Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 39

Aranya Kanda

20 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    आज्ञप्तो राजवद् वाक्यं प्रतिकूलं निशाचरः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं मारीचो राक्षसाधिपम् ॥

    ājñapto rājavad vākyaṃ pratikūlaṃ niśācaraḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ mārīco rākṣasādhipam

    Commanded in kingly fashion by that word, contrary (to his good), the night-ranger Mārīca spoke a harsh word to the lord of the rākṣasas:

    राजा की भाँति उस प्रतिकूल वचन से आज्ञा दिए जाने पर निशाचर मारीच ने राक्षसराज से कठोर वचन कहा:

  2. Verse 2

    केनायम् उपदिष्टस् ते विनाशः पापकर्मणा । सपुत्रस्य सराष्ट्रस्य सामात्यस्य निशाचर ॥

    kenāyam upadiṣṭas te vināśaḥ pāpakarmaṇā | saputrasya sarāṣṭrasya sāmātyasya niśācara

    'By what sinful doer was this destruction of you taught — of you with your sons, your realm, and your ministers, O night-ranger?'

    'हे निशाचर! किस पापकर्मी ने तुम्हें, तुम्हारे पुत्रों, राष्ट्र और मन्त्रियों सहित, यह विनाश (का मार्ग) बतलाया है?'

  3. Verse 3

    कस् त्वया सुखिना राजन् नाभिनन्दति पापकृत् । केनेदम् उपदिष्टं ते मृत्युद्वारम् उपायतः ॥

    kas tvayā sukhinā rājan nābhinandati pāpakṛt | kenedam upadiṣṭaṃ te mṛtyudvāram upāyataḥ

    'Who, O king, that sinful-doer, does not rejoice in your well-being? By whom was this door of death pointed out to you by stratagem?'

    'हे राजन्! वह कौन पापी है, जो तुम्हें सुखी देखकर प्रसन्न नहीं होता? किसने तुम्हें छल से यह मृत्यु का द्वार दिखाया है?'

  4. Verse 4

    शत्रवस् तव सुव्यक्तं हीनवीर्या निशाचर । इच्छन्ति त्वां विनश्यन्तम् उपरुद्धं बलीयसा ॥

    śatravas tava suvyaktaṃ hīnavīryā niśācara | icchanti tvāṃ vinaśyantam uparuddhaṃ balīyasā

    'Plainly your enemies, feeble in strength, O night-ranger, wish you destroyed, hemmed in by one more mighty.'

    'हे निशाचर! यह स्पष्ट है कि तुम्हारे दुर्बल शत्रु तुम्हें किसी अधिक बलवान के द्वारा घेरकर नष्ट हुआ देखना चाहते हैं।'

  5. Verse 5

    केनेदम् उपदिष्टं ते क्षुद्रेणाहितवादिना । यस् त्वाम् इच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर ॥

    kenedam upadiṣṭaṃ te kṣudreṇāhitavādinā | yas tvām icchati naśyantaṃ svakṛtena niśācara

    'By what mean one of hostile counsel was this taught to you — who wishes you to perish by your own doing, O night-ranger?'

    'हे निशाचर! किस क्षुद्र, अहितकारी परामर्श देने वाले ने तुम्हें यह बताया, जो चाहता है कि तुम अपने ही किए से नष्ट हो जाओ?'

  6. Verse 6

    वध्याः खलु न हन्यन्ते सचिवास् तव रावण । ये त्वाम् उत्पथम् आरूढं न निगृह्णन्ति सर्वशः ॥

    vadhyāḥ khalu na hanyante sacivās tava rāvaṇa | ye tvām utpatham ārūḍhaṃ na nigṛhṇanti sarvaśaḥ

    'Deserving of death, yet unslain, are those ministers of yours, O Rāvaṇa, who do not in every way restrain you, risen upon the wrong road.'

    'हे रावण! तुम्हारे वे मन्त्री वध के योग्य होकर भी नहीं मारे जाते, जो तुम्हें कुमार्ग पर चढ़े हुए देखकर भी हर प्रकार से नहीं रोकते।'

  7. Verse 7

    अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथम् आश्रितः । निग्राह्यः सर्वथा सद्भिर् न निग्राह्यो निगृह्यसे ॥

    amātyaiḥ kāmavṛtto hi rājā kāpatham āśritaḥ | nigrāhyaḥ sarvathā sadbhir na nigrāhyo nigṛhyase

    'A king given over to lust, resorting to an evil path, ought by all means to be restrained by the good; but you, who ought to be restrained, are not restrained.'

