Sarga 37
Aranya Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवम् अस्मि तदा मुक्तः कथं चित् तेन संयुगे । इदानीम् अपि यद् वृत्तं तच् छृणुष्व यद् उत्तरम् ॥
evam asmi tadā muktaḥ kathaṃ cit tena saṃyuge | idānīm api yad vṛttaṃ tac chṛṇuṣva yad uttaram
'Thus was I then somehow set free by him in that combat. Hear now, too, what befell afterwards, which came later.'
'इस प्रकार मैं उस समय युद्ध में उसके द्वारा किसी तरह छोड़ा गया। अब इसके बाद जो हुआ, वह भी सुनो।'
Verse 2
राक्षसाभ्याम् अहं द्वाभ्याम् अनिर्विण्णस् तथा कृतः । सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥
rākṣasābhyām ahaṃ dvābhyām anirviṇṇas tathā kṛtaḥ | sahito mṛgarūpābhyāṃ praviṣṭo daṇḍakāvanam
'Undaunted, made (reckless) in that way, I entered the Daṇḍaka forest together with two rākṣasas in the forms of deer.'
'(उस अनुभव से भी) निर्भीक न होकर, वैसा ही (उद्दण्ड) बना रहकर, मैं मृगरूप धारण किए दो राक्षसों के साथ दण्डकवन में प्रविष्ट हुआ।'
Verse 3
दीप्तजिह्वो महाकायस् तीक्ष्णशृण्गो महाबलः । व्यचरन् दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः ॥
dīptajihvo mahākāyas tīkṣṇaśṛṇgo mahābalaḥ | vyacaran daṇḍakāraṇyaṃ māṃsabhakṣo mahāmṛgaḥ
'Flame-tongued, huge of body, sharp-horned, mighty, I ranged the Daṇḍaka forest, a great flesh-eating deer.'
'ज्वाला-जैसी जीभ वाला, विशालकाय, तीखे सींगों वाला, महाबली, मांसभक्षी महामृग (बनकर) मैं दण्डकारण्य में विचरता था।'
Verse 4
अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण । अत्यन्तघोरो व्यचरंस् तापसांस् तान् प्रधर्षयन् ॥
agnihotreṣu tīrtheṣu caityavṛkṣeṣu rāvaṇa | atyantaghoro vyacaraṃs tāpasāṃs tān pradharṣayan
'At the fire-sanctuaries, the fords, and the sacred caitya-trees, O Rāvaṇa, I roamed exceedingly dreadful, harassing those ascetics.'
'हे रावण! अग्निहोत्रों में, तीर्थों में और चैत्यवृक्षों के पास अत्यन्त घोर रूप धारण किए मैं उन तपस्वियों को सताता हुआ विचरता था।'
Verse 5
निहत्य दण्डकारण्ये तापसान् धर्मचारिणः । रुधिराणि पिबंस् तेषां तथा मांसानि भक्षयन् ॥
nihatya daṇḍakāraṇye tāpasān dharmacāriṇaḥ | rudhirāṇi pibaṃs teṣāṃ tathā māṃsāni bhakṣayan
'Slaying in the Daṇḍaka forest the ascetics who practised dharma, drinking their blood and devouring their flesh likewise,'
'दण्डकारण्य में धर्माचरण करने वाले तपस्वियों को मारकर, उनका रक्त पीता और वैसे ही उनका मांस खाता हुआ,'
Verse 6
ऋषिमांसाशनः क्रूरस् त्रासयन् वनगोचरान् । तदा रुधिरमत्तो ऽहं व्यचरं दण्डकावनम् ॥
ṛṣimāṃsāśanaḥ krūras trāsayan vanagocarān | tadā rudhiramatto 'haṃ vyacaraṃ daṇḍakāvanam
'a devourer of sages' flesh, cruel, terrifying the forest-dwellers — then, maddened with blood, I ranged the Daṇḍaka forest.'
'ऋषियों का मांस खाने वाला क्रूर (मैं) वनवासियों को भयभीत करता हुआ — तब रक्त से उन्मत्त होकर मैं दण्डकवन में विचरता था।'
Verse 7
तदाहं दण्डकारण्ये विचरन् धर्मदूषकः । आसादयं तदा रामं तापसं धर्मम् आश्रितम् ॥
tadāhaṃ daṇḍakāraṇye vicaran dharmadūṣakaḥ | āsādayaṃ tadā rāmaṃ tāpasaṃ dharmam āśritam
'Then I, ranging the Daṇḍaka forest, a defiler of dharma, came upon Rāma, an ascetic, resorting to dharma,'
'तब मैं दण्डकारण्य में विचरता हुआ, धर्म को दूषित करने वाला, उस समय धर्म के आश्रय में रहने वाले तपस्वी राम के पास जा पहुँचा,'
Verse 8
वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम् । तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम् ॥
vaidehīṃ ca mahābhāgāṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham | tāpasaṃ niyatāhāraṃ sarvabhūtahite ratam
'and the illustrious Vaidehī, and the great chariot-warrior Lakṣmaṇa — an ascetic of controlled diet, devoted to the good of all beings.'
