Sarga 36
Aranya Kanda
28 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
कदा चिद् अप्य् अहं वीर्यात् पर्यटन् पृथिवीम् इमाम् । बलं नागसहस्रस्य धारयन् पर्वतोपमः ॥
kadā cid apy ahaṃ vīryāt paryaṭan pṛthivīm imām | balaṃ nāgasahasrasya dhārayan parvatopamaḥ
'Once, in my pride of valour, ranging over this earth, bearing the strength of a thousand elephants, (huge) as a mountain,'
'एक बार पराक्रम के मद में इस पृथ्वी पर घूमता हुआ मैं, एक हजार हाथियों का बल धारण किए, पर्वत के समान (विशाल),'
Verse 2
नीलजीमूतसंकाशस् तप्तकाञ्चनकुण्डलः । भयं लोकस्य जनयन् किरीटी परिघायुधः । व्यचरं दण्डकारण्यम् ऋषिमांसानि भक्षयन् ॥
nīlajīmūtasaṃkāśas taptakāñcanakuṇḍalaḥ | bhayaṃ lokasya janayan kirīṭī parighāyudhaḥ | vyacaraṃ daṇḍakāraṇyam ṛṣimāṃsāni bhakṣayan
'dark as a blue-black cloud, with earrings of refined gold, bringing terror to the world, crowned, a bludgeon for my weapon, I roamed the Daṇḍaka forest, devouring the flesh of sages.'
'नीले मेघ के समान, तपाए सोने के कुण्डलों वाला, संसार में भय उत्पन्न करता हुआ, मुकुट पहने, परिघ-शस्त्र लिए मैं ऋषियों का मांस खाता हुआ दण्डकारण्य में विचरता था।'
Verse 3
विश्वामित्रो ऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः । स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रम् इदम् अब्रवीत् ॥
viśvāmitro 'tha dharmātmā madvitrasto mahāmuniḥ | svayaṃ gatvā daśarathaṃ narendram idam abravīt
'Then the righteous Viśvāmitra, the great sage, terrified of me, went himself to king Daśaratha and spoke this:'
'तब धर्मात्मा महामुनि विश्वामित्र मुझसे अत्यन्त भयभीत होकर स्वयं राजा दशरथ के पास जाकर यह बोले:'
Verse 4
अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः । मारीचान् मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर ॥
ayaṃ rakṣatu māṃ rāmaḥ parvakāle samāhitaḥ | mārīcān me bhayaṃ ghoraṃ samutpannaṃ nareśvara
'"Let this Rāma guard me, intent, at the sacred festival-time; a dreadful danger has arisen for me from Mārīca, O lord of men."'
'"हे नरेश्वर! यह राम पर्व के समय सावधान होकर मेरी रक्षा करें; मारीच से मुझे घोर भय उत्पन्न हो गया है।"'
Verse 5
इत्य् एवम् उक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस् तदा । प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥
ity evam ukto dharmātmā rājā daśarathas tadā | pratyuvāca mahābhāgaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim
'Thus addressed, the righteous king Daśaratha then answered the illustrious great sage Viśvāmitra:'
'इस प्रकार कहे जाने पर धर्मात्मा राजा दशरथ ने तब महाभाग महामुनि विश्वामित्र को उत्तर दिया:'
Verse 6
ऊन षोडश वर्षो ऽयम् अकृतास्त्रश् च राघवः । कामं तु मम यत् सैन्यं मया सह गमिष्यति । बधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम् ॥
ūna ṣoḍaśa varṣo 'yam akṛtāstraś ca rāghavaḥ | kāmaṃ tu mama yat sainyaṃ mayā saha gamiṣyati | badhiṣyāmi muniśreṣṭha śatruṃ tava yathepsitam
'"This Rāghava is not yet sixteen and unversed in arms; let what army of mine please you go with me, and I shall slay your enemy as you desire, O best of sages."'
