Sarga 35
Aranya Kanda
23 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तच् छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् ॥
tac chrutvā rākṣasendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | pratyuvāca mahāprājño mārīco rākṣaseśvaram
Hearing that word of the lord of the rākṣasas, the greatly wise Mārīca, skilled in speech, answered the lord of the rākṣasas:
राक्षसराज के उस वचन को सुनकर वाक्य में निपुण, महाप्राज्ञ मारीच ने राक्षसेश्वर को उत्तर दिया:
Verse 2
सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥
sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ | apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ
'Easily found, O king, are men who always speak what is pleasing; but of what is unpleasant yet wholesome, both a speaker and a hearer are hard to find.'
'हे राजन्! सदा प्रिय बोलने वाले पुरुष सुलभ हैं; किन्तु अप्रिय किन्तु हितकर बात के कहने वाले और सुनने वाले — दोनों ही दुर्लभ हैं।'
Verse 3
न नूनं बुध्यसे रामं महावीर्यं गुणोन्नतम् । अयुक्तचारश् चपलो महेन्द्रवरुणोपमम् ॥
na nūnaṃ budhyase rāmaṃ mahāvīryaṃ guṇonnatam | ayuktacāraś capalo mahendravaruṇopamam
'Surely you do not know Rāma, of great valour and exalted virtues, equal to Mahendra and Varuṇa — you of ill-ordered spying and fickle.'
'गुप्तचर-व्यवस्था बिगड़ी हुई और चंचल तुम निश्चय ही महेन्द्र और वरुण के समान, महान पराक्रमी, गुणों में उन्नत राम को नहीं जानते।'
Verse 4
अपि स्वस्ति भवेत् तात सर्वेषां भुवि रक्षसाम् । अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्याल् लोकम् अराक्षसं ॥
api svasti bhavet tāta sarveṣāṃ bhuvi rakṣasām | api rāmo na saṃkruddhaḥ kuryāl lokam arākṣasaṃ
'May it be well, dear one, with all the rākṣasas upon the earth! May Rāma, enraged, not make the world rid of rākṣasas!'
'हे तात! पृथ्वी पर समस्त राक्षसों का कल्याण तो हो! कहीं क्रुद्ध राम संसार को राक्षसविहीन न कर दें!'
Verse 5
अपि ते जीवितान्ताय नोत्पन्ना जनकात्मजा । अपि सीता निमित्तं च न भवेद् व्यसनं महत् ॥
api te jīvitāntāya notpannā janakātmajā | api sītā nimittaṃ ca na bhaved vyasanaṃ mahat
'May Janaka's daughter not have been born for the ending of your life! May Sītā not become the cause of a great calamity!'
'कहीं जनककन्या तुम्हारे जीवन के अन्त के लिए तो उत्पन्न नहीं हुई! कहीं सीता किसी महान विपत्ति का कारण न बन जाए!'
Verse 6
अपि त्वाम् ईश्वरं प्राप्य कामवृत्तं निरङ्कुशम् । न विनश्येत् पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा ॥
api tvām īśvaraṃ prāpya kāmavṛttaṃ niraṅkuśam | na vinaśyet purī laṅkā tvayā saha sarākṣasā
'May the city of Laṅkā, with its rākṣasas, not perish together with you — on your coming to be a lord given over to lust, unchecked!'
'कहीं तुम-जैसे स्वेच्छाचारी, निरंकुश स्वामी को पाकर राक्षसों सहित लंका नगरी तुम्हारे साथ नष्ट न हो जाए!'
Verse 7
त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुःशीलः पापमन्त्रितः । आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा हन्ति दुर्मतिः ॥
tvadvidhaḥ kāmavṛtto hi duḥśīlaḥ pāpamantritaḥ | ātmānaṃ svajanaṃ rāṣṭraṃ sa rājā hanti durmatiḥ
'For a king of your kind, given to lust, of ill character, and taking evil counsel — that evil-minded king destroys himself, his own people, and his realm.'
'क्योंकि तुम-जैसा कामवश, दुःशील, पापपूर्ण मन्त्रणा लेने वाला वह दुर्बुद्धि राजा अपने आप को, अपने स्वजनों को और राष्ट्र को नष्ट कर देता है।'
Verse 8
न च पित्रा परित्यक्तो नामर्यादः कथं चन । न लुब्धो न च दुःशीलो न च क्षत्रियपांसनः ॥
na ca pitrā parityakto nāmaryādaḥ kathaṃ cana | na lubdho na ca duḥśīlo na ca kṣatriyapāṃsanaḥ
'He was not forsaken by his father, nor is he in any way without restraint; he is not greedy, nor of ill character, nor a disgracer of the kṣatriya race.'
'वह (राम) न तो पिता के द्वारा त्यागा गया है, न किसी प्रकार मर्यादाहीन है; न लोभी है, न दुःशील, और न क्षत्रियकुल को कलंकित करने वाला।'
Verse 9
न च धर्मगुणैर् हीनैः कौसल्यानन्दवर्धनः । न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वेषां च हिते रतः ॥
na ca dharmaguṇair hīnaiḥ kausalyānandavardhanaḥ | na ca tīkṣṇo hi bhūtānāṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ
'Nor is he lacking in the virtues of dharma, the increaser of Kausalyā's joy; nor is he harsh, (but) devoted to the good of all beings.'
