Sarga 29
Aranya Kanda
35 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः । स्मयमानः खरं वाक्यं संरब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥
bhittvā tu tāṃ gadāṃ bāṇai rāghavo dharmavatsalaḥ | smayamānaḥ kharaṃ vākyaṃ saṃrabdham idam abravīt
Having split that mace with arrows, Rāghava, devoted to dharma, smiling, spoke this word to the enraged Khara:
उस गदा को बाणों से तोड़कर धर्मप्रिय राघव ने मुस्कराते हुए क्रुद्ध खर से यह वचन कहा:
Verse 2
एतत् ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम । शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वम् उपगर्जितम् ॥
etat te balasarvasvaṃ darśitaṃ rākṣasādhama | śaktihīnataro matto vṛthā tvam upagarjitam
'This is the whole of your strength, now displayed, O basest of rākṣasas; weaker than I, you have roared in vain.'
'हे राक्षसाधम! यही तेरा समस्त बल है, जो अब दिखा दिया गया; मुझसे अधिक शक्तिहीन होकर भी तूने व्यर्थ ही गर्जना की।'
Verse 3
एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता । अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी ॥
eṣā bāṇavinirbhinnā gadā bhūmitalaṃ gatā | abhidhānapragalbhasya tava pratyayaghātinī
'This mace, split by arrows, has gone to the ground — the destroyer of the confidence of you, so bold in your declaration.'
'बाणों से टूटकर यह गदा भूमि पर जा पड़ी — यही अपनी घोषणा में ढीठ तेरे आत्मविश्वास का नाश करने वाली (सिद्ध हुई)।'
Verse 4
यत् त्वयोक्तं विनष्टानाम् इदम् अश्रुप्रमार्जनम् । राक्षसानां करोमीति मिथ्या तद् अपि ते वचः ॥
yat tvayoktaṃ vinaṣṭānām idam aśrupramārjanam | rākṣasānāṃ karomīti mithyā tad api te vacaḥ
'And what you said — that you would make this wiping-away of the tears of the slain rākṣasas — that word of yours too is false.'
'तूने जो कहा था कि मारे गए राक्षसों के ये आँसू मैं पोंछूँगा — तेरा वह वचन भी झूठा है।'
Verse 5
नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः । प्राणान् अपहरिष्यामि गरुत्मान् अमृतं यथा ॥
nīcasya kṣudraśīlasya mithyāvṛttasya rakṣasaḥ | prāṇān apahariṣyāmi garutmān amṛtaṃ yathā
'From this base rākṣasa of petty character and false conduct I shall take the life, as Garuḍa (seized) the nectar.'
'इस नीच, क्षुद्र स्वभाव वाले, झूठे आचरण वाले राक्षस के प्राण मैं वैसे ही हर लूँगा, जैसे गरुड़ ने अमृत को (हर लिया)।'
Verse 6
अद्य ते भिन्नकण्ठस्य फेनबुद्बुदभूषितम् । विदारितस्य मद्बाणैर् मही पास्यति शोणितम् ॥
adya te bhinnakaṇṭhasya phenabudbudabhūṣitam | vidāritasya madbāṇair mahī pāsyati śoṇitam
'Today the earth shall drink your blood, frothed with foam and bubbles, as your throat is split and you are torn apart by my arrows.'
'आज मेरे बाणों से गला कट जाने और शरीर चीर दिए जाने पर तेरा झाग और बुलबुलों से भरा रक्त पृथ्वी पी जाएगी।'
Verse 7
पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः । स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदाम् इव ॥
pāṃsurūṣitasarvāṅgaḥ srastanyastabhujadvayaḥ | svapsyase gāṃ samāśliṣya durlabhāṃ pramadām iva
'All your limbs smeared with dust, your two arms fallen slack, you shall sleep embracing the earth as one embraces a hard-won beloved woman.'
'सारे अंग धूल से सने, दोनों भुजाएँ ढीली पड़ी — तू पृथ्वी का आलिंगन करके वैसे ही सोएगा, जैसे किसी दुर्लभ प्रिय स्त्री का।'
Verse 8
प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने । भविष्यन्त्य् अशरण्यानां शरण्या दण्डका इमे ॥
pravṛddhanidre śayite tvayi rākṣasapāṃsane | bhaviṣyanty aśaraṇyānāṃ śaraṇyā daṇḍakā ime
'When you, defiler of the rākṣasa race, lie fallen in deep sleep, these Daṇḍaka (forests) shall become a refuge for the refugeless.'
