Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 38

Aranya Kanda

21 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    मारीचेन तु तद् वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः । उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम् ॥

    mārīcena tu tad vākyaṃ kṣamaṃ yuktaṃ ca rāvaṇaḥ | ukto na pratijagrāha martukāma ivauṣadham

    But Rāvaṇa did not accept that word of Mārīca, fitting and proper though it was, as a man wishing to die (does not accept) medicine.

    किन्तु रावण ने मारीच के उस उचित और युक्त वचन को वैसे ही ग्रहण नहीं किया, जैसे मरने की इच्छा वाला व्यक्ति औषधि को नहीं लेता।

  2. Verse 2

    तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः । अब्रवीत् परुषं वाक्यम् अयुक्तं कालचोदितः ॥

    taṃ pathyahitavaktāraṃ mārīcaṃ rākṣasādhipaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyam ayuktaṃ kālacoditaḥ

    The lord of the rākṣasas, driven by fate, spoke a harsh, unfitting word to Mārīca, the speaker of wholesome and beneficial counsel:

    हितकर और कल्याणकारी परामर्श देने वाले उस मारीच से काल से प्रेरित राक्षसराज ने कठोर और अनुचित वचन कहा:

  3. Verse 3

    यत् किलैतद् अयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते । वाक्यं निष्फलम् अत्यर्थं बीजम् उप्तम् इवोषरे ॥

    yat kilaitad ayuktārthaṃ mārīca mayi kathyate | vākyaṃ niṣphalam atyarthaṃ bījam uptam ivoṣare

    'What is this unfitting thing told to me, Mārīca — a word utterly fruitless, like seed sown in barren ground?'

    'हे मारीच! मुझसे यह जो अनुचित बात कही जा रही है, वह अत्यन्त निष्फल वचन है, मानो ऊसर भूमि में बोया गया बीज हो।'

  4. Verse 4

    त्वद्वाक्यैर् न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे । पापशीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः ॥

    tvadvākyair na tu māṃ śakyaṃ bhettuṃ rāmasya saṃyuge | pāpaśīlasya mūrkhasya mānuṣasya viśeṣataḥ

    'Not by your words can I be turned back from battle with Rāma — a man of sinful character, foolish, and above all a mere mortal;'

    'तुम्हारे वचनों से मुझे युद्ध में राम से विमुख नहीं किया जा सकता — उस पापी स्वभाव वाले, मूर्ख और विशेषकर मनुष्य-मात्र (राम) से;'

  5. Verse 5

    यस् त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा । स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनम् एकपदे गतः ॥

    yas tyaktvā suhṛdo rājyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā | strīvākyaṃ prākṛtaṃ śrutvā vanam ekapade gataḥ

    '(Rāma,) who, forsaking his friends, his kingdom, his mother and father likewise, having heard a woman's vulgar word, went at a single step to the forest.'

    'जिसने मित्रों, राज्य तथा माता-पिता को छोड़कर, एक स्त्री की साधारण बात सुनकर, एक ही कदम में वन को चला गया।'

  6. Verse 6

    अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः । प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ ॥

    avaśyaṃ tu mayā tasya saṃyuge kharaghātinaḥ | prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava saṃnidhau

    'Inevitably Sītā, dearer than life to that slayer of Khara in battle, is to be carried off by me in your presence.'

    'युद्ध में खर को मारने वाले उस (राम) की, प्राणों से भी अधिक प्रिय सीता को तुम्हारी उपस्थिति में मुझे अवश्य ही हरना है।'

  7. Verse 7

    एवं मे निश्चिता बुद्धिर् हृदि मारीच वर्तते । न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः ॥

    evaṃ me niścitā buddhir hṛdi mārīca vartate | na vyāvartayituṃ śakyā sendrair api surāsuraiḥ

    'Thus is my resolve fixed in my heart, Mārīca; it cannot be turned aside even by the gods and asuras together with Indra.'

    'हे मारीच! मेरे हृदय में यह निश्चित बुद्धि (संकल्प) है; इसे इन्द्र सहित देव-असुर भी नहीं पलट सकते।'

  8. Verse 8

    दोषं गुणं वा संपृष्टस् त्वम् एवं वक्तुम् अर्हसि । अपायं वाप्य् उपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चने ॥

    doṣaṃ guṇaṃ vā saṃpṛṣṭas tvam evaṃ vaktum arhasi | apāyaṃ vāpy upāyaṃ vā kāryasyāsya viniścane

    'Asked for fault or merit, you ought (only) to speak thus — the harm or the means — in the determining of this undertaking.'