'"यह राघव अभी सोलह वर्ष से कम का है और अस्त्र-विद्या में अनुभवहीन है; चाहें तो मेरी जो सेना है वह मेरे साथ चले, और हे मुनिश्रेष्ठ! मैं स्वयं आपके शत्रु को आपकी इच्छानुसार मार डालूँगा।"'
Verse 7
इत्य् एवम् उक्तः स मुनी राजानं पुनर् अब्रवीत् । रामान् नान्यद् बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः ॥
ity evam uktaḥ sa munī rājānaṃ punar abravīt | rāmān nānyad balaṃ loke paryāptaṃ tasya rakṣasaḥ
'Thus addressed, the sage again said to the king: "For that rākṣasa, no strength in the world but Rāma is sufficient."'
'इस प्रकार कहे जाने पर उन मुनि ने राजा से फिर कहा: "उस राक्षस के लिए संसार में राम के सिवा और कोई बल पर्याप्त नहीं है।"'
Verse 8
बालो ऽप्य् एष महातेजाः समर्थस् तस्य निग्रहे । गमिष्ये रामम् आदाय स्वस्ति ते ऽस्तु परंतपः ॥
bālo 'py eṣa mahātejāḥ samarthas tasya nigrahe | gamiṣye rāmam ādāya svasti te 'stu paraṃtapaḥ
'"Though a boy, this one of great splendour is able to subdue him. I shall go, taking Rāma; may it be well with you, O scorcher of foes."'
'"बालक होकर भी यह महातेजस्वी उसके दमन में समर्थ है। मैं राम को लेकर जाऊँगा; हे परंतप! आपका कल्याण हो।"'
Verse 9
इत्य् एवम् उक्त्वा स मुनिस् तम् आदाय नृपात्मजम् । जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वम् आश्रमम् ॥
ity evam uktvā sa munis tam ādāya nṛpātmajam | jagāma paramaprīto viśvāmitraḥ svam āśramam
'Having spoken thus, the sage, taking the prince, Viśvāmitra went supremely pleased to his own hermitage.'
'ऐसा कहकर वे मुनि उस राजकुमार को लेकर, परम प्रसन्न होकर विश्वामित्र अपने आश्रम को चले गए।'
Verse 10
तं तदा दण्डकारण्ये यज्ञम् उद्दिश्य दीक्षितम् । बभूवावस्थितो रामश् चित्रं विस्फारयन् धनुः ॥
taṃ tadā daṇḍakāraṇye yajñam uddiśya dīkṣitam | babhūvāvasthito rāmaś citraṃ visphārayan dhanuḥ
'Then there in the Daṇḍaka forest, with regard to the consecrated sacrifice, Rāma took his stand, bending his wondrous bow.'
'तब वहाँ दण्डकारण्य में यज्ञ के लिए दीक्षित (उस यज्ञ की रक्षा के) उद्देश्य से राम अपना विचित्र धनुष ताने हुए खड़े हुए।'
Verse 11
अजातव्यञ्जनः श्रीमान् बालः श्यामः शुभेक्षणः । एकवस्त्रधरो धन्वी शिखी कनकमालया ॥
ajātavyañjanaḥ śrīmān bālaḥ śyāmaḥ śubhekṣaṇaḥ | ekavastradharo dhanvī śikhī kanakamālayā
'Without yet the signs of manhood grown, illustrious, a boy, dark, of fair eyes, wearing a single garment, a bowman, crested, with a golden chain,'
'जिसमें अभी मूँछ-दाढ़ी के चिह्न नहीं उगे थे, वह श्रीमान बालक, श्यामवर्ण, सुन्दर नेत्रों वाला, एक ही वस्त्र पहने, धनुर्धारी, स्वर्णमाला से युक्त शिखावाला,'
Verse 12
शोभयन् दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा । अदृश्यत तदा रामो बालचन्द्र इवोदितः ॥
śobhayan daṇḍakāraṇyaṃ dīptena svena tejasā | adṛśyata tadā rāmo bālacandra ivoditaḥ
'lighting up the Daṇḍaka forest with his own blazing splendour, Rāma then appeared like the new-risen crescent moon.'