'हे राक्षसकुल को कलंकित करने वाले! तेरे गहरी नींद में सो जाने पर ये दण्डकवन शरणहीनों के लिए शरणस्थल बन जाएँगे।'
Verse 9
जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षसमच्छरैः । निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने ॥
janasthāne hatasthāne tava rākṣasamaccharaiḥ | nirbhayā vicariṣyanti sarvato munayo vane
'In Janasthāna, the place where you are slain by my arrows, O rākṣasa, the sages shall range fearlessly everywhere in the forest.'
'हे राक्षस! मेरे बाणों से तेरे मारे जाने के स्थान जनस्थान में मुनि निर्भय होकर वन में सब ओर विचरेंगे।'
Verse 10
अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हतबान्धवाः । बाष्पार्द्रवदना दीना भयाद् अन्यभयावहाः ॥
adya viprasariṣyanti rākṣasyo hatabāndhavāḥ | bāṣpārdravadanā dīnā bhayād anyabhayāvahāḥ
'Today the rākṣasa women, their kinsmen slain, shall scatter, their faces wet with tears, wretched, from fear — they who once brought fear to others.'
'आज जिन्होंने (कभी) दूसरों में भय उत्पन्न किया था, वे राक्षसियाँ अपने बन्धुओं के मारे जाने से आँसुओं से भीगे मुख लिए, दीन होकर, भय से इधर-उधर भाग जाएँगी।'
Verse 11
अद्य शोकरसज्ञास् ता भविष्यन्ति निशाचर । अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिर् ईदृशः ॥
adya śokarasajñās tā bhaviṣyanti niśācara | anurūpakulāḥ patnyo yāsāṃ tvaṃ patir īdṛśaḥ
'Today those wives of fitting family, whose husband was such as you, shall come to know the taste of grief, O night-ranger.'
'हे निशाचर! जिनका तुझ-सा पति था, वे अनुरूप कुल वाली पत्नियाँ आज शोक का स्वाद जान लेंगी।'
Verse 12
नृशंसशील क्षुद्रात्मन् नित्यं ब्राह्मणकण्टक । त्वत्कृते शङ्कितैर् अग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः ॥
nṛśaṃsaśīla kṣudrātman nityaṃ brāhmaṇakaṇṭaka | tvatkṛte śaṅkitair agnau munibhiḥ pātyate haviḥ
'O cruel-natured, mean-souled one, perpetual thorn of brāhmaṇas — because of you the sages, in apprehension, let their oblation fall into the fire.'
'हे निर्दयी स्वभाव वाले, क्षुद्र आत्मा वाले, सदा ब्राह्मणों के कण्टक! तेरे कारण ही आशंकित मुनि अग्नि में हवि डालते हैं (डरते-डरते आहुति देते हैं)।'
Verse 13
तम् एवम् अभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं रणे । खरो निर्भर्त्सयाम् आस रोषात् खरतर स्वनः ॥
tam evam abhisaṃrabdhaṃ bruvāṇaṃ rāghavaṃ raṇe | kharo nirbhartsayām āsa roṣāt kharatara svanaḥ
Khara, harsher of voice through rage, rebuked Rāghava, who spoke thus in his fury in the battle:
युद्ध में इस प्रकार रोष से भरे कहते हुए राघव को क्रोध से और भी कर्कश स्वर वाले खर ने फटकारा:
Verse 14
दृढं खल्व् अवलिप्तो ऽसि भयेष्व् अपि च निर्भयः । वाच्यावाच्यं ततो हि त्वं मृत्युवश्यो न बुध्यसे ॥
dṛḍhaṃ khalv avalipto 'si bhayeṣv api ca nirbhayaḥ | vācyāvācyaṃ tato hi tvaṃ mṛtyuvaśyo na budhyase
'Firmly indeed are you conceited, and fearless even amid fears; therefore, mastered by death, you do not know what should and should not be said.'