    'दोष अथवा गुण पूछे जाने पर इस कार्य के निश्चय में तुम्हें केवल इतना ही कहना चाहिए — इसका उपाय अथवा हानि।'

  9. Verse 9

    संपृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता । उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद् भूतिम् आत्मनः ॥

    saṃpṛṣṭena tu vaktavyaṃ sacivena vipaścitā | udyatāñjalinā rājño ya icched bhūtim ātmanaḥ

    'When asked, a wise minister should speak with joined palms to the king — he who desires his own welfare.'

    'जो अपना कल्याण चाहता हो, ऐसे विद्वान मन्त्री को पूछे जाने पर हाथ जोड़कर ही राजा से कहना चाहिए।'

  10. Verse 10

    वाक्यम् अप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम् । उपचारेण युक्तं च वक्तव्यो वसुधाधिपः ॥

    vākyam apratikūlaṃ tu mṛdupūrvaṃ śubhaṃ hitam | upacāreṇa yuktaṃ ca vaktavyo vasudhādhipaḥ

    'The lord of the earth should be addressed with a word not contrary (to his aim), gentle at the outset, auspicious, beneficial, and furnished with courtesy.'

    'राजा से ऐसा वचन कहना चाहिए जो प्रतिकूल न हो, आरम्भ में कोमल, शुभ, हितकर और शिष्टाचार से युक्त हो।'

  11. Verse 11

    सावमर्दं तु यद् वाक्यं मारीच हितम् उच्यते । नाभिनन्दति तद् राजा मानार्हो मानवर्जितम् ॥

    sāvamardaṃ tu yad vākyaṃ mārīca hitam ucyate | nābhinandati tad rājā mānārho mānavarjitam

    'A word spoken with disparagement, Mārīca, (though) called beneficial, the king, worthy of honour, does not welcome, (coming as it does) devoid of honour.'

    'हे मारीच! अपमान के साथ कहा गया जो वचन हितकर भी हो, उसे सम्मान के योग्य राजा सम्मान से रहित होने के कारण स्वीकार नहीं करता।'

  12. Verse 12

    पञ्चरूपाणि राजानो धारयन्त्य् अमितौजसः । अग्नेर् इन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च । औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ॥

    pañcarūpāṇi rājāno dhārayanty amitaujasaḥ | agner indrasya somasya yamasya varuṇasya ca | auṣṇyaṃ tathā vikramaṃ ca saumyaṃ daṇḍaṃ prasannatām

    'Kings of boundless energy bear five forms — of Agni, Indra, Soma, Yama, and Varuṇa: heat, prowess, mildness, punishment, and graciousness.'

    'अमित तेज वाले राजा पाँच रूप धारण करते हैं — अग्नि, इन्द्र, सोम, यम और वरुण के: उष्णता (प्रताप), पराक्रम, सौम्यता, दण्ड और प्रसन्नता।'

  13. Verse 13

    तस्मात् सर्वास्व् अवस्थासु मान्याः पूज्याश् च पार्थिवाः । त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय केवलं मोहम् आस्थितः ॥

    tasmāt sarvāsv avasthāsu mānyāḥ pūjyāś ca pārthivāḥ | tvaṃ tu dharmam avijñāya kevalaṃ moham āsthitaḥ

    'Therefore in all conditions kings are to be honoured and revered; but you, not knowing dharma, have taken your stand on mere delusion.'

    'इसलिए सब अवस्थाओं में राजा मान्य और पूज्य हैं; किन्तु तुम धर्म को न जानकर केवल मोह में स्थित हो गए हो।'

  14. Verse 14

    अभ्यागतं मां दौरात्म्यात् परुषं वदसीदृशम् । गुणदोषौ न पृच्छामि क्षमं चात्मनि राक्षस । अस्मिंस् तु स भवान् कृत्ये साहार्य्यं कर्तुम् अर्हसि ॥

    abhyāgataṃ māṃ daurātmyāt paruṣaṃ vadasīdṛśam | guṇadoṣau na pṛcchāmi kṣamaṃ cātmani rākṣasa | asmiṃs tu sa bhavān kṛtye sāhāryyaṃ kartum arhasi

    'Me, who have come (to you), out of your wickedness you address with such harsh words. I do not ask you for fault or merit, or for what I can bear, O rākṣasa; but in this task you ought to render me your aid.'

    'हे राक्षस! तुम्हारे पास आए हुए मुझसे तुम दुष्टता से ऐसे कठोर वचन कह रहे हो। मैं तुमसे न गुण-दोष पूछता हूँ, न यह कि मेरे सामर्थ्य में क्या है; किन्तु इस कार्य में तुम्हें मेरी सहायता करनी ही चाहिए।'

  15. Verse 15

    सौवर्णस् त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः । प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुम् अर्हसि ॥

    sauvarṇas tvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ | pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantum arhasi

    'Becoming a golden deer, mottled with silver spots, having lured Vaidehī, you may go wherever you please.'