'अपने देदीप्यमान तेज से दण्डकारण्य को शोभित करता हुआ राम उस समय नवोदित बालचन्द्र के समान दिखाई देता था।'
Verse 13
ततो ऽहं मेघसंकाशस् तप्तकाञ्चनकुण्डलः । बली दत्तवरो दर्पाद् आजगाम तदाश्रमम् ॥
tato 'haṃ meghasaṃkāśas taptakāñcanakuṇḍalaḥ | balī dattavaro darpād ājagāma tadāśramam
'Then I, like a thundercloud, with earrings of refined gold, mighty, having been granted a boon, came in my pride to that hermitage.'
'तब मेघ के समान, तपाए सोने के कुण्डलों वाला, बलवान, वरदान पाया हुआ मैं दर्प से उस आश्रम में आया।'
Verse 14
तेन दृष्टः प्रविष्टो ऽहं सहसैवोद्यतायुधः । मां तु दृष्ट्वा धनुः सज्यम् असंभ्रान्तश् चकार ह ॥
tena dṛṣṭaḥ praviṣṭo 'haṃ sahasaivodyatāyudhaḥ | māṃ tu dṛṣṭvā dhanuḥ sajyam asaṃbhrāntaś cakāra ha
'Seen by him, I entered suddenly with weapon upraised; but seeing me, unperturbed, he strung his bow.'
'उसके द्वारा देखे जाते ही मैं सहसा शस्त्र उठाए हुए (भीतर) घुसा; किन्तु मुझे देखकर वह विचलित हुए बिना धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ा ली।'
Verse 15
अवजानन्न् अहं मोहाद् बालो ऽयम् इति राघवम् । विश्वामित्रस्य तां वेदिम् अध्यधावं कृतत्वरः ॥
avajānann ahaṃ mohād bālo 'yam iti rāghavam | viśvāmitrasya tāṃ vedim adhyadhāvaṃ kṛtatvaraḥ
'I, in my delusion, scorning Rāghava as "a mere boy," rushed in haste upon that altar of Viśvāmitra.'
'मैं मोहवश "यह तो बालक है" ऐसा सोचकर राघव को तुच्छ समझता हुआ फुर्ती से विश्वामित्र की उस वेदी की ओर दौड़ा।'
Verse 16
तेन मुक्तस् ततो बाणः शितः शत्रुनिबर्हणः । तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने ॥
tena muktas tato bāṇaḥ śitaḥ śatrunibarhaṇaḥ | tenāhaṃ tāḍitaḥ kṣiptaḥ samudre śatayojane
'Then he loosed a sharp arrow, destroyer of foes; by it I was struck and flung a hundred yojanas into the sea.'
'तब उसने एक तीक्ष्ण, शत्रुनाशक बाण छोड़ा; उससे मारा जाकर मैं सौ योजन दूर समुद्र में फेंक दिया गया।'
Verse 17
रामस्य शरवेगेन निरस्तो भ्रान्तचेतनः । पातितो ऽहं तदा तेन गम्भीरे सागराम्भसि । प्राप्य संज्ञां चिरात् तात लङ्कां प्रति गतः पुरीम् ॥
rāmasya śaravegena nirasto bhrāntacetanaḥ | pātito 'haṃ tadā tena gambhīre sāgarāmbhasi | prāpya saṃjñāṃ cirāt tāta laṅkāṃ prati gataḥ purīm
'By the force of Rāma's arrow I was cast away, my senses reeling; hurled then by him into the deep waters of the ocean, regaining consciousness only after long, dear one, I went back to the city of Laṅkā.'
