Sarga 30
Aranya Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः शूर्पणखा दृष्ट्वा सहस्राणि चतुर्दश । हतान्य् एकेन रामेण रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥
tataḥ śūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa | hatāny ekena rāmeṇa rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām
Then Śūrpaṇakhā, seeing the fourteen thousand rākṣasas of fearsome deeds slain by Rāma alone,
तब शूर्पणखा ने भयंकर कर्म करने वाले चौदह हजार राक्षसों को अकेले राम द्वारा मारा गया देखकर,
Verse 2
दूषणं च खरं चैव हतं त्रिशिरसं रणे । दृष्ट्वा पुनर् महानादं ननाद जलदोपमा ॥
dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva hataṃ triśirasaṃ raṇe | dṛṣṭvā punar mahānādaṃ nanāda jaladopamā
and Dūṣaṇa and Khara and Triśiras slain in the battle, again let out a great roar like a thundercloud.
और दूषण, खर तथा त्रिशिरा को भी युद्ध में मारा गया देखकर मेघ के समान फिर एक बार महानाद किया।
Verse 3
सा दृष्ट्वा कर्म रामस्य कृतम् अन्यैः सुदुष्करम् । जगाम परमौद्विग्ना लङ्कां रावणपालिताम् ॥
sā dṛṣṭvā karma rāmasya kṛtam anyaiḥ suduṣkaram | jagāma paramaudvignā laṅkāṃ rāvaṇapālitām
Seeing that deed of Rāma, hard for others to accomplish, she, utterly distraught, went to Laṅkā, ruled by Rāvaṇa.
दूसरों के लिए अत्यन्त दुष्कर राम के उस कर्म को देखकर वह अत्यन्त उद्विग्न होकर रावण द्वारा शासित लंका को चल दी।
Verse 4
स ददर्श विमानाग्रे रावणं दीप्ततेजसं । उपोपविष्टं सचिवैर् मरुद्भिर् इव वासवम् ॥
sa dadarśa vimānāgre rāvaṇaṃ dīptatejasaṃ | upopaviṣṭaṃ sacivair marudbhir iva vāsavam
She saw, upon the forefront of a celestial car, Rāvaṇa of blazing splendour, seated amid his counsellors, like Vāsava amid the Maruts;
उसने एक विमान के अग्रभाग पर देदीप्यमान तेज वाले रावण को देखा, जो मरुतों के बीच वासव (इन्द्र) के समान अपने मन्त्रियों से घिरा बैठा था;
Verse 5
आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने । रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तम् इव पावकम् ॥
āsīnaṃ sūryasaṃkāśe kāñcane paramāsane | rukmavedigataṃ prājyaṃ jvalantam iva pāvakam
seated on a supreme golden throne bright as the sun, set upon a dais of gold, ample, blazing like fire;
सूर्य के समान चमकते स्वर्णमय परम सिंहासन पर, स्वर्ण-वेदी पर स्थित, विशालकाय, प्रज्वलित अग्नि के समान बैठा हुआ;
Verse 6
देवगन्धर्वभूतानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् । अजेयं समरे शूरं व्यात्ताननम् इवान्तकम् ॥
devagandharvabhūtānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | ajeyaṃ samare śūraṃ vyāttānanam ivāntakam
unconquerable in battle by gods, gandharvas, beings, and great-souled sages, a hero, with mouth agape like Death (Antaka);
देवों, गन्धर्वों, प्राणियों और महात्मा ऋषियों के द्वारा समर में अजेय, शूर, मुँह बाए हुए यमराज के समान;
Verse 7
देवासुरविमर्देषु वज्राशनिकृतव्रणम् । ऐरावतविषाणाग्रैर् उत्कृष्टकिणवक्षसं ॥
devāsuravimardeṣu vajrāśanikṛtavraṇam | airāvataviṣāṇāgrair utkṛṣṭakiṇavakṣasaṃ
bearing wounds from the thunderbolt and lightning in the clashes of gods and asuras, his chest marked with raised scars from the tusk-tips of Airāvata;
देव-असुर-संग्रामों में वज्र और अशनि से किए गए घावों वाला, जिसका वक्ष ऐरावत के दाँतों की नोकों से पड़े उभरे हुए घट्ठों (निशानों) से भरा था;
Verse 8
विंशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदम् । विशालवक्षसं वीरं राजलक्ष्मणलक्षितम् ॥
viṃśadbhujaṃ daśagrīvaṃ darśanīyaparicchadam | viśālavakṣasaṃ vīraṃ rājalakṣmaṇalakṣitam