    'तुम चाँदी के बिन्दुओं से चितकबरे स्वर्णमय मृग बनकर वैदेही को ललचाकर, फिर जहाँ चाहो वहाँ चले जाना।'

  16. Verse 16

    त्वां तु माया मृगं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया । आनयैनम् इति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥

    tvāṃ tu māyā mṛgaṃ dṛṣṭvā kāñcanaṃ jātavismayā | ānayainam iti kṣipraṃ rāmaṃ vakṣyati maithilī

    'Seeing you, an illusion-deer, golden, Maithilī, filled with wonder, will quickly say to Rāma, "Bring this one."'

    'तुम स्वर्णमय माया-मृग को देखकर आश्चर्यचकित मैथिली शीघ्र ही राम से कहेगी कि "इसे ले आइए।"'

  17. Verse 17

    अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् । आनयिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षः शचीम् इव ॥

    apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇe ca yathāsukham | ānayiṣyāmi vaidehīṃ sahasrākṣaḥ śacīm iva

    'And when Kākutstha has gone away, and Lakṣmaṇa too, I shall carry off Vaidehī at my ease, as the thousand-eyed (Indra) carried off Śacī.'

    'और काकुत्स्थ (राम) तथा लक्ष्मण के (आश्रम से) दूर चले जाने पर मैं वैदेही को वैसे ही सुखपूर्वक हर लाऊँगा, जैसे सहस्राक्ष (इन्द्र) ने शची को।'

  18. Verse 18

    एवं कृत्वा त्व् इदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस । राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥

    evaṃ kṛtvā tv idaṃ kāryaṃ yatheṣṭaṃ gaccha rākṣasa | rājyasyārdhaṃ pradāsyāmi mārīca tava suvrata

    'Having thus done this deed, go wherever you wish, O rākṣasa; I shall give you half my kingdom, Mārīca, O good-vowed one.'

    'हे सुव्रत मारीच! हे राक्षस! इस प्रकार यह कार्य करके तुम जहाँ चाहो वहाँ चले जाना; मैं तुम्हें अपने राज्य का आधा भाग दूँगा।'

  19. Verse 19

    गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये । प्राप्य सीताम् अयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् । लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया ॥

    gaccha saumya śivaṃ mārgaṃ kāryasyāsya vivṛddhaye | prāpya sītām ayuddhena vañcayitvā tu rāghavam | laṅkāṃ prati gamiṣyāmi kṛtakāryaḥ saha tvayā

    'Go, gentle one, upon a happy road, for the furtherance of this undertaking; having gained Sītā without battle, deceiving Rāghava, I shall go back to Laṅkā, my purpose accomplished, together with you.'

    'हे सौम्य! इस कार्य की सिद्धि के लिए मंगलमय मार्ग से जाओ; बिना युद्ध के सीता को पाकर, राघव को ठगकर, मैं तुम्हारे साथ कृतकार्य होकर लंका लौट जाऊँगा।'

  20. Verse 20

    एतत् कार्यम् अवश्यं मे बलाद् अपि करिष्यसि । राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखम् एधते ॥

    etat kāryam avaśyaṃ me balād api kariṣyasi | rājño hi pratikūlastho na jātu sukham edhate

    'This deed you shall surely do for me, even by force; for one who stands opposed to a king never thrives in happiness.'

    'यह कार्य तुम बलपूर्वक भी मेरे लिए अवश्य करोगे; क्योंकि राजा के प्रतिकूल रहने वाला कभी सुखपूर्वक नहीं फलता-फूलता।'

  21. Verse 21

    आसाद्या तं जीवितसंशयस् ते; मृत्युर् ध्रुवो ह्य् अद्य मया विरुध्य । एतद् यथावत् परिगृह्य बुद्ध्या; यद् अत्र पथ्यं कुरु तत् तथा त्वम् ॥

    āsādyā taṃ jīvitasaṃśayas te; mṛtyur dhruvo hy adya mayā virudhya | etad yathāvat parigṛhya buddhyā; yad atra pathyaṃ kuru tat tathā tvam

    'Drawing near to him (Rāma) there is peril to your life; yet death is certain this day if you oppose me. Weighing this rightly in your mind, do that which is wholesome herein.'

    'उस (राम) के पास पहुँचने पर तुम्हारे जीवन में संशय है; किन्तु आज मुझसे विरोध करने पर तो मृत्यु निश्चित ही है। इसे बुद्धि से यथावत समझकर, इसमें जो हितकर हो, वही तुम करो।'