'राम के बाण के वेग से विचेतन होकर दूर फेंका गया मैं उस समय उसके द्वारा गहरे सागर-जल में गिरा दिया गया; हे तात! बड़ी देर बाद होश में आकर मैं लंका नगरी की ओर लौटा।'
Verse 18
एवम् अस्मि तदा मुक्तः सहायास् ते निपातिताः । अकृतास्त्रेण रामेण बालेनाक्लिष्टकर्मणा ॥
evam asmi tadā muktaḥ sahāyās te nipātitāḥ | akṛtāstreṇa rāmeṇa bālenākliṣṭakarmaṇā
'Thus was I then set free, while your helpers were struck down by Rāma — unversed in arms, a boy, of untiring deeds.'
'इस प्रकार मैं तो उस समय (किसी तरह) बच गया, पर अस्त्र-विद्या में अनुभवहीन, बालक, अनायास पराक्रम करने वाले राम ने तेरे सहायकों को मार गिराया।'
Verse 19
तन् मया वार्यमाणस् त्वं यदि रामेण विग्रहम् । करिष्यस्य् आपदं घोरां क्षिप्रं प्राप्य नशिष्यसि ॥
tan mayā vāryamāṇas tvaṃ yadi rāmeṇa vigraham | kariṣyasy āpadaṃ ghorāṃ kṣipraṃ prāpya naśiṣyasi
'Therefore, if you, warned off by me, make war with Rāma, you will swiftly meet with a dreadful calamity and perish.'
'इसलिए मेरे रोकने पर भी यदि तू राम से युद्ध करेगा, तो शीघ्र ही घोर विपत्ति में पड़कर नष्ट हो जाएगा।'
Verse 20
क्रीडा रतिविधिज्ञानां समाजोत्सवशालिनाम् । रक्षसां चैव संतापम् अनर्थं चाहरिष्यसि ॥
krīḍā ratividhijñānāṃ samājotsavaśālinām | rakṣasāṃ caiva saṃtāpam anarthaṃ cāhariṣyasi
'You will bring torment and ruin upon the rākṣasas, who are versed in play and love-sport and graced with festive gatherings.'
'क्रीड़ा और रति-विधि में निपुण, समाज और उत्सवों से सुशोभित राक्षसों पर भी तू संताप और अनर्थ ले आएगा।'
Verse 21
हर्म्यप्रासादसंबाधां नानारत्नविभूउषिताम् । द्रक्ष्यसि त्वं पुरीं लङ्कां विनष्टां मैथिलीकृते ॥
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāratnavibhūuṣitām | drakṣyasi tvaṃ purīṃ laṅkāṃ vinaṣṭāṃ maithilīkṛte
'You will see the city of Laṅkā, thronged with mansions and palaces and adorned with varied jewels, destroyed for Maithilī's sake.'
'मैथिली के कारण नाना रत्नों से विभूषित, अट्टालिकाओं और प्रासादों से भरी लंका नगरी को तू नष्ट हुआ देखेगा।'
Verse 22
अकुर्वन्तो ऽपि पापानि शुचयः पापसंश्रयात् । परपापैर् विनश्यन्ति मत्स्या नागह्रदे यथा ॥
akurvanto 'pi pāpāni śucayaḥ pāpasaṃśrayāt | parapāpair vinaśyanti matsyā nāgahrade yathā
'Even those who do no sins, (though) pure, perish through association with the sinful — by others' sins, as fish (perish) in a serpent-infested pool.'
'पाप न करते हुए भी पवित्र (लोग) पापी के संसर्ग से, दूसरों के पापों से वैसे ही नष्ट हो जाते हैं, जैसे नागों से भरे जलाशय में मछलियाँ।'
Verse 23
दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान् दिव्याभरणभूषितान् । द्रक्ष्यस्य् अभिहतान् भूमौ तव दोषात् तु राक्षसान् ॥
divyacandanadigdhāṅgān divyābharaṇabhūṣitān | drakṣyasy abhihatān bhūmau tava doṣāt tu rākṣasān
'You will see the rākṣasas, their limbs smeared with divine sandal and adorned with divine ornaments, struck down upon the ground through your fault.'