'और महाभागा वैदेही तथा महारथी लक्ष्मण के (पास) — जो नियमित आहार वाले तपस्वी और समस्त प्राणियों के हित में रत थे।'
Verse 9
सो ऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम् । तापसो ऽयम् इति ज्ञात्वा पूर्ववैरम् अनुस्मरन् ॥
so 'haṃ vanagataṃ rāmaṃ paribhūya mahābalam | tāpaso 'yam iti jñātvā pūrvavairam anusmaran
'I, scorning the forest-dwelling Rāma, mighty though he was — knowing "This is an ascetic," and remembering my former enmity,'
'उस वन में रहने वाले महाबली राम को तुच्छ समझकर, "यह तो तपस्वी है" ऐसा जानकर और पूर्व के वैर को स्मरण करके,'
Verse 10
अभ्यधावं सुसंक्रुद्धस् तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः । जिघांसुर् अकृतप्रज्ञस् तं प्रहारम् अनुस्मरन् ॥
abhyadhāvaṃ susaṃkruddhas tīkṣṇaśṛṅgo mṛgākṛtiḥ | jighāṃsur akṛtaprajñas taṃ prahāram anusmaran
'rushed upon him in great fury, sharp-horned, in the form of a deer, bent on slaughter, bereft of wisdom, remembering (only) that former blow.'
'अत्यन्त क्रुद्ध होकर, तीखे सींगों वाले मृग के रूप में, उस (पुराने) प्रहार को स्मरण करते हुए, मारने की इच्छा से, विवेकहीन (मैं) उस पर टूट पड़ा।'
Verse 11
तेन मुक्तास् त्रयो बाणाः शिताः शत्रुनिबर्हणाः । विकृष्य बलवच् चापं सुपर्णानिलतुल्यगाः ॥
tena muktās trayo bāṇāḥ śitāḥ śatrunibarhaṇāḥ | vikṛṣya balavac cāpaṃ suparṇānilatulyagāḥ
'By him three sharp arrows, destroyers of foes, were loosed — he drawing his bow with force — swift as Suparṇa and the wind.'
'उसने धनुष को बलपूर्वक खींचकर तीन तीक्ष्ण, शत्रुनाशक बाण छोड़े, जो गरुड और वायु के समान तीव्रगामी थे।'
Verse 12
ते बाणा वज्रसंकाशाः सुघोरा रक्तभोजनाः । आजग्मुः सहिताः सर्वे त्रयः संनतपर्वणः ॥
te bāṇā vajrasaṃkāśāḥ sughorā raktabhojanāḥ | ājagmuḥ sahitāḥ sarve trayaḥ saṃnataparvaṇaḥ
'Those arrows, like thunderbolts, most dreadful, blood-feeding, all came on together — the three of well-smoothed joints.'
'वज्र के समान, अत्यन्त घोर, रक्त पीने वाले वे तीनों अच्छी तरह सधे पर्वों वाले बाण एक साथ (मेरी ओर) आए।'
Verse 13
पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा । समुत्क्रान्तस् ततो मुक्तस् ताव् उभौ राक्षसौ हतौ ॥
parākramajño rāmasya śaṭho dṛṣṭabhayaḥ purā | samutkrāntas tato muktas tāv ubhau rākṣasau hatau
'Knowing Rāma's prowess, cunning, having seen (his) terror before, I sprang aside and so escaped; but both the other two rākṣasas were slain.'
'राम के पराक्रम को जानने वाला, धूर्त, पहले (उसका) भय देख चुका मैं तब उछलकर बच निकला; किन्तु वे दोनों दूसरे राक्षस मारे गए।'
Verse 14
शरेण मुक्तो रामस्य कथं चित् प्राप्य जीवितम् । इह प्रव्राजितो युक्तस् तापसो ऽहं समाहितः ॥
śareṇa mukto rāmasya kathaṃ cit prāpya jīvitam | iha pravrājito yuktas tāpaso 'haṃ samāhitaḥ
'Having somehow gained my life, set free from Rāma's arrow, here, duly ordained, I am an ascetic, composed.'