'निश्चय ही तू अत्यन्त अहंकारी है और भय के बीच भी निर्भय है; इसीलिए मृत्यु के वश में पड़ा तू कहने और न कहने योग्य (का अन्तर) नहीं जानता।'
Verse 15
कालपाशपरिक्षिप्ता भवन्ति पुरुषा हि ये । कार्याकार्यं न जानन्ति ते निरस्तषडिन्द्रियाः ॥
kālapāśaparikṣiptā bhavanti puruṣā hi ye | kāryākāryaṃ na jānanti te nirastaṣaḍindriyāḥ
'Men who are bound in the noose of Time, their six senses cast out, do not know what is to be done and not done.'
'जो मनुष्य काल के पाश में बँध जाते हैं और जिनकी छहों इन्द्रियाँ (विवेक से) च्युत हो जाती हैं, वे कर्तव्य-अकर्तव्य को नहीं जानते।'
Verse 16
एवम् उक्त्वा ततो रामं संरुध्य भृकुटिं ततः । स ददर्श महासालम् अविदूरे निशाचरः ॥
evam uktvā tato rāmaṃ saṃrudhya bhṛkuṭiṃ tataḥ | sa dadarśa mahāsālam avidūre niśācaraḥ
Having spoken thus to Rāma, then knitting his brow, the night-ranger saw a great sāla tree not far off.
राम से ऐसा कहकर, फिर भौंह चढ़ाते हुए उस निशाचर ने पास ही एक विशाल साल वृक्ष देखा।
Verse 17
रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्य् अवलोकयन् । स तम् उत्पाटयाम् आस संदृश्य दशनच्छदम् ॥
raṇe praharaṇasyārthe sarvato hy avalokayan | sa tam utpāṭayām āsa saṃdṛśya daśanacchadam
Looking about on all sides for a weapon in the battle, biting his lip, he uprooted it.
युद्ध में प्रहार के लिए अस्त्र ढूँढ़ते हुए चारों ओर दृष्टि डालकर और होंठ चबाते हुए उसने उस वृक्ष को उखाड़ लिया।
Verse 18
तं समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः । रामम् उद्दिश्य चिक्षेप हतस् त्वम् इति चाब्रवीत् ॥
taṃ samutkṣipya bāhubhyāṃ vinarditvā mahābalaḥ | rāmam uddiśya cikṣepa hatas tvam iti cābravīt
Lifting it with his two arms and roaring, the mighty one hurled it, aiming at Rāma, and cried, 'You are slain!'
उसे दोनों भुजाओं से उठाकर गरजते हुए उस महाबली ने राम को लक्ष्य करके फेंका और कहा, 'तू मारा गया!'
Verse 19
तम् आपतन्तं बाणौघैश् छित्त्वा रामः प्रतापवान् । रोषम् आहारयत् तीव्रं निहन्तुं समरे खरम् ॥
tam āpatantaṃ bāṇaughaiś chittvā rāmaḥ pratāpavān | roṣam āhārayat tīvraṃ nihantuṃ samare kharam
Cutting it down with floods of arrows as it fell, the valorous Rāma summoned fierce rage to slay Khara in the battle.
आते हुए उस (वृक्ष) को बाण-समूहों से काटकर प्रतापी राम ने युद्ध में खर को मारने के लिए तीव्र रोष धारण किया।
Verse 20
जातस्वेदस् ततो रामो रोषाद् रक्तान्तलोचनः । निर्बिभेद सहस्रेण बाणानां समरे खरम् ॥
jātasvedas tato rāmo roṣād raktāntalocanaḥ | nirbibheda sahasreṇa bāṇānāṃ samare kharam
Then Rāma, sweat breaking out, his eyes red at the corners from rage, pierced Khara in the combat with a thousand arrows.
तब पसीने से भीगे, रोष से कोरों पर लाल आँखों वाले राम ने समर में खर को एक हजार बाणों से बींध डाला।
Verse 21
तस्य बाणान्तराद् रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम् । गिरेः प्रस्रवणस्येव तोयधारापरिस्रवः ॥
tasya bāṇāntarād raktaṃ bahu susrāva phenilam | gireḥ prasravaṇasyeva toyadhārāparisravaḥ
From the gaps between the arrows much frothy blood flowed, like a stream of water pouring from a mountain spring.