'और न ही वह कौसल्या के आनन्द को बढ़ाने वाला (राम) धर्म के गुणों से हीन है; न वह कठोर है, (बल्कि) समस्त प्राणियों के हित में रत है।'
Verse 10
वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम् । करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम् ॥
vañcitaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā kaikeyyā satyavādinam | kariṣyāmīti dharmātmā tataḥ pravrajito vanam
'Seeing his truthful father deceived by Kaikeyī, the righteous one, saying "I shall make (it good)," then went forth to the forest.'
'कैकेयी के द्वारा ठगे गए अपने सत्यवादी पिता को देखकर, "(पिता की प्रतिज्ञा) मैं पूरी करूँगा" — ऐसा (सोचकर) वह धर्मात्मा तब वन को चल पड़ा।'
Verse 11
कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर् दशरथस्य च । हित्वा राज्यं च भोगांश् च प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ pitur daśarathasya ca | hitvā rājyaṃ ca bhogāṃś ca praviṣṭo daṇḍakāvanam
'For the sake of pleasing Kaikeyī and (honouring) his father Daśaratha, forsaking kingdom and enjoyments, he entered the Daṇḍaka forest.'
'कैकेयी का प्रिय करने के लिए और पिता दशरथ का (वचन निभाने के) लिए, राज्य और भोगों को छोड़कर वह दण्डकवन में प्रविष्ट हुआ।'
Verse 12
न रामः कर्कशस् तात नाविद्वान् नाजितेन्द्रियः । अनृतं न श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥
na rāmaḥ karkaśas tāta nāvidvān nājitendriyaḥ | anṛtaṃ na śrutaṃ caiva naiva tvaṃ vaktum arhasi
'Rāma is not harsh, dear one, nor unlearned, nor unruled of senses; untruth has never been heard of him — you ought not to say such things.'
'हे तात! राम न कठोर है, न अविद्वान, न इन्द्रियों के वश में न रहने वाला; उसमें कभी असत्य (का दोष) नहीं सुना गया — तुम्हें ऐसा नहीं कहना चाहिए।'
Verse 13
रामो विग्रहवान् धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः । राजा सर्वस्य लोकस्य देवानाम् इव वासवः ॥
rāmo vigrahavān dharmaḥ sādhuḥ satyaparākramaḥ | rājā sarvasya lokasya devānām iva vāsavaḥ
'Rāma is dharma in bodily form, a saint, of truthful prowess; he is king of all the world, as Vāsava is of the gods.'
'राम साक्षात मूर्तिमान धर्म है, साधु है, सत्य-पराक्रमी है; वह समस्त संसार का राजा है, जैसे देवताओं का वासव (इन्द्र)।'
Verse 14
कथं त्वं तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा । इच्छसि प्रसभं हर्तुं प्रभाम् इव विवस्वतः ॥
kathaṃ tvaṃ tasya vaidehīṃ rakṣitāṃ svena tejasā | icchasi prasabhaṃ hartuṃ prabhām iva vivasvataḥ
'How do you wish forcibly to carry off his Vaidehī, guarded by his own splendour, as (one would seize) the radiance of the sun?'
'उसके अपने तेज से रक्षित उसकी वैदेही को तुम बलपूर्वक हरने की कैसे इच्छा करते हो, मानो सूर्य की प्रभा को (हरना चाहते हो)?'
Verse 15
शरार्चिषम् अनाधृष्यं चापखड्गेन्धनं रणे । रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वम् अर्हसि ॥
śarārciṣam anādhṛṣyaṃ cāpakhaḍgendhanaṃ raṇe | rāmāgniṃ sahasā dīptaṃ na praveṣṭuṃ tvam arhasi
'The fire that is Rāma in battle — its flames his arrows, its fuel his bow and sword, unassailable — you ought not rashly to enter that blazing fire.'
'युद्ध में जिसके बाण ज्वालाएँ और धनुष-तलवार ईंधन हैं, उस अजेय, सहसा प्रज्वलित राम-रूपी अग्नि में तुम्हें प्रवेश नहीं करना चाहिए।'
Verse 16
धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषम् अमर्षणम् । चापबाणधरं वीरं शत्रुसेनापहारिणम् ॥
dhanurvyāditadīptāsyaṃ śarārciṣam amarṣaṇam | cāpabāṇadharaṃ vīraṃ śatrusenāpahāriṇam
'(That fire) whose blazing mouth agape is the bow, whose flames are the arrows, unforgiving — the hero bearing bow and shafts, carrier-off of the enemy's host —'
'जिसका ताना हुआ धनुष प्रज्वलित मुख है, जिसके बाण ज्वालाएँ हैं, जो असहिष्णु है — वह धनुष-बाण धारण करने वाला, शत्रु-सेना को हर लेने वाला वीर —'
Verse 17
राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं चेष्टम् आत्मनः । नात्यासादयितुं तात रामान्तकम् इहार्हसि ॥
rājyaṃ sukhaṃ ca saṃtyajya jīvitaṃ ceṣṭam ātmanaḥ | nātyāsādayituṃ tāta rāmāntakam ihārhasi
'forsaking kingdom and comfort and your own dear life, you ought not here, dear one, to draw near to that Rāma-Death.'
