Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 41

Aranya Kanda

49 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती । हेमराजत वर्णाभ्यां पार्श्वाभ्याम् उपशोभितम् ॥

    sā taṃ saṃprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī | hemarājata varṇābhyāṃ pārśvābhyām upaśobhitam

    She, the fair-hipped one, gazing on him as she gathered flowers — (the deer) graced on its two flanks with the hues of gold and silver —

    फूल चुनती हुई, सुन्दर नितम्बों वाली वह, स्वर्ण और चाँदी के रंग वाले पार्श्वों से सुशोभित उस (मृग) को देखकर,

  2. Verse 2

    प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी । भर्तारम् अपि चाक्रन्दल् लक्ष्मणं चैव सायुधम् ॥

    prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī | bhartāram api cākrandal lakṣmaṇaṃ caiva sāyudham

    delighted, she of faultless limbs, of the colour of polished gold, called out to her husband and to Lakṣmaṇa too, with his weapon.

    प्रसन्न होकर, निर्दोष अंगों वाली, निखरे सोने के रंग वाली उस (सीता) ने अपने पति को तथा शस्त्रधारी लक्ष्मण को भी पुकारा।

  3. Verse 3

    तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ । वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर् मृगम् ॥

    tayāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau | vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśatur mṛgam

    Summoned by Vaidehī, the two tigers among men, Rāma and Lakṣmaṇa, surveying that spot, then saw the deer.

    वैदेही के बुलाने पर वे दोनों पुरुषसिंह राम और लक्ष्मण उस स्थान को देखते हुए तब उस मृग को देखा।

  4. Verse 4

    शङ्कमानस् तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । तम् एवैनम् अहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥

    śaṅkamānas tu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmam abravīt | tam evainam ahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam

    But Lakṣmaṇa, suspicious at the sight of it, said to Rāma: 'I think this is that very Mārīca, a rākṣasa (in the guise of) a deer.'

    किन्तु उसे देखकर आशंकित लक्ष्मण ने राम से कहा: 'मैं इसे वही मारीच राक्षस समझता हूँ, जो मृग (का रूप धरे) है।'

  5. Verse 5

    चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने । अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा ॥

    caranto mṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane | anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā

    'Kings, roaming the chase delighted in the forest, have been slain, O Rāma, by this sinful one of deceitful disguise, who takes forms at will.'

    'हे राम! वन में प्रसन्नतापूर्वक शिकार में विचरते राजा इस पापी, छल-कपटी, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले (राक्षस) के द्वारा मारे गए हैं।'

  6. Verse 6

    अस्य मायाविदो माया मृगरूपम् इदं कृतम् । भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम् ॥

    asya māyāvido māyā mṛgarūpam idaṃ kṛtam | bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham

    'This is the illusion of that master of illusion — this deer-form that he has made, bright as the sun, like a gandharva-city, O tiger among men.'

    'हे पुरुषसिंह! सूर्य के समान तेजस्वी, गन्धर्व-नगर के समान (माया-रचित) यह मृगरूप उस मायावी की ही माया है, जो उसने रचा है।'

  7. Verse 7

    मृगो ह्य् एवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव । जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥

    mṛgo hy evaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava | jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ

    'A deer of this kind, mottled with jewels, does not exist, O Rāghava, anywhere upon the earth, O lord of the world; this is illusion — there is no doubt.'

    'हे राघव! हे जगत्पति! रत्नों से चित्र-विचित्र ऐसा मृग पृथ्वी पर कहीं नहीं होता; यह निस्सन्देह माया ही है।'

  8. Verse 8

    एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता । उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना ॥

    evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā | uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā

    But to Kākutstha speaking thus, Sītā of pure smile, forbidding him, said, delighted, her mind stolen by the deception:

    इस प्रकार कहते हुए काकुत्स्थ (राम) को रोककर पवित्र मुस्कान वाली सीता, छल से मोहित चित्त वाली, प्रसन्न होकर बोली:

  9. Verse 9

    आर्यपुत्राभिरामो ऽसौ मृगो हरति मे मनः । आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥

    āryaputrābhirāmo 'sau mṛgo harati me manaḥ | ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati

    'My noble lord, that lovely deer steals my heart; bring him, O mighty-armed one — he shall be for our sport.'

