Sarga 40
Aranya Kanda
32 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवम् उक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणो ततः । गच्छावेत्य् अब्रवीद् दीनो भयाद् रात्रिंचरप्रभोः ॥
evam uktvā tu paruṣaṃ mārīco rāvaṇo tataḥ | gacchāvety abravīd dīno bhayād rātriṃcaraprabhoḥ
Having spoken thus harshly, Mārīca then, wretched, from fear of the lord of the night-rangers, said to Rāvaṇa, 'Let us two go.'
इस प्रकार कठोर वचन कहकर, फिर निशाचरों के स्वामी के भय से दीन होकर मारीच ने रावण से कहा, 'चलो, हम दोनों चलें।'
Verse 2
दृष्टाश् चाहं पुनस् तेन शरचापासिधारिणा । मद्विधोद्यतशस्त्रेण विनष्टं जीवितं च मे ॥
dṛṣṭāś cāhaṃ punas tena śaracāpāsidhāriṇā | madvidhodyataśastreṇa vinaṣṭaṃ jīvitaṃ ca me
'I have been seen again by him who bears arrow, bow, and sword-blade; by him whose weapon is raised against such as me, my life (is already) destroyed.'
'बाण, धनुष और तलवार धारण करने वाले, मुझ-जैसों पर शस्त्र उठाने वाले उस (राम) ने मुझे फिर देख लिया — मेरा जीवन तो (अब) नष्ट ही (समझो)।'
Verse 3
किं तु कर्तुं मया शक्यम् एवं त्वयि दुरात्मनि । एष गच्छाम्य् अहं तात स्वस्ति ते ऽस्तु निशाचरः ॥
kiṃ tu kartuṃ mayā śakyam evaṃ tvayi durātmani | eṣa gacchāmy ahaṃ tāta svasti te 'stu niśācaraḥ
'But what can I do, when you are so evil-souled? Here I go, dear one; may it be well with you, O night-ranger.'
'किन्तु हे तात! तुम-जैसे दुरात्मा के होते मैं क्या कर सकता हूँ? हे निशाचर! यह मैं जाता हूँ; तुम्हारा कल्याण हो।'
Verse 4
प्रहृष्टस् त्व् अभवत् तेन वचनेन स राक्षसः । परिष्वज्य सुसंश्लिष्टम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
prahṛṣṭas tv abhavat tena vacanena sa rākṣasaḥ | pariṣvajya susaṃśliṣṭam idaṃ vacanam abravīt
The rākṣasa (Rāvaṇa) became delighted at that word, and, embracing him in a close embrace, spoke this word:
उस वचन से वह राक्षस (रावण) प्रसन्न हो गया और गाढ़ आलिंगन करके यह वचन बोला:
Verse 5
एतच् छौण्डीर्ययुक्तं ते मच्छब्दाद् इव भाषितम् । इदानीम् असि मारीचः पूर्वम् अन्यो निशाचरः ॥
etac chauṇḍīryayuktaṃ te macchabdād iva bhāṣitam | idānīm asi mārīcaḥ pūrvam anyo niśācaraḥ
'This is spoken by you with valour, as if (with the voice) of my own will. Now you are Mārīca; before, you were some other night-ranger.'
'यह तुम्हारा वचन वीरता से युक्त है, मानो मेरी ही इच्छा के अनुसार कहा गया हो। अब तुम (असली) मारीच हो; पहले तो तुम कोई दूसरे निशाचर थे।'
Verse 6
आरुह्यताम् अयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः । मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः ॥
āruhyatām ayaṃ śīghraṃ khago ratnavibhūṣitaḥ | mayā saha ratho yuktaḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ
'Mount at once this jewel-adorned, sky-going (chariot), yoked with goblin-faced mules, together with me — this chariot yoked (and ready) with me.'
'रत्नों से विभूषित, आकाशगामी इस रथ पर, जो पिशाच-जैसे मुख वाले खच्चरों से जुता है, मेरे साथ शीघ्र चढ़ो।'
Verse 7
ततो रावणमारीचौ विमानम् इव तं रथम् । आरुह्य ययतुः शीघ्रं तस्माद् आश्रममण्डलात् ॥
tato rāvaṇamārīcau vimānam iva taṃ ratham | āruhya yayatuḥ śīghraṃ tasmād āśramamaṇḍalāt
Then Rāvaṇa and Mārīca, mounting that chariot like a celestial car, swiftly went from that circle of hermitages.
तब रावण और मारीच विमान के समान उस रथ पर चढ़कर शीघ्र ही उस आश्रम-मण्डल से चल पड़े।
Verse 8
तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च । गिरींश् च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च ॥
tathaiva tatra paśyantau pattanāni vanāni ca | girīṃś ca saritaḥ sarvā rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca
And so, as they went, they beheld towns and forests, and mountains and all the rivers, kingdoms and cities.