'हे तात! राज्य, सुख और अपने प्रिय जीवन को छोड़कर तुम्हें यहाँ उस राम-रूपी यमराज के पास नहीं पहुँचना चाहिए।'
Verse 18
अप्रमेयं हि तत् तेजो यस्य सा जनकात्मजा । न त्वं समर्थस् तां हर्तुं रामचापाश्रयां वने ॥
aprameyaṃ hi tat tejo yasya sā janakātmajā | na tvaṃ samarthas tāṃ hartuṃ rāmacāpāśrayāṃ vane
'Immeasurable indeed is that splendour whose (wife) is Janaka's daughter; you are not able to carry her off, who rests on the refuge of Rāma's bow, in the forest.'
'वह तेज अप्रमेय है, जिसकी वह जनककन्या (भार्या) है; वन में राम के धनुष के आश्रय में रहने वाली उसको हरने में तुम समर्थ नहीं हो।'
Verse 19
प्राणेभ्यो ऽपि प्रियतरा भार्या नित्यम् अनुव्रता । दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा ॥
prāṇebhyo 'pi priyatarā bhāryā nityam anuvratā | dīptasyeva hutāśasya śikhā sītā sumadhyamā
'Dearer to him than his very life, ever devoted, his wife — the slender-waisted Sītā is like the flame of a blazing fire.'
'प्राणों से भी अधिक प्रिय, सदा पतिव्रता वह भार्या — पतली कमर वाली सीता प्रज्वलित अग्नि की शिखा के समान है।'
Verse 20
किम् उद्यमं व्यर्थम् इमं कृत्वा ते राक्षसाधिप । दृष्टश् चेत् त्वं रणे तेन तद् अन्तं तव जीवितम् । जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम् ॥
kim udyamaṃ vyartham imaṃ kṛtvā te rākṣasādhipa | dṛṣṭaś cet tvaṃ raṇe tena tad antaṃ tava jīvitam | jīvitaṃ ca sukhaṃ caiva rājyaṃ caiva sudurlabham
'Why make this vain effort, O lord of the rākṣasas? If you are seen by him in battle, that is the end of your life; and life, and comfort, and kingdom too, all hard to win, (would be lost).'
'हे राक्षसराज! यह व्यर्थ उद्यम करके क्या (लाभ)? यदि तुम युद्ध में उसके द्वारा देख लिए गए, तो वही तुम्हारे जीवन का अन्त है; और जीवन, सुख तथा अत्यन्त दुर्लभ राज्य — (सब नष्ट हो जाएँगे)।'
Verse 21
स सर्वैः सचिवैः सार्धं विभीषणपुरस्कृतैः । मन्त्रयित्वा तु धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयम् आत्मनः ॥
sa sarvaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaiḥ | mantrayitvā tu dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayam ātmanaḥ
'Having taken counsel with all your ministers, the righteous ones, with Vibhīṣaṇa foremost, and having made your own resolve,'
'विभीषण को आगे रखकर समस्त धर्मिष्ठ मन्त्रियों के साथ मन्त्रणा करके, और अपना निश्चय करके,'
Verse 22
दोषाणां च गुणानां च संप्रधार्य बलाबलम् । आत्मनश् च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः । हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुम् अर्हसि ॥
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca saṃpradhārya balābalam | ātmanaś ca balaṃ jñātvā rāghavasya ca tattvataḥ | hitaṃ hi tava niścitya kṣamaṃ tvaṃ kartum arhasi
'weighing the strength and weakness of faults and merits, and knowing truly your own strength and Rāghava's, having determined what is beneficial for you, you ought to do what you can bear to do.'
'दोषों और गुणों के बल-अबल को तौलकर, तथा अपने और राघव के बल को यथार्थ रूप से जानकर, अपने हित का निश्चय करके जो तुम्हारे सामर्थ्य में हो, वही तुम्हें करना चाहिए।'
Verse 23
अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे; समागमं कोसलराजसूनुना । इदं हि भूयः शृणु वाक्यम् उत्तमं; क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप ॥
ahaṃ tu manye tava na kṣamaṃ raṇe; samāgamaṃ kosalarājasūnunā | idaṃ hi bhūyaḥ śṛṇu vākyam uttamaṃ; kṣamaṃ ca yuktaṃ ca niśācarādhipa
'But I think it not within your power to meet in battle with the son of the king of Kosala. Hear again this excellent word, fitting and proper, O lord of the night-rangers.'
'किन्तु मैं तो समझता हूँ कि युद्ध में कोसलराज के पुत्र से भिड़ना तुम्हारे सामर्थ्य में नहीं है। हे निशाचरराज! यह उत्तम, उचित और युक्त वचन फिर से सुनो।'