    'कामवश होकर कुमार्ग का आश्रय लेने वाले राजा को सज्जन मन्त्रियों के द्वारा सब प्रकार से रोका जाना चाहिए; किन्तु तुम, जो रोके जाने योग्य हो, रोके नहीं जा रहे।'

  8. Verse 8

    धर्मम् अर्थं च कामं च यशश् च जयतां वर । स्वामिप्रसादात् सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर ॥

    dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca yaśaś ca jayatāṃ vara | svāmiprasādāt sacivāḥ prāpnuvanti niśācara

    'Dharma, wealth, pleasure, and fame, O best of conquerors — these ministers obtain by their lord's favour, O night-ranger.'

    'हे विजयियों में श्रेष्ठ! हे निशाचर! मन्त्री धर्म, अर्थ, काम और यश — ये सब स्वामी की कृपा से ही प्राप्त करते हैं।'

  9. Verse 9

    विपर्यये तु तत् सर्वं व्यर्थं भवति रावण । व्यसनं स्वामिवैगुण्यात् प्राप्नुवन्तीतरे जनाः ॥

    viparyaye tu tat sarvaṃ vyarthaṃ bhavati rāvaṇa | vyasanaṃ svāmivaiguṇyāt prāpnuvantītare janāḥ

    'But in the reverse case all that becomes vain, O Rāvaṇa; and from the lord's fault other men too meet with calamity.'

    'किन्तु हे रावण! इसके विपरीत होने पर वह सब व्यर्थ हो जाता है; स्वामी के दोष से अन्य जन भी विपत्ति पाते हैं।'

  10. Verse 10

    राजमूलो हि धर्मश् च जयश् च जयतां वर । तस्मात् सर्वास्व् अवस्थासु रक्षितव्यो नराधिपः ॥

    rājamūlo hi dharmaś ca jayaś ca jayatāṃ vara | tasmāt sarvāsv avasthāsu rakṣitavyo narādhipaḥ

    'For dharma and victory, O best of conquerors, have the king for their root; therefore in all conditions the lord of men is to be guarded.'

    'हे विजयियों में श्रेष्ठ! धर्म और विजय — दोनों का मूल राजा ही है; इसलिए सब अवस्थाओं में राजा की रक्षा की जानी चाहिए।'

  11. Verse 11

    राज्यं पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशाचर । न चापि प्रतिकूलेन नाविनीतेन राक्षस ॥

    rājyaṃ pālayituṃ śakyaṃ na tīkṣṇena niśācara | na cāpi pratikūlena nāvinītena rākṣasa

    'A kingdom cannot be governed by one who is harsh, O night-ranger, nor by one perverse, nor by one ill-disciplined, O rākṣasa.'

    'हे निशाचर! हे राक्षस! कठोर व्यक्ति राज्य की रक्षा नहीं कर सकता, न ही प्रतिकूल (स्वभाव वाला) और न ही अविनीत।'

  12. Verse 12

    ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भज्यन्ते सह तेन वै । विषमेषु रथाः शीघ्रं मन्दसारथयो यथा ॥

    ye tīkṣṇamantrāḥ sacivā bhajyante saha tena vai | viṣameṣu rathāḥ śīghraṃ mandasārathayo yathā

    'Those ministers of rash counsel are broken together with him, like swift chariots with poor charioteers upon rough ground.'

    'कठोर मन्त्रणा देने वाले जो मन्त्री हैं, वे उस (राजा) के साथ ही वैसे टूट जाते हैं, जैसे ऊबड़-खाबड़ भूमि पर मन्द सारथियों वाले वेगवान रथ शीघ्र टूट जाते हैं।'

  13. Verse 13

    बहवः साधवो लोके युक्तधर्मम् अनुष्ठिताः । परेषाम् अपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः ॥

    bahavaḥ sādhavo loke yuktadharmam anuṣṭhitāḥ | pareṣām aparādhena vinaṣṭāḥ saparicchadāḥ

    'Many good men in the world, following out well-ordered dharma, have perished with their households through the offences of others.'

    'संसार में बहुत-से सज्जन, यथोचित धर्म का पालन करते हुए भी, दूसरों के अपराध के कारण अपने परिवार सहित नष्ट हो गए।'

  14. Verse 14

    स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास् तीक्ष्णेन रावण । रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मेषा गोमायुना यथा ॥

    svāminā pratikūlena prajās tīkṣṇena rāvaṇa | rakṣyamāṇā na vardhante meṣā gomāyunā yathā

    'Subjects guarded by a lord who is perverse and harsh, O Rāvaṇa, do not thrive, as sheep (do not thrive) under a jackal.'