    'हे आर्यपुत्र! वह मनोहर मृग मेरा मन हरे ले रहा है; हे महाबाहु! इसे ले आइए — यह हमारी क्रीड़ा के लिए होगा।'

  10. Verse 10

    इहाश्रमपदे ऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः । मृगाश् चरन्ति सहिताश् चमराः सृमरास् तथा ॥

    ihāśramapade 'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ | mṛgāś caranti sahitāś camarāḥ sṛmarās tathā

    'Here in our hermitage-ground many deer of holy aspect range together — camarīs and sṛmaras likewise;'

    'यहाँ हमारे आश्रम-स्थल में बहुत-से पवित्र दर्शन वाले मृग साथ-साथ विचरते हैं — चमरी और सृमर भी;'

  11. Verse 11

    ऋक्षाः पृषतसंघाश् च वानराः किनरास् तथा । विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः ॥

    ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāś ca vānarāḥ kinarās tathā | vicaranti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ

    'and bears, herds of spotted deer, monkeys, and kinnaras too roam, O mighty-armed one — of surpassing beauty and great strength.'

    'हे महाबाहु! रीछ, चितकबरे मृगों के झुंड, वानर तथा किन्नर — रूप में श्रेष्ठ और महाबली — विचरते हैं।'

  12. Verse 12

    न चास्य सदृशो राजन् दृष्टपूर्वो मृगः पुरा । तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः ॥

    na cāsya sadṛśo rājan dṛṣṭapūrvo mṛgaḥ purā | tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ

    'But no deer like him, O king, has been seen before — in splendour, in gentleness, and in brilliance, such as is this best of deer.'

    'किन्तु हे राजन्! जैसा यह मृगश्रेष्ठ तेज, सौम्यता और कान्ति में है, वैसा इसके समान मृग पहले कभी नहीं देखा गया।'

  13. Verse 13

    नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः । द्योतयन् वनम् अव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः ॥

    nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ | dyotayan vanam avyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ

    'Of body variegated with many colours, studded with jewel-spots, lighting up the calm forest, he shines like the moon.'

    'नाना रंगों से चित्र-विचित्र अंगों वाला, रत्न-बिन्दुओं से जड़ा, शान्त वन को प्रकाशित करता हुआ यह चन्द्रमा के समान शोभा पा रहा है।'

  14. Verse 14

    अहो रूपम् अहो लक्ष्मीः स्वरसंपच् च शोभना । मृगो ऽद्भुतो विचित्रो ऽसौ हृदयं हरतीव मे ॥

    aho rūpam aho lakṣmīḥ svarasaṃpac ca śobhanā | mṛgo 'dbhuto vicitro 'sau hṛdayaṃ haratīva me

    'Ah, the form! Ah, the loveliness! And the beauty of his voice! This wondrous, mottled deer, as it were, steals away my heart.'

    'अहो रूप! अहो शोभा! और स्वर की सुन्दर सम्पदा! यह अद्भुत, चितकबरा मृग मानो मेरा हृदय हरे ले रहा है।'

  15. Verse 15

    यदि ग्रहणम् अभ्येति जीवन्न् एव मृगस् तव । आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥

    yadi grahaṇam abhyeti jīvann eva mṛgas tava | āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati

    'If that deer comes into your grasp alive, it will be a thing of wonder and will give rise to astonishment.'

    'यदि यह मृग जीवित ही आपके वश में आ जाए, तो वह आश्चर्यजनक होगा और विस्मय उत्पन्न करेगा।'

  16. Verse 16

    समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः । अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥

    samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ | antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati

    'When our forest-dwelling is ended and we are again in our kingdom, this deer will serve as an adornment of the inner apartments.'

    'वनवास समाप्त होने पर, जब हम फिर राज्य में होंगे, तब यह मृग अन्तःपुर की शोभा का साधन बनेगा।'

  17. Verse 17

    भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो । मृगरूपम् इदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति ॥

    bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho | mṛgarūpam idaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati

    'For Bharata, for my noble lord, for my mothers-in-law, and for me, O lord, this divine deer-form will give rise to wonder.'

    'हे प्रभो! भरत के लिए, आर्यपुत्र के लिए, मेरी सासुओं के लिए और मेरे लिए यह दिव्य मृगरूप विस्मय उत्पन्न करेगा।'

  18. Verse 18

    जीवन् न यदि ते ऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः । अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥

    jīvan na yadi te 'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ | ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati

    'But if the best of deer does not come alive into your grasp, then its hide, O tiger among men, will be a lovely thing for me.'