'राम के बाण से छूटकर किसी प्रकार जीवन पाकर, यहाँ विधिपूर्वक प्रव्रजित होकर मैं एकाग्रचित्त तपस्वी हो गया हूँ।'
Verse 15
वृक्षे वृक्षे हि पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम् । गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तम् इवान्तकम् ॥
vṛkṣe vṛkṣe hi paśyāmi cīrakṛṣṇājināmbaram | gṛhītadhanuṣaṃ rāmaṃ pāśahastam ivāntakam
'For at every tree I see Rāma, clad in bark and black antelope-skin, bow in hand, like Death with his noose in hand.'
'क्योंकि प्रत्येक वृक्ष पर मैं वल्कल और काले मृगचर्म के वस्त्र पहने, धनुष लिए राम को हाथ में पाश लिए यमराज के समान देखता हूँ।'
Verse 16
अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण । रामभूतम् इदं सर्वम् अरण्यं प्रतिभाति मे ॥
api rāmasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi rāvaṇa | rāmabhūtam idaṃ sarvam araṇyaṃ pratibhāti me
'In my terror, O Rāvaṇa, I even see a thousand Rāmas; this whole forest appears to me to have become Rāma.'
'हे रावण! भय के मारे मैं हजारों राम तक देखता हूँ; यह सम्पूर्ण वन मुझे राममय प्रतीत होता है।'
Verse 17
रामम् एव हि पश्यामि रहिते राक्षसेश्वर । दृष्ट्वा स्वप्नगतं रामम् उद्भ्रमामि विचेतनः ॥
rāmam eva hi paśyāmi rahite rākṣaseśvara | dṛṣṭvā svapnagataṃ rāmam udbhramāmi vicetanaḥ
'I see Rāma alone even in a solitary place, O lord of the rākṣasas; seeing Rāma come in a dream, I start up bewildered, out of my senses.'
'हे राक्षसेश्वर! एकान्त में भी मुझे राम ही दिखाई देता है; स्वप्न में आए राम को देखकर मैं विचेतन होकर चौंक उठता हूँ।'
Verse 18
रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण । रत्नानि च रथाश् चैव त्रासं संजनयन्ति मे ॥
rakārādīni nāmāni rāmatrastasya rāvaṇa | ratnāni ca rathāś caiva trāsaṃ saṃjanayanti me
'Names beginning with the letter R — jewels (ratna) and chariots (ratha) too — O Rāvaṇa, generate terror in me, who am terrified of Rāma.'
'हे रावण! राम से भयभीत मुझे 'र' अक्षर से आरम्भ होने वाले नाम — रत्न और रथ भी — भय उत्पन्न कर देते हैं।'
Verse 19
अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम् । रणे रामेण युध्यस्व क्षमां वा कुरु राक्षस । न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुम् इच्छसि ॥
ahaṃ tasya prabhāvajño na yuddhaṃ tena te kṣamam | raṇe rāmeṇa yudhyasva kṣamāṃ vā kuru rākṣasa | na te rāmakathā kāryā yadi māṃ draṣṭum icchasi
'I know his power; a battle with him is not fitting for you. Fight with Rāma in combat, O rākṣasa, or else forbear; but you must make no mention of Rāma to me, if you wish to go on seeing me.'
'मैं उसके प्रभाव को जानता हूँ; उससे युद्ध करना तुम्हारे लिए उचित नहीं। हे राक्षस! युद्ध में राम से लड़ो, या फिर (चुपचाप) सहन कर लो; पर यदि तुम मुझे देखते रहना चाहते हो, तो मेरे सामने राम की चर्चा मत करना।'
Verse 20
इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया; यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे । सबान्धवस् त्यक्ष्यसि जीवितं रणे; हतो ऽद्य रामेण शरैर् अजिह्मगैः ॥
idaṃ vaco bandhuhitārthinā mayā; yathocyamānaṃ yadi nābhipatsyase | sabāndhavas tyakṣyasi jīvitaṃ raṇe; hato 'dya rāmeṇa śarair ajihmagaiḥ
'If you will not act upon this word, spoken as it is by me who seek a kinsman's good, you shall lose your life in battle, together with your kin, slain this day by Rāma with his straight-flying arrows.'
'बन्धु का हित चाहने वाले मेरे द्वारा कहा गया यह वचन यदि तुम नहीं मानोगे, तो आज राम के सीधे चलने वाले बाणों से मारे जाकर बन्धुओं सहित युद्ध में प्राण त्याग दोगे।'