उसके बाणों के बीच-बीच से बहुत-सा झागदार रक्त वैसे ही बहने लगा, जैसे पर्वत के झरने से जलधारा का प्रवाह।
Verse 22
विह्वलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे । मत्तो रुधिरगन्धेन तम् एवाभ्यद्रवद् द्रुतम् ॥
vihvalaḥ sa kṛto bāṇaiḥ kharo rāmeṇa saṃyuge | matto rudhiragandhena tam evābhyadravad drutam
Made faint by Rāma's arrows in the combat, Khara, maddened by the smell of blood, rushed swiftly upon him.
युद्ध में राम के बाणों से विह्वल किया गया खर रक्त की गन्ध से उन्मत्त होकर तेजी से उन्हीं पर टूट पड़ा।
Verse 23
तम् आपतन्तं संरब्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम् । अपसर्पत् प्रतिपदं किं चित् त्वरितविक्रमः ॥
tam āpatantaṃ saṃrabdhaṃ kṛtāstro rudhirāplutam | apasarpat pratipadaṃ kiṃ cit tvaritavikramaḥ
As he came on, furious and blood-bathed, the one skilled in arms, of swift prowess, drew back a step or two.
रोष में भरे, रक्त से नहाए हुए उस (खर) को झपटते देख अस्त्रकुशल, शीघ्र पराक्रम वाले (राम) एक-दो पग कुछ पीछे हट गए।
Verse 24
ततः पावकसंकाशं बधाय समरे शरम् । खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डम् इवापरम् ॥
tataḥ pāvakasaṃkāśaṃ badhāya samare śaram | kharasya rāmo jagrāha brahmadaṇḍam ivāparam
Then, to slay (Khara) in the battle, Rāma took up an arrow resembling fire, like a second rod of Brahmā.
तब युद्ध में (खर के) वध के लिए राम ने अग्नि के समान तेजस्वी एक बाण उठाया, मानो वह दूसरा ब्रह्मदण्ड हो।
Verse 25
स तद् दत्तं मघवता सुरराजेन धीमता । संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति ॥
sa tad dattaṃ maghavatā surarājena dhīmatā | saṃdadhe ca sa dharmātmā mumoca ca kharaṃ prati
That (arrow) given by wise Maghavan, king of the gods, the righteous one fitted to the bow and loosed against Khara.
बुद्धिमान देवराज मघवा (इन्द्र) के दिए हुए उस बाण को धर्मात्मा (राम) ने धनुष पर चढ़ाकर खर पर छोड़ दिया।
Verse 26
स विमुक्तो महाबाणो निर्घातसमनिःस्वनः । रामेण धनुर् उद्यम्य खरस्योरसि चापतत् ॥
sa vimukto mahābāṇo nirghātasamaniḥsvanaḥ | rāmeṇa dhanur udyamya kharasyorasi cāpatat
That great arrow, loosed by Rāma with a sound like a thunderclap as he raised his bow, fell upon Khara's breast.
राम के द्वारा धनुष उठाकर छोड़ा गया वह महान बाण वज्रपात के समान शब्द करता हुआ खर के वक्ष पर जा पड़ा।
Verse 27
स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शराग्निना । रुद्रेणैव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धकः ॥
sa papāta kharo bhūmau dahyamānaḥ śarāgninā | rudreṇaiva vinirdagdhaḥ śvetāraṇye yathāndhakaḥ
Khara fell to the earth, burning with the fire of the arrow, as Andhaka (was) consumed by Rudra in the Śveta forest.
बाण की अग्नि से जलता हुआ खर भूमि पर वैसे ही गिर पड़ा, जैसे श्वेतारण्य में रुद्र के द्वारा भस्म किया गया अन्धक।
Verse 28
स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर् यथाअ । बलो वेन्द्राशनिहतो निपपात हतः खरः ॥
sa vṛtra iva vajreṇa phenena namucir yathāa | balo vendrāśanihato nipapāta hataḥ kharaḥ
Like Vṛtra by the thunderbolt, like Namuci by the foam, or Bala struck by Indra's bolt, Khara fell down slain.