    'हे नरश्रेष्ठ! किन्तु यदि यह मृगश्रेष्ठ जीवित आपके वश में न आए, तो इसका चर्म ही मेरे लिए सुन्दर (वस्तु) होगा।'

  19. Verse 19

    निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि । शष्पबृस्यां विनीतायाम् इच्छाम्य् अहम् उपासितुम् ॥

    nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci | śaṣpabṛsyāṃ vinītāyām icchāmy aham upāsitum

    'Of this creature slain, upon its skin of gleaming gold (jāmbūnada), I wish to sit upon a strewn seat of tender grass.'

    'इस प्राणी के मारे जाने पर, उसके चमकते सोने जैसे चर्म पर, कोमल घास से बिछे विनीत आसन पर मैं बैठना चाहती हूँ।'

  20. Verse 20

    कामवृत्तम् इदं रौद्रं स्त्रीणाम् असदृशं मतम् । वपुषा त्व् अस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥

    kāmavṛttam idaṃ raudraṃ strīṇām asadṛśaṃ matam | vapuṣā tv asya sattvasya vismayo janito mama

    'This is a wilful craving, dreadful, held unbecoming in women; yet by the body of this creature wonder has been generated in me.'

    'यह कामना से प्रेरित, उग्र (हठ) है और स्त्रियों के लिए अनुचित माना जाता है; फिर भी इस प्राणी के शरीर से मुझमें विस्मय उत्पन्न हो गया है।'

  21. Verse 21

    तेन काञ्चनरोंणा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा । तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा । बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयम् आगतम् ॥

    tena kāñcanaroṃṇā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā | taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā | babhūva rāghavasyāpi mano vismayam āgatam

    By that one of golden hair, with horn-tips like excellent gems, of the colour of the rising sun, bright as the path of the stars, wonder came even to Rāghava's mind.

    स्वर्णमय रोम वाले, उत्तम मणियों के समान सींगों वाले, उगते सूर्य के रंग वाले, नक्षत्र-मार्ग (आकाश) के समान कान्तिमान उस (मृग) से राघव का मन भी विस्मय को प्राप्त हो गया।

  22. Verse 22

    एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगम् अद्भुतम् । उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥

    evaṃ sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgam adbhutam | uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ

    Hearing thus Sītā's word, and seeing that wondrous deer, Rāghava, delighted, spoke this word to his brother Lakṣmaṇa:

    इस प्रकार सीता का वचन सुनकर और उस अद्भुत मृग को देखकर राघव ने प्रसन्न होकर अपने भाई लक्ष्मण से यह वचन कहा:

  23. Verse 23

    पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगताम् इमाम् । रूपश्रेष्ठतया ह्य् एष मृगो ऽद्य न भविष्यति ॥

    paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatām imām | rūpaśreṣṭhatayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati

    'See, Lakṣmaṇa, this longing of Vaidehī's turned upon the deer. By reason of its surpassing beauty, this deer shall not live this day.'

    'हे लक्ष्मण! वैदेही की इस मृग पर लगी लालसा को देखो। अपने अत्यन्त सुन्दर रूप के कारण यह मृग आज (जीवित) नहीं रहेगा।'

  24. Verse 24

    न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये । कुतः पृथिव्यां सौमित्रे यो ऽस्य कश् चित् समो मृगः ॥

    na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye | kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo 'sya kaś cit samo mṛgaḥ

    'Not in the Nandana grove, nor in the Caitraratha retreat — how then on earth, O Saumitri, is there any deer the equal of this?'

    'हे सौमित्रि! न नन्दनवन में, न चैत्ररथ-उपवन में (ऐसा मृग है); फिर पृथ्वी पर कहाँ कोई इसके समान मृग होगा?'

  25. Verse 25

    प्रतिलोमानुलोमाश् च रुचिरा रोमराजयः । शोभन्ते मृगम् आश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः ॥

    pratilomānulomāś ca rucirā romarājayaḥ | śobhante mṛgam āśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ

    'Its hair-lines, lovely, lying this way and that (against and with the grain), shine upon the deer, dappled with golden spots.'

    'उलटी और सीधी दिशा में पड़ी इसकी सुन्दर रोमावलियाँ, स्वर्ण-बिन्दुओं से चित्रित, इस मृग पर शोभा पा रही हैं।'

  26. Verse 26

    पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्ताम् अग्निशिखोपमाम् । जिह्वां मुखान् निःसरन्तीं मेघाद् इव शतह्रदाम् ॥

    paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptām agniśikhopamām | jihvāṃ mukhān niḥsarantīṃ meghād iva śatahradām

    'See, as it yawns, the tongue issuing from its mouth, like a blazing flame of fire, like the lightning from a cloud.'