और वैसे ही जाते हुए वे दोनों वहाँ नगरों और वनों को, पर्वतों और समस्त नदियों को, तथा राष्ट्रों और नगरों को देखते गए।
Verse 9
समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः । ददर्श सहमरीचो रावणो राक्षसाधिपः ॥
sametya daṇḍakāraṇyaṃ rāghavasyāśramaṃ tataḥ | dadarśa sahamarīco rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
Reaching the Daṇḍaka forest, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, together with Mārīca, then beheld Rāghava's hermitage.
दण्डकारण्य में पहुँचकर राक्षसराज रावण ने मारीच सहित राघव के आश्रम को देखा।
Verse 10
अवतीर्य रथात् तस्मात् ततः काञ्चनभूषणात् । हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
avatīrya rathāt tasmāt tataḥ kāñcanabhūṣaṇāt | haste gṛhītvā mārīcaṃ rāvaṇo vākyam abravīt
Descending from that gold-adorned chariot and taking Mārīca by the hand, Rāvaṇa spoke this word:
उस स्वर्ण-विभूषित रथ से उतरकर मारीच का हाथ पकड़कर रावण ने यह वचन कहा:
Verse 11
एतद् रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम् । क्रियतां तत् सखे शीघ्रं यदर्थं वयम् आगताः ॥
etad rāmāśramapadaṃ dṛśyate kadalīvṛtam | kriyatāṃ tat sakhe śīghraṃ yadarthaṃ vayam āgatāḥ
'This that is seen, encircled with plantain-trees, is the hermitage-ground of Rāma; do quickly, friend, that for which we have come.'
'केलों से घिरा यह जो दिखाई दे रहा है, वह राम का आश्रम-स्थल है; हे सखे! हम जिसके लिए आए हैं, वह काम शीघ्र किया जाए।'
Verse 12
स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस् तदा । मृगो भूत्वाश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह ॥
sa rāvaṇavacaḥ śrutvā mārīco rākṣasas tadā | mṛgo bhūtvāśramadvāri rāmasya vicacāra ha
Hearing Rāvaṇa's word, the rākṣasa Mārīca then, becoming a deer, roamed at the door of Rāma's hermitage,
रावण का वचन सुनकर राक्षस मारीच तब मृग बनकर राम के आश्रम-द्वार पर विचरने लगा,
Verse 13
मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः । रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः ॥
maṇipravaraśṛṅgāgraḥ sitāsitamukhākṛtiḥ | raktapadmotpalamukha indranīlotpalaśravāḥ
with the tips of his horns like excellent gems, his muzzle white and black, his face like a red lotus and water-lily, his ears like blue-lotus (indranīla) petals;
जिसके सींगों के अग्रभाग उत्तम मणियों के समान थे, जिसके मुख की आकृति श्वेत-श्याम थी, जिसका मुख लाल कमल और उत्पल के समान, और कान इन्द्रनील कमल (की पंखुड़ियों) के समान थे;
Verse 14
किं चिद् अभ्युन्नत ग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः । मधूकनिभपार्श्वश् च कञ्जकिञ्जल्कसंनिभः ॥
kiṃ cid abhyunnata grīva indranīlanibhodaraḥ | madhūkanibhapārśvaś ca kañjakiñjalkasaṃnibhaḥ
with neck somewhat upraised, his belly glowing like sapphire (indranīla), his flanks the colour of madhūka blossoms, resembling the filaments of a lotus;
जिसकी गर्दन कुछ ऊपर उठी थी, पेट इन्द्रनील-सा चमकीला, पार्श्व महुए के फूल के रंग के, और जो कमल के केसर के समान (कान्तिमान) था;
Verse 15
वैदूर्यसंकाशखुरस् तनुजङ्घः सुसंहतः । इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः ॥
vaidūryasaṃkāśakhuras tanujaṅghaḥ susaṃhataḥ | indrāyudhasavarṇena pucchenordhvaṃ virājitaḥ
with hooves like cat's-eye gem, slender of shank, well-knit, graced above with a tail the colour of Indra's bow (the rainbow);
जिसके खुर वैदूर्यमणि के समान, पिंडलियाँ पतली, शरीर सुगठित, और जो ऊपर इन्द्रधनुष के रंग की पूँछ से सुशोभित था;
Verse 16
मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर् नानाविधैर् वृतः । क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः ॥
manoharasnigdhavarṇo ratnair nānāvidhair vṛtaḥ | kṣaṇena rākṣaso jāto mṛgaḥ paramaśobhanaḥ
of a lovely, glossy hue, covered with jewels of many kinds — in a moment the rākṣasa became a deer of surpassing beauty.