जैसे वज्र से वृत्र, झाग से नमुचि, अथवा इन्द्र के अशनि से बल (असुर) मारा गया, वैसे ही मारा गया खर गिर पड़ा।
Verse 29
ततो राजर्षयः सर्वे संगताः परमर्षयः । सभाज्य मुदिता रामम् इदं वचनम् अब्रुवन् ॥
tato rājarṣayaḥ sarve saṃgatāḥ paramarṣayaḥ | sabhājya muditā rāmam idaṃ vacanam abruvan
Then all the royal sages and supreme sages, gathered together, honoured Rāma and joyfully spoke this word:
तब सब राजर्षि और परम ऋषि एकत्र होकर राम का सम्मान करते हुए प्रसन्न होकर यह वचन बोले:
Verse 30
एतदर्थं महातेजा महेन्द्रः पाकशासनः । शरभङ्गाश्रमं पुण्यम् आजगाम पुरंदरः ॥
etadarthaṃ mahātejā mahendraḥ pākaśāsanaḥ | śarabhaṅgāśramaṃ puṇyam ājagāma puraṃdaraḥ
'For this very purpose the greatly radiant great Indra, chastiser of Pāka, the city-destroyer Purandara, came to the holy hermitage of Śarabhaṅga.'
'इसी प्रयोजन से महातेजस्वी, पाक का दमन करने वाले, पुरों का नाश करने वाले महेन्द्र पवित्र शरभंग-आश्रम में आए थे।'
Verse 31
आनीतस् त्वम् इमं देशम् उपायेन महर्षिभिः । एषां वधार्थं क्रूराणां रक्षसां पापकर्मणाम् ॥
ānītas tvam imaṃ deśam upāyena maharṣibhiḥ | eṣāṃ vadhārthaṃ krūrāṇāṃ rakṣasāṃ pāpakarmaṇām
'You were brought to this land by a device by the great sages, for the slaying of these cruel rākṣasas of sinful deeds.'
'इन क्रूर, पापकर्मी राक्षसों के वध के लिए ही महर्षियों ने एक उपाय से तुम्हें इस देश में लाया था।'
Verse 32
तद् इदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज । सुखं धर्मं चरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ॥
tad idaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā daśarathātmaja | sukhaṃ dharmaṃ cariṣyanti daṇḍakeṣu maharṣayaḥ
'This task of ours has been accomplished by you, O son of Daśaratha; the great sages shall now practise dharma at ease in the Daṇḍaka (forests).'
'हे दशरथनन्दन! हमारा वह कार्य तुमने सम्पन्न कर दिया; अब महर्षि दण्डकवन में सुखपूर्वक धर्म का आचरण करेंगे।'
Verse 33
एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया । गिरिदुर्गाद् विनिष्क्रम्य संविवेशाश्रमं सुखी ॥
etasminn antare vīro lakṣmaṇaḥ saha sītayā | giridurgād viniṣkramya saṃviveśāśramaṃ sukhī
Meanwhile the heroic Lakṣmaṇa, together with Sītā, came forth from the mountain-fastness and, content, entered the hermitage.
इसी बीच वीर लक्ष्मण सीता के साथ पर्वत के दुर्गम स्थान से निकलकर प्रसन्न मन से आश्रम में आ गए।
Verse 34
ततो रामस् तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः । प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिवादितः ॥
tato rāmas tu vijayī pūjyamāno maharṣibhiḥ | praviveśāśramaṃ vīro lakṣmaṇenābhivāditaḥ
Then victorious Rāma, honoured by the great sages, the hero, entered the hermitage, saluted by Lakṣmaṇa.
तब महर्षियों द्वारा पूजित विजयी वीर राम लक्ष्मण के द्वारा अभिवादित होकर आश्रम में प्रविष्ट हुए।
Verse 35
तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम् । बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ॥
taṃ dṛṣṭvā śatruhantāraṃ maharṣīṇāṃ sukhāvaham | babhūva hṛṣṭā vaidehī bhartāraṃ pariṣasvaje
Seeing him, the slayer of foes, the bringer of ease to the great sages, Vaidehī became joyful and embraced her husband.
शत्रुओं का नाश करने वाले, महर्षियों को सुख पहुँचाने वाले उन (राम) को देखकर वैदेही प्रसन्न हो गईं और अपने पति का आलिंगन कर लिया।