    'देखो, जँभाई लेते हुए इसके मुख से निकलती हुई यह जीभ अग्नि की प्रज्वलित शिखा के समान, मेघ से निकलती बिजली के समान (दिखती) है।'

  27. Verse 27

    मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः । कस्य नामानिरूप्यो ऽसौ न मनो लोभयेन् मृगः ॥

    masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ | kasya nāmānirūpyo 'sau na mano lobhayen mṛgaḥ

    'Its muzzle like the masāra-galvarka gem, its belly like conch and pearl — what man's mind would that indescribable deer not allure?'

    'मसारगल्वर्क मणि के समान मुख वाला, शंख और मोती के समान पेट वाला — यह अवर्णनीय मृग किसके मन को न ललचाएगा?'

  28. Verse 28

    कस्य रूपम् इदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमय प्रभम् । नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥

    kasya rūpam idaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamaya prabham | nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet

    'Whose mind, seeing this form bright as gleaming gold, divine, made of many jewels, would not pass into wonder?'

    'चमकते सोने के समान कान्ति वाले, नाना रत्नों से बने इस दिव्य रूप को देखकर किसका मन विस्मय को प्राप्त न होगा?'

  29. Verse 29

    मांसहेतोर् अपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः । घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥

    māṃsahetor api mṛgān vihārārthaṃ ca dhanvinaḥ | ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane

    'Even for the sake of flesh, and for sport, bowmen slay deer, O Lakṣmaṇa — kings in the chase in the great forest.'

    'हे लक्ष्मण! मांस के लिए भी, और क्रीड़ा के लिए भी, धनुर्धारी राजा महावन में शिकार में मृगों को मारते हैं।'

  30. Verse 30

    धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने । धातवो विविधाश् चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥

    dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane | dhātavo vividhāś cāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ

    'Wealth is gathered by enterprise in the great forest, and various minerals too — of gems, jewels, and gold.'

    'महावन में उद्यम से धन बटोरा जाता है, और मणि, रत्न तथा सोने की नाना प्रकार की धातुएँ भी।'

  31. Verse 31

    तत् सारम् अखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम् । मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥

    tat sāram akhilaṃ nṝṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam | manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa

    'That is called the whole substance of men's wealth, the increaser of their store — all that is conceived in the mind — as (the wealth) of Śukra, O Lakṣmaṇa.'

    'हे लक्ष्मण! वही मनुष्यों के धन का सम्पूर्ण सार, संचय को बढ़ाने वाला (धन) कहलाता है — जो कुछ भी मन से चिन्तित हो, वह सब — जैसे शुक्र (का धन) हो।'

  32. Verse 32

    अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्य् अविचारयन् । तम् अर्थम् अर्थशास्त्रज्ञः प्राहुर् अर्थ्याश् च लक्ष्मण ॥

    arthī yenārthakṛtyena saṃvrajaty avicārayan | tam artham arthaśāstrajñaḥ prāhur arthyāś ca lakṣmaṇa

    'That by which a wealth-seeker attains his wealth-purpose without wavering — that the knowers of the science of wealth, and the seekers of wealth, call (true) wealth, O Lakṣmaṇa.'

    'हे लक्ष्मण! जिस अर्थकार्य से अर्थी (धन चाहने वाला) बिना विचार किए अपने प्रयोजन को प्राप्त करता है, उसी को अर्थशास्त्र के ज्ञाता और अर्थी जन (सच्चा) अर्थ कहते हैं।'

  33. Verse 33

    एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि । उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥

    etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci | upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā

    'Upon the priceless golden hide of this jewel of a deer the slender-waisted Vaidehī shall sit together with me.'

    'इस मृगरत्न के अमूल्य स्वर्णमय चर्म पर पतली कमर वाली वैदेही मेरे साथ बैठेगी।'

  34. Verse 34

    न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी । भवेद् एतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः ॥

    na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī | bhaved etasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ

    'Neither antelope-skin (kādalī), nor priyaka, nor praveṇī, nor sheepskin would be its equal in the touch — such is my judgement.'