मनोहर, स्निग्ध वर्ण वाला, नाना प्रकार के रत्नों से ढका — क्षण भर में वह राक्षस परम सुन्दर मृग बन गया।
Verse 17
वनं प्रज्वलयन् रम्यं रामाश्रमपदं च तत् । मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः ॥
vanaṃ prajvalayan ramyaṃ rāmāśramapadaṃ ca tat | manoharaṃ darśanīyaṃ rūpaṃ kṛtvā sa rākṣasaḥ
Lighting up (with his splendour) that lovely forest and Rāma's hermitage-ground, the rākṣasa, having made a charming, delightful form,
उस रमणीय वन और राम के आश्रम-स्थल को (अपने तेज से) प्रकाशित करते हुए, मनोहर और दर्शनीय रूप धारण करके वह राक्षस,
Verse 18
प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम् । विचरन् गच्छते सम्यक् शाद्वलानि समन्ततः ॥
pralobhanārthaṃ vaidehyā nānādhātuvicitritam | vicaran gacchate samyak śādvalāni samantataḥ
to allure Vaidehī, mottled with many mineral-hues, roamed well, ranging the grassy meadows on every side.
वैदेही को ललचाने के लिए नाना धातुओं से चित्र-विचित्र (शरीर लिए), विचरता हुआ चारों ओर की हरी घास में भली भाँति घूमने लगा।
Verse 19
रूप्यबिन्दुशतैश् चित्रो भूत्वा च प्रियदर्शनः । विटपीनां किसलयान् भङ्क्त्वादन् विचचार ह ॥
rūpyabinduśataiś citro bhūtvā ca priyadarśanaḥ | viṭapīnāṃ kisalayān bhaṅktvādan vicacāra ha
Becoming, with his hundreds of silver spots, mottled and lovely to look upon, he roamed, breaking off and eating the fresh shoots of the trees.
सैकड़ों चाँदी के बिन्दुओं से चितकबरा और प्रियदर्शन बनकर वह वृक्षों के कोमल किसलयों को तोड़कर खाता हुआ विचरने लगा।
Verse 20
कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारान् इतस् ततः । समाश्रयन् मन्दगतिः सीतासंदर्शनं तदा ॥
kadalīgṛhakaṃ gatvā karṇikārān itas tataḥ | samāśrayan mandagatiḥ sītāsaṃdarśanaṃ tadā
Going to the plantain-bower, and to the karṇikāra (trees) here and there, resorting (to them) with slow pace, (he came) then within Sītā's sight.
केले के कुंज में जाकर और इधर-उधर कर्णिकार वृक्षों का आश्रय लेते हुए, धीमी चाल से वह तब सीता की दृष्टि में (आ पहुँचा)।
Verse 21
राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः । रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम् ॥
rājīvacitrapṛṣṭhaḥ sa virarāja mahāmṛgaḥ | rāmāśramapadābhyāśe vicacāra yathāsukham
That great deer, his back mottled like blue lotuses (rājīva), shone forth, and roamed at his ease near Rāma's hermitage-ground.
नीले कमलों के समान चितकबरी पीठ वाला वह महामृग शोभा पा रहा था, और राम के आश्रम-स्थल के पास सुखपूर्वक विचरता रहा।
Verse 22
पुनर् गत्वा निवृत्तश् च विचचार मृगोत्तमः । गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते ॥
punar gatvā nivṛttaś ca vicacāra mṛgottamaḥ | gatvā muhūrtaṃ tvarayā punaḥ pratinivartate
Going off and returning again, the best of deer roamed about; going for a moment with haste, he came back again.
फिर जाकर और लौटकर वह मृगश्रेष्ठ विचरता रहा; क्षण भर के लिए शीघ्रता से जाकर फिर लौट आता था।
Verse 23
विक्रीडंश् च पुनर् भूमौ पुनर् एव निषीदति । आश्रमद्वारम् आगम्य मृगयूथानि गच्छति ॥
vikrīḍaṃś ca punar bhūmau punar eva niṣīdati | āśramadvāram āgamya mṛgayūthāni gacchati
And sporting, he lay down again upon the ground and again sat up; coming to the hermitage door, he went off towards the herds of deer.