'दिव्य चन्दन से लिपे अंगों वाले, दिव्य आभूषणों से सजे राक्षसों को तू अपने दोष से भूमि पर मारा गया देखेगा।'
Verse 24
हृतदारान् सदारांश् च दशविद्रवतो दिशः । हतशेषान् अशरणान् द्रक्ष्यसि त्वं निशाचरान् ॥
hṛtadārān sadārāṃś ca daśavidravato diśaḥ | hataśeṣān aśaraṇān drakṣyasi tvaṃ niśācarān
'You will see the night-rangers, their wives carried off, or (fleeing) with their wives to the ten directions — the survivors, refugeless.'
'जिनकी स्त्रियाँ हर ली गई हों, या जो स्त्रियों सहित दसों दिशाओं में भाग रहे हों, मारे जाने से बचे हुए उन शरणहीन निशाचरों को तू देखेगा।'
Verse 25
शरजालपरिक्षिप्ताम् अग्निज्वालासमावृताम् । प्रदग्धभवनां लङ्कां द्रक्ष्यसि त्वम् असंशयम् ॥
śarajālaparikṣiptām agnijvālāsamāvṛtām | pradagdhabhavanāṃ laṅkāṃ drakṣyasi tvam asaṃśayam
'You will without doubt see the city of Laṅkā enmeshed in nets of arrows, enveloped in flames of fire, its dwellings burnt down.'
'बाणों के जाल से घिरी, अग्नि की ज्वालाओं से ढकी, जले हुए भवनों वाली लंका को तू निस्सन्देह देखेगा।'
Verse 26
प्रमदानां सहस्राणि तव राजन् परिग्रहः । भव स्वदारनिरतः स्वकुलं रक्षराक्षस ॥
pramadānāṃ sahasrāṇi tava rājan parigrahaḥ | bhava svadāranirataḥ svakulaṃ rakṣarākṣasa
'Thousands of fair women are your possession, O king; be devoted to your own wives, O rākṣasa, and guard your own line.'
'हे राजन्! हजारों सुन्दरियाँ तेरे अधिकार में हैं; हे राक्षस! तू अपनी ही स्त्रियों में अनुरक्त रह और अपने कुल की रक्षा कर।'
Verse 27
मानं वृद्धिं च राज्यं च जीवितं चेष्टम् इआत्मनः । यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा राम विप्रियम् ॥
mānaṃ vṛddhiṃ ca rājyaṃ ca jīvitaṃ ceṣṭam iātmanaḥ | yadīcchasi ciraṃ bhoktuṃ mā kṛthā rāma vipriyam
'If you wish long to enjoy honour, increase, kingdom, and your own dear life, do no wrong to Rāma.'
'यदि तू मान, उन्नति, राज्य और अपने प्रिय जीवन को चिरकाल तक भोगना चाहता है, तो राम का अनिष्ट मत कर।'
Verse 28
निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं; प्रसह्य सीतां यदि धर्षयिष्यसि । गमिष्यसि क्षीणबलः सबान्धवो; यमक्षयं रामशरात्तजीवितः ॥
nivāryamāṇaḥ suhṛdā mayā bhṛśaṃ; prasahya sītāṃ yadi dharṣayiṣyasi | gamiṣyasi kṣīṇabalaḥ sabāndhavo; yamakṣayaṃ rāmaśarāttajīvitaḥ
'Though earnestly dissuaded by me, your friend, if you forcibly assail Sītā, you shall go, your strength spent, with your kinsmen, to the realm of Yama, your life taken by Rāma's arrows.'
'सुहृद (मित्र) के रूप में मेरे द्वारा बार-बार रोके जाने पर भी यदि तू बलपूर्वक सीता पर आक्रमण करेगा, तो बल क्षीण होकर, बन्धुओं सहित, राम के बाणों से प्राण गँवाकर तू यमलोक को जाएगा।'