    'न कादली (मृगचर्म), न प्रियक, न प्रवेणी, और न भेड़-चर्म — स्पर्श में इसके समान होगा; ऐसी मेरी धारणा है।'

  35. Verse 35

    एष चैव मृगः श्रीमान् यश् च दिव्यो नभश्चरः । उभाव् एतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥

    eṣa caiva mṛgaḥ śrīmān yaś ca divyo nabhaścaraḥ | ubhāv etau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau

    'This very deer that is here, splendid, and that other, the divine one that courses the sky — both these are divine deer: the star-deer (in the heavens) and the earth-deer.'

    'यह जो श्रीसम्पन्न मृग (यहाँ) है, और जो दिव्य आकाशचारी (तारामृग) है — ये दोनों ही दिव्य मृग हैं: एक आकाश का तारा-मृग और दूसरा यह भूमि का मृग।'

  36. Verse 36

    यदि वायं तथा यन् मां भवेद् वदसि लक्ष्मण । मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्यो ऽस्य वधो मया ॥

    yadi vāyaṃ tathā yan māṃ bhaved vadasi lakṣmaṇa | māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyo 'sya vadho mayā

    'But if it be as you say to me, Lakṣmaṇa — that this is the illusion of a rākṣasa — then its slaying is to be done by me.'

    'किन्तु हे लक्ष्मण! यदि यह वैसा ही हो, जैसा तुम मुझसे कहते हो — कि यह किसी राक्षस की माया है — तो मुझे इसका वध करना ही होगा।'

  37. Verse 37

    एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना । वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः ॥

    etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā | vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṃgavāḥ

    'For by this cruel, unformed-of-soul Mārīca, roaming the forest formerly, the bulls among sages were harmed.'

    'क्योंकि इसी निर्दयी, दुरात्मा मारीच के द्वारा पहले वन में विचरते हुए मुनिश्रेष्ठों को सताया गया था।'

  38. Verse 38

    उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः । निहताः परमेष्वासास् तस्माद् वध्यस् त्व् अयं मृगः ॥

    utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ | nihatāḥ parameṣvāsās tasmād vadhyas tv ayaṃ mṛgaḥ

    'By him many lords of men, best of bowmen, rising up in the chase, were slain; therefore this deer is to be slain.'

    'जिसके द्वारा शिकार में उठ खड़े हुए अनेक श्रेष्ठ धनुर्धर राजा मारे गए; इसलिए यह मृग वध के योग्य है।'

  39. Verse 39

    पुरस्ताद् इह वातापिः परिभूय तपस्विनः । उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भो ऽश्वतरीम् इव ॥

    purastād iha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ | udarastho dvijān hanti svagarbho 'śvatarīm iva

    'Of old here Vātāpi, having scorned ascetics, used to slay the twice-born from within their bellies, as the she-mule (is slain) by its own embryo.'

    'पहले यहाँ वातापि तपस्वियों का अपमान करके, उनके पेट में बैठकर द्विजों को वैसे ही मार डालता था, जैसे अपना गर्भ खच्चरी को।'

  40. Verse 40

    स कदा चिच् चिराल् लोके आससाद महामुनिम् । अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस् तस्य बभूव ह ॥

    sa kadā cic cirāl loke āsasāda mahāmunim | agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣyas tasya babhūva ha

    'He once, after long, in the world came upon the great sage Agastya, endowed with splendour, and became his food.'

    'वह कभी बहुत काल बाद संसार में तेज से युक्त महामुनि अगस्त्य के पास पहुँचा और उनका भोजन बन गया।'

  41. Verse 41

    समुत्थाने च तद् रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् । उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिम् इदम् अब्रवीत् ॥

    samutthāne ca tad rūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam | utsmayitvā tu bhagavān vātāpim idam abravīt

    'And observing him wishing to assume that form at the rising-up (after the meal), the venerable one, smiling, spoke this to Vātāpi:'

    'और भोजन के पश्चात उठते समय उस रूप को धारण करने की इच्छा वाले उसको देखकर भगवान (अगस्त्य) ने मुस्कराते हुए वातापि से यह कहा:'

  42. Verse 42

    त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश् च तेजसा । जीवलोके द्विजश्रेष्ठास् तस्माद् असि जरां गतः ॥

    tvayāvigaṇya vātāpe paribhūtāś ca tejasā | jīvaloke dvijaśreṣṭhās tasmād asi jarāṃ gataḥ

    '"Because by you, Vātāpi, in disregard, the best of the twice-born in the world of the living were scorned by your power — therefore you have gone to dissolution (been digested)."'

