प्रदुद्राव यतो मृगः । तं स पश्यति रूपेण द्योतमानम् इवाग्रतः ॥
baddhāsir dhanur ādāya pradudrāva yato mṛgaḥ | taṃ sa paśyati rūpeṇa dyotamānam ivāgrataḥ
Sword bound on, bow in hand, (Rāma) ran after wherever the deer went; he saw him gleaming, as it were, in form, before him.
तलवार बाँधे, धनुष लिए, जिधर मृग जाता उधर (राम) दौड़ते; वे उसे सामने मानो रूप से चमकता हुआ देखते।
Verse 5
अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर् महावने । अतिवृत्तम् इषोः पाताल् लोभयानं कदा चन ॥
avekṣyāvekṣya dhāvantaṃ dhanuṣpāṇir mahāvane | ativṛttam iṣoḥ pātāl lobhayānaṃ kadā cana
Bow in hand, gazing and gazing at the one running in the great forest — (the deer) that at times, luring him on, bounded beyond the fall of his arrow —
महावन में दौड़ते हुए उस (मृग) को बार-बार देखते हुए, धनुष हाथ में लिए (राम उसके पीछे दौड़ते) — वह (मृग) कभी लुभाता हुआ बाण की मार से परे उछल जाता;
Verse 6
शङ्कितं तु समुद्भ्रान्तम् उत्पतन्तम् इवाम्बरे । दश्यमानम् अदृश्यं च नवोद्देशेषु केषु चित् ॥
śaṅkitaṃ tu samudbhrāntam utpatantam ivāmbare | daśyamānam adṛśyaṃ ca navoddeśeṣu keṣu cit
wary, startled, springing up as if into the air, seen and unseen, in certain fresh spots here and there;
सशंक, चौंका हुआ, मानो आकाश में उछलता हुआ, दिखता और न दिखता, कहीं-कहीं नए-नए स्थानों में (प्रकट होता);
Verse 7
छिन्नाभ्रैर् इव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम् । मुहूर्ताद् एव ददृशे मुहुर् दूरात् प्रकाशते ॥
chinnābhrair iva saṃvītaṃ śāradaṃ candramaṇḍalam | muhūrtād eva dadṛśe muhur dūrāt prakāśate
like the autumn moon's disc veiled by scattered clouds — in a moment it was seen, and again shone from afar.
बिखरे मेघों से ढके शरद के चन्द्रमण्डल के समान — क्षण भर में दिखाई देता और फिर दूर से चमकने लगता।
Verse 8
दर्शनादर्शनेनैव सो ऽपाकर्षत राघवम् । आसीत् क्रुद्धस् तु काकुत्स्थो विवशस् तेन मोहितः ॥
darśanādarśanenaiva so 'pākarṣata rāghavam | āsīt kruddhas tu kākutstho vivaśas tena mohitaḥ
By his very seeming-and-vanishing he drew Rāghava on; Kākutstha grew angry, helpless, bewildered by him.
अपने इसी दिखने और लुप्त होने से उसने राघव को दूर खींच लिया; काकुत्स्थ (राम) क्रुद्ध, विवश और उसके द्वारा मोहित हो गए।
Verse 9
अथावतस्थे सुश्रान्तश् छायाम् आश्रित्य शाद्वले । मृगैः परिवृतो वन्यैर् अदूरात् प्रत्यदृश्यत ॥
athāvatasthe suśrāntaś chāyām āśritya śādvale | mṛgaiḥ parivṛto vanyair adūrāt pratyadṛśyata
Then, greatly wearied, (the deer) halted, resting in the shade on the grassy ground; surrounded by wild deer, it was seen again not far off.