और क्रीड़ा करता हुआ वह फिर भूमि पर लेट जाता, फिर उठ बैठता; आश्रम-द्वार पर आकर मृगों के झुंडों की ओर चला जाता।
Verse 24
मृगयूथैर् अनुगतः पुनर् एव निवर्तते । सीतादर्शनम् आकाङ्क्षन् राक्षसो मृगतां गतः ॥
mṛgayūthair anugataḥ punar eva nivartate | sītādarśanam ākāṅkṣan rākṣaso mṛgatāṃ gataḥ
Followed by the deer-herds, he again returned; longing for Sītā's sight, the rākṣasa, now in deer-form,
मृगों के झुंडों के पीछे-पीछे जाकर वह फिर लौट आता; सीता के दर्शन की इच्छा रखने वाला मृग-रूप धारण किए वह राक्षस,
Verse 25
परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् । समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा ये ऽन्ये वनेचराः ॥
paribhramati citrāṇi maṇḍalāni viniṣpatan | samudvīkṣya ca sarve taṃ mṛgā ye 'nye vanecarāḥ
roamed in lovely circling wheelings, bounding about. And seeing him, all the other deer, the forest-dwellers,
उछलता हुआ सुन्दर मण्डलाकार घुमाव बनाता हुआ घूमता रहा। और उसे देखकर वे सब दूसरे वनचर मृग,
Verse 26
उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश । राक्षसः सो ऽपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः ॥
upagamya samāghrāya vidravanti diśo daśa | rākṣasaḥ so 'pi tān vanyān mṛgān mṛgavadhe rataḥ
drawing near and smelling him, fled to the ten directions. And that rākṣasa, though bent on the slaying of deer,
पास आकर और सूँघकर दसों दिशाओं में भाग गए। और वह राक्षस भी, यद्यपि मृगों के वध में रुचि रखता था,
Verse 27
प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् । तस्मिन्न् एव ततः काले वैदेही शुभलोचना ॥
pracchādanārthaṃ bhāvasya na bhakṣayati saṃspṛśan | tasminn eva tataḥ kāle vaidehī śubhalocanā
to conceal his (true) nature, did not devour those wild deer, (only) touching them. At that very time Vaidehī of lovely eyes,
अपने (असली) भाव को छिपाने के लिए उन वन-मृगों को छूकर भी नहीं खाता था। उसी समय सुन्दर नेत्रों वाली वैदेही,
Verse 28
कुसुमापचये व्यग्रा पादपान् अत्यवर्तत । कर्णिकारान् अशोकांश् च चूटांश् च मदिरेक्षणा ॥
kusumāpacaye vyagrā pādapān atyavartata | karṇikārān aśokāṃś ca cūṭāṃś ca madirekṣaṇā
intent on the gathering of blossoms, passed beyond the trees — the karṇikāras, the aśokas, and the mango (cūta) trees — she of intoxicating eyes.
फूल चुनने में व्यस्त, वृक्षों — कर्णिकारों, अशोकों और आमों — के पास से गुज़री, वह मदभरे नेत्रों वाली।
Verse 29
कुसुमान्य् अपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना । अनर्हारण्यवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम् । मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना ॥
kusumāny apacinvantī cacāra rucirānanā | anarhāraṇyavāsasya sā taṃ ratnamayaṃ mṛgam | muktāmaṇivicitrāṅgaṃ dadarśa paramāṅganā
Gathering flowers, the fair-faced one roamed; and that peerless woman, unfit for forest-dwelling, beheld that jewelled deer, its body dappled with pearls and gems.
फूल चुनती हुई वह सुन्दर मुख वाली विचर रही थी; और वन में रहने के अयोग्य उस परम सुन्दरी ने मोती और मणियों से चित्रित अंगों वाले उस रत्नमय मृग को देखा।
Verse 30
तं वै रुचिरदण्तौष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम् । विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत ॥
taṃ vai ruciradaṇtauṣṭhaṃ rūpyadhātutanūruham | vismayotphullanayanā sasnehaṃ samudaikṣata
At that one of lovely teeth and lip, his body-hair of silver mineral-hue, she gazed with wonder-widened eyes, with tenderness.
सुन्दर दाँतों और होंठों वाले, चाँदी की धातु-सा रोम वाले उस (मृग) को उसने विस्मय से खिले नेत्रों से स्नेहपूर्वक देखा।
Verse 31
स च तां राम दयितां पश्यन् मायामयो मृगः । विचचार ततस् तत्र दीपयन्न् इव तद् वनम् ॥
sa ca tāṃ rāma dayitāṃ paśyan māyāmayo mṛgaḥ | vicacāra tatas tatra dīpayann iva tad vanam
And that illusion-formed deer, beholding her, Rāma's beloved, roamed about there, as if setting that forest ablaze.
और राम की प्रिया उस (सीता) को देखता हुआ वह मायामय मृग वहाँ वैसे विचरने लगा, मानो उस वन को प्रकाशित (प्रज्वलित) कर रहा हो।
Verse 32
अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम् । विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा ॥
adṛṣṭapūrvaṃ dṛṣṭvā taṃ nānāratnamayaṃ mṛgam | vismayaṃ paramaṃ sītā jagāma janakātmajā
Seeing that never-before-seen deer, made of many jewels, Sītā, daughter of Janaka, came to the highest wonder.
नाना रत्नों से बने उस पहले कभी न देखे गए मृग को देखकर जनककन्या सीता परम विस्मय को प्राप्त हुई।