    '"हे वातापि! चूँकि तूने अवज्ञापूर्वक अपने बल से जीवित जगत में श्रेष्ठ द्विजों का अपमान किया, इसलिए तू नष्ट (पच) हो गया।"'

  43. Verse 43

    एवं तन् न भवेद् रक्षो वातापिर् इव लक्ष्मण । मद्विधं यो ऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥

    evaṃ tan na bhaved rakṣo vātāpir iva lakṣmaṇa | madvidhaṃ yo 'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam

    'Thus let not this be a rākṣasa like Vātāpi, Lakṣmaṇa — one who would scorn such as me, ever devoted to dharma and master of my senses.'

    'हे लक्ष्मण! इसी प्रकार यह राक्षस वातापि के समान न रहे — जो मुझ-जैसे सदा धर्मनिष्ठ और जितेन्द्रिय का अपमान करे।'

  44. Verse 44

    भवेद् धतो ऽयं वातापिर् अगस्त्येनेव मा गतिः । इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥

    bhaved dhato 'yaṃ vātāpir agastyeneva mā gatiḥ | iha tvaṃ bhava saṃnaddho yantrito rakṣa maithilīm

    'Let this one be slain, as Vātāpi was by Agastya — may that be his fate! Here do you remain girt and watchful; guard Maithilī.'

    'यह वातापि की भाँति अगस्त्य के द्वारा (मारे गए वातापि की तरह) मारा जाए — यही इसकी गति हो! यहाँ तुम सन्नद्ध और सतर्क रहकर मैथिली की रक्षा करो।'

  45. Verse 45

    अस्याम् आयत्तम् अस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन । अहम् एनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्य् अथ वा मृगम् ॥

    asyām āyattam asmākaṃ yat kṛtyaṃ raghunandana | aham enaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmy atha vā mṛgam

    'On her depends whatever task of ours there is, O delight of the Raghus. I shall slay this deer, or else capture it.'

    'हे रघुनन्दन! हमारा जो कार्य है, वह इस (सीता) पर आश्रित है। मैं इस मृग को मार डालूँगा, अथवा इसे पकड़ लूँगा।'

  46. Verse 46

    यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगम् आनयितुं द्रुतम् । पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम् ॥

    yāvad gacchāmi saumitre mṛgam ānayituṃ drutam | paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām

    'While I go, O Saumitri, swiftly to fetch the deer — behold, Lakṣmaṇa, Vaidehī with her craving set upon the deer-skin.'

    'हे सौमित्रि! जब तक मैं शीघ्र इस मृग को लाने जाता हूँ — हे लक्ष्मण! देखो, वैदेही की लालसा मृगचर्म पर लगी है।'

  47. Verse 47

    त्वचा प्रधानया ह्य् एष मृगो ऽद्य न भविष्यति । अप्रमत्तेन ते भाव्यम् आश्रमस्थेन सीतया ॥

    tvacā pradhānayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati | apramattena te bhāvyam āśramasthena sītayā

    'By reason of its surpassing hide this deer shall not live this day. You must remain heedful, stationed in the hermitage with Sītā.'

    'अपने उत्तम चर्म के कारण यह मृग आज (जीवित) नहीं रहेगा। तुम्हें आश्रम में सीता के साथ रहकर सावधान रहना चाहिए।'

  48. Verse 48

    यावत् पृषतम् एकेन सायकेन निहन्म्य् अहम् । हत्वैतच् चर्म आदाय शीघ्रम् एष्यामि लक्ष्मण ॥

    yāvat pṛṣatam ekena sāyakena nihanmy aham | hatvaitac carma ādāya śīghram eṣyāmi lakṣmaṇa

    'As soon as I slay the spotted deer with a single arrow, having slain it and taken this hide, I shall return swiftly, Lakṣmaṇa.'

    'हे लक्ष्मण! ज्यों ही मैं एक ही बाण से इस चितकबरे मृग को मार डालूँगा, त्यों ही उसे मारकर और यह चर्म लेकर शीघ्र लौट आऊँगा।'

  49. Verse 49

    प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा; जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण । भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं; प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥

    pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā; jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa | bhavāpramattaḥ pratigṛhya maithilīṃ; pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ

    'With the auspicious, mighty, wise bird Jaṭāyu (at hand), O Lakṣmaṇa, be heedful, keeping guard over Maithilī, apprehensive at every moment and on every side.'

    'हे लक्ष्मण! दक्षिणगामी (शुभ), अत्यन्त बलवान और बुद्धिमान पक्षी जटायु के साथ रहते हुए तुम सावधान रहकर मैथिली की रक्षा करना, प्रतिक्षण चारों ओर से आशंकित रहते हुए।'