तब अत्यन्त थका हुआ वह (मृग) हरी घास पर छाया में विश्राम करता हुआ ठहर गया; वन्य मृगों से घिरा हुआ वह पास ही दिखाई दिया।
Verse 10
दृष्ट्वा रामो महातेजास् तं हन्तुं कृतनिश्चयः । संधाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवद् बली ॥
dṛṣṭvā rāmo mahātejās taṃ hantuṃ kṛtaniścayaḥ | saṃdhāya sudṛḍhe cāpe vikṛṣya balavad balī
Seeing it, greatly radiant Rāma, resolved to slay it, mighty, drew his firm bow with force and fitted (an arrow);
उसे देखकर महातेजस्वी राम उसे मारने का निश्चय करके, बलवान होकर अपने अत्यन्त दृढ़ धनुष पर (बाण) चढ़ाकर बलपूर्वक खींचा;
Verse 11
तम् एव मृगम् उद्दिश्य ज्वलन्तम् इव पन्नगम् । मुमोच ज्वलितं दीप्तम् अस्त्रब्रह्मविनिर्मितम् ॥
tam eva mṛgam uddiśya jvalantam iva pannagam | mumoca jvalitaṃ dīptam astrabrahmavinirmitam
and aiming at that very deer, like a blazing serpent, he loosed a blazing, bright (arrow), fashioned of the brahmā weapon.
और प्रज्वलित सर्प के समान उसी मृग को लक्ष्य करके ब्रह्मास्त्र से निर्मित एक प्रज्वलित, देदीप्यमान (बाण) छोड़ा।
Verse 12
स भृशं मृगरूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः । मारीचस्यैव हृदयं विभेदाशनिसंनिभः ॥
sa bhṛśaṃ mṛgarūpasya vinirbhidya śarottamaḥ | mārīcasyaiva hṛdayaṃ vibhedāśanisaṃnibhaḥ
That best of arrows, like the thunderbolt, piercing deeply the body of the deer-form, cleft the very heart of Mārīca.
अशनि (वज्र) के समान वह श्रेष्ठ बाण मृगरूप (के शरीर) को गहराई तक बींधकर मारीच के हृदय को ही चीर गया।
Verse 13
तालमात्रम् अथोत्पत्य न्यपतत् स शरातुरः । व्यनदद् भैरवं नादं धरण्याम् अल्पजीवितः । म्रियमाणस् तु मारीचो जहौ तां कृत्रिमां तनुम् ॥
tālamātram athotpatya nyapatat sa śarāturaḥ | vyanadad bhairavaṃ nādaṃ dharaṇyām alpajīvitaḥ | mriyamāṇas tu mārīco jahau tāṃ kṛtrimāṃ tanum
Springing up a palm-tree's height, the arrow-stricken one fell; wailing a dreadful cry, of little life left, upon the ground — and Mārīca, dying, forsook that counterfeit body.
तब ताड़ के बराबर ऊपर उछलकर वह बाण से व्याकुल (मारीच) गिर पड़ा; थोड़े से प्राण शेष रहने पर भूमि पर भैरव गर्जना करता हुआ; और मरता हुआ मारीच उस कृत्रिम शरीर को छोड़ बैठा।
Verse 14
संप्राप्तकालम् आज्ञाय चकार च ततः स्वरम् । सदृशं राघवस्यैव हा सीते लक्ष्मणेति च ॥
saṃprāptakālam ājñāya cakāra ca tataḥ svaram | sadṛśaṃ rāghavasyaiva hā sīte lakṣmaṇeti ca
Knowing the moment come, he then made a cry like that of Rāghava himself: 'Ah Sītā! Ah Lakṣmaṇa!'
उपयुक्त समय आया जानकर उसने तब राघव के ही समान स्वर में पुकारा — 'हा सीते! हा लक्ष्मण!'
Verse 15
तेन मर्मणि निर्विद्धः शरेणानुपमेन हि । मृगरूपं तु तत् त्यक्त्वा राक्षसं रूपम् आत्मनः । चक्रे स सुमहाकायो मारीचो जीवितं त्यजन् ॥
tena marmaṇi nirviddhaḥ śareṇānupamena hi | mṛgarūpaṃ tu tat tyaktvā rākṣasaṃ rūpam ātmanaḥ | cakre sa sumahākāyo mārīco jīvitaṃ tyajan
Pierced in the vital spot by that peerless arrow, casting off that deer-form, the huge-bodied Mārīca, yielding up his life, assumed his own rākṣasa shape.