    'हे रावण! प्रतिकूल और कठोर स्वामी के द्वारा रक्षित प्रजा वैसे ही नहीं बढ़ती, जैसे सियार के द्वारा (रक्षित) भेड़ें।'

  15. Verse 15

    अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावणराक्षसाः । येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिर् अजितेन्द्रियः ॥

    avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇarākṣasāḥ | yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhir ajitendriyaḥ

    'Inevitably all the rākṣasas of Rāvaṇa will perish — they whose king you are, harsh, of ill understanding, unruled of senses.'

    'रावण के वे समस्त राक्षस अवश्य नष्ट हो जाएँगे, जिनके तुम-जैसे कठोर, दुर्बुद्धि, इन्द्रियों के वश में न रहने वाले राजा हो।'

  16. Verse 16

    तद् इदं काकतालीयं घोरम् आसादितं त्वया । अत्र किं शोभनं यत् त्वं ससैन्यो विनशिष्यसि ॥

    tad idaṃ kākatālīyaṃ ghoram āsāditaṃ tvayā | atra kiṃ śobhanaṃ yat tvaṃ sasainyo vinaśiṣyasi

    'This dreadful, chance-fallen (kākatālīya) thing you have now brought on. Where in this is anything auspicious — that you, with your army, shall perish?'

    'वह यह घोर काकतालीय (संयोगवश आ पड़ा) संकट तुमने मोल ले लिया है। इसमें भला क्या शुभ है, कि तुम सेना सहित नष्ट हो जाओगे?'

  17. Verse 17

    मां निहत्य तु रामो ऽसौ नचिरात् त्वां वधिष्यति । अनेन कृतकृत्यो ऽस्मि म्रिये यद् अरिणा हतः ॥

    māṃ nihatya tu rāmo 'sau nacirāt tvāṃ vadhiṣyati | anena kṛtakṛtyo 'smi mriye yad ariṇā hataḥ

    'That Rāma, having slain me, will before long slay you. By this I am fulfilled — that I die, slain by an enemy.'

    'वह राम मुझे मारकर शीघ्र ही तुम्हें भी मार डालेगा। इसी से मैं कृतकृत्य हूँ, कि मैं शत्रु के हाथों मारा जाकर मरता हूँ।'

  18. Verse 18

    दर्शनाद् एव रामस्य हतं माम् उपधारय । आत्मानं च हतं विद्धि हृत्वा सीतां सबान्धवम् ॥

    darśanād eva rāmasya hataṃ mām upadhāraya | ātmānaṃ ca hataṃ viddhi hṛtvā sītāṃ sabāndhavam

    'Hold me as slain by the mere sight of Rāma; and know yourself slain, together with your kin, by the carrying-off of Sītā.'

    'राम के दर्शन मात्र से ही मुझे मारा गया समझ लो; और सीता को हरकर अपने को बन्धुओं सहित मारा गया जानो।'

  19. Verse 19

    आनयिष्यामि चेत् सीताम् आश्रमात् सहितो मया । नैव त्वम् असि नैवाहं नैव लङ्का न राक्षसाः ॥

    ānayiṣyāmi cet sītām āśramāt sahito mayā | naiva tvam asi naivāhaṃ naiva laṅkā na rākṣasāḥ

    'If I bring Sītā away from the hermitage together with you — then you are not, nor am I, nor is Laṅkā, nor are the rākṣasas.'

    'यदि मैं तुम्हारे साथ मिलकर सीता को आश्रम से हर लाऊँगा — तो न तुम रहोगे, न मैं, न लंका, और न राक्षस।'

  20. Verse 20

    निवार्यमाणस् तु मया हितैषिणा; न मृष्यसे वाक्यम् इदं निशाचर । परेतकल्पा हि गतायुषो नरा; हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिर् ईरितम् ॥

    nivāryamāṇas tu mayā hitaiṣiṇā; na mṛṣyase vākyam idaṃ niśācara | paretakalpā hi gatāyuṣo narā; hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhir īritam

    'Though restrained by me who seek your good, you do not bear this word, O night-ranger; for men whose life is spent, who are as good as dead, do not accept the beneficial (counsel) uttered by their friends.'

    'हे निशाचर! हित चाहने वाले मेरे द्वारा रोके जाने पर भी तुम इस वचन को सहन नहीं कर रहे; क्योंकि जिनकी आयु बीत चुकी है, वे मृतप्राय मनुष्य अपने सुहृदों द्वारा कहे गए हित को ग्रहण नहीं करते।'