उस अनुपम बाण से मर्मस्थान में बिंधकर, उस मृगरूप को त्यागकर, प्राण छोड़ते हुए विशालकाय मारीच ने अपना राक्षस रूप धारण कर लिया।
Verse 16
ततो विचित्रकेयूरः सर्वाभरणभूषितः । हेममाली महादंष्ट्रो राक्षसो ऽभूच् छराहतः ॥
tato vicitrakeyūraḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ | hemamālī mahādaṃṣṭro rākṣaso 'bhūc charāhataḥ
Then, of varied armlets (keyūra), adorned with every ornament, gold-garlanded, great-fanged, he became (again) a rākṣasa, stricken by the arrow.
तब विचित्र बाजूबन्दों वाला, समस्त आभूषणों से विभूषित, स्वर्णमाला पहने, बड़ी दाढ़ों वाला वह बाण से आहत (फिर) राक्षस बन गया।
Verse 17
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं घोरदर्शनम् । जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् ॥
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau rākṣasaṃ ghoradarśanam | jagāma manasā sītāṃ lakṣmaṇasya vacaḥ smaran
Seeing that rākṣasa of dreadful aspect fallen to the earth, (Rāma) went in his mind to Sītā, recalling Lakṣmaṇa's words.
भूमि पर गिरे हुए उस घोर दर्शन वाले राक्षस को देखकर (राम) लक्ष्मण के वचन को स्मरण करते हुए मन से सीता की ओर (चिन्तित हो) गए।
Verse 18
हा सीते लक्ष्मणेत्य् एवम् आक्रुश्य तु महास्वरम् । ममार राक्षसः सो ऽयं श्रुत्वा सीता कथं भवेत् ॥
hā sīte lakṣmaṇety evam ākruśya tu mahāsvaram | mamāra rākṣasaḥ so 'yaṃ śrutvā sītā kathaṃ bhavet
'"Ah Sītā! Ah Lakṣmaṇa!" — having cried out thus with a great voice, this rākṣasa died; hearing it, how would Sītā fare?'
'"हा सीते! हा लक्ष्मण!" — इस प्रकार ऊँचे स्वर में पुकारकर यह राक्षस मरा है; इसे सुनकर सीता की क्या दशा होगी?'
Verse 19
लक्ष्मणश् च महाबाहुः काम् अवस्थां गमिष्यति । इति संचिन्त्य धर्मात्मा रामो हृष्टतनूरुहः ॥
lakṣmaṇaś ca mahābāhuḥ kām avasthāṃ gamiṣyati | iti saṃcintya dharmātmā rāmo hṛṣṭatanūruhaḥ
'And mighty-armed Lakṣmaṇa — to what state will he come?' Thinking thus, the righteous Rāma, the hair of his body bristling (with dread),
'और महाबाहु लक्ष्मण किस अवस्था को प्राप्त होगा?' — ऐसा सोचकर धर्मात्मा राम के रोंगटे (भय से) खड़े हो गए।
Verse 20
तत्र रामं भयं तीव्रम् आविवेश विषादजम् । राक्षसं मृगरूपं तं हत्वा श्रुत्वा च तत् स्वरम् ॥
tatra rāmaṃ bhayaṃ tīvram āviveśa viṣādajam | rākṣasaṃ mṛgarūpaṃ taṃ hatvā śrutvā ca tat svaram
there upon Rāma a keen fear, born of dejection, took hold — at having slain the rākṣasa of deer-form and heard that cry.
वहाँ उस मृगरूप राक्षस को मारकर और वह स्वर सुनकर राम पर विषाद से उत्पन्न तीव्र भय छा गया।
Verse 21
निहत्य पृषतं चान्यं मांसम् आदाय राघवः । त्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखस् तदा ॥
nihatya pṛṣataṃ cānyaṃ māṃsam ādāya rāghavaḥ | tvaramāṇo janasthānaṃ sasārābhimukhas tadā
Having slain another spotted deer and taken its flesh, Rāghava then, hastening, set off toward Janasthāna.
एक दूसरे चितकबरे मृग को मारकर और उसका मांस लेकर राघव तब शीघ्रता से जनस्थान की ओर चल पड़े।