twenty-armed, ten-necked, of splendid equipage, broad-chested, a hero marked with the royal signs;
बीस भुजाओं वाला, दस गर्दनों वाला, दर्शनीय साज-सामान वाला, विशाल वक्षवाला वीर, जो राजचिह्नों से युक्त था;
Verse 9
स्निग्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् । सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम् ॥
snigdhavaidūryasaṃkāśaṃ taptakāñcanakuṇḍalam | subhujaṃ śukladaśanaṃ mahāsyaṃ parvatopamam
gleaming like smooth cat's-eye gem, with earrings of refined gold, fair-armed, white-toothed, large-mouthed, like a mountain;
चिकने वैदूर्यमणि के समान कान्तिमान, तपाए हुए सोने के कुण्डलों वाला, सुन्दर भुजाओं वाला, श्वेत दाँतों वाला, विशाल मुख वाला, पर्वत के समान;
Verse 10
विष्णुचक्रनिपातैश् च शतशो देवसंयुगे । आहताङ्गं समस्तैश् च देवप्रहरणैस् तथा ॥
viṣṇucakranipātaiś ca śataśo devasaṃyuge | āhatāṅgaṃ samastaiś ca devapraharaṇais tathā
his body struck a hundredfold by the discus of Viṣṇu in the war of the gods, and by all the gods' weapons likewise;
देवसंग्राम में सैकड़ों बार विष्णु के चक्र के प्रहारों से तथा देवताओं के समस्त अस्त्रों से भी आहत अंगों वाला;
Verse 11
अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम् । क्षेप्तारं पर्वताग्राणां सुराणां च प्रमर्दनम् ॥
akṣobhyāṇāṃ samudrāṇāṃ kṣobhaṇaṃ kṣiprakāriṇam | kṣeptāraṃ parvatāgrāṇāṃ surāṇāṃ ca pramardanam
disturber of the unshakeable oceans, a swift-acting one, a flinger of mountain-peaks, a crusher of the gods;
अक्षोभ्य समुद्रों को क्षुब्ध कर देने वाला, तीव्र कर्म करने वाला, पर्वत-शिखरों को फेंक देने वाला और देवताओं का मर्दन करने वाला;
Verse 12
उच्छेत्तारं च धर्माणां परदाराभिमर्शनम् । सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं यज्ञविघ्नकरं सदा ॥
ucchettāraṃ ca dharmāṇāṃ paradārābhimarśanam | sarvadivyāstrayoktāraṃ yajñavighnakaraṃ sadā
a destroyer of dharmas, a violator of others' wives, a wielder of all divine weapons, ever a maker of obstacles to sacrifice;
धर्मों का विनाश करने वाला, परायी स्त्रियों का स्पर्श (अपमान) करने वाला, समस्त दिव्यास्त्रों का प्रयोग करने वाला, सदा यज्ञों में विघ्न डालने वाला;
Verse 13
पुरीं भोगवतीं गत्वा पराजित्य च वासुकिम् । तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार यः ॥
purīṃ bhogavatīṃ gatvā parājitya ca vāsukim | takṣakasya priyāṃ bhāryāṃ parājitya jahāra yaḥ
he who, having gone to the city Bhogavatī and conquered Vāsuki, vanquished and carried off the beloved wife of Takṣaka;
जो भोगवती नगरी में जाकर वासुकि को पराजित कर, तक्षक की प्रिय भार्या को जीतकर हर लाया था;
Verse 14
कैलासं पर्वतं गत्वा विजित्य नरवाहनम् । विमानं पुष्पकं तस्य कामगं वै जहार यः ॥
kailāsaṃ parvataṃ gatvā vijitya naravāhanam | vimānaṃ puṣpakaṃ tasya kāmagaṃ vai jahāra yaḥ
he who, having gone to Mount Kailāsa and conquered the man-borne one (Kubera), carried off his wish-going car, the Puṣpaka;
जो कैलास पर्वत पर जाकर नरवाहन (कुबेर) को जीतकर उसके इच्छानुसार चलने वाले पुष्पक विमान को हर लाया था;
Verse 15
वनं चैत्ररथं दिव्यं नलिनीं नन्दनं वनम् । विनाशयति यः क्रोधाद् देवोद्यानानि वीर्यवान् ॥
vanaṃ caitrarathaṃ divyaṃ nalinīṃ nandanaṃ vanam | vināśayati yaḥ krodhād devodyānāni vīryavān
the valorous one who in his wrath lays waste the divine Caitraratha grove, the lotus-pool, the Nandana grove, and the gardens of the gods;
वह वीर्यवान, जो क्रोध में चैत्ररथ नामक दिव्य वन, नलिनी (कमल-सरोवर), नन्दनवन और देवताओं के उद्यानों का विनाश कर देता है;
Verse 16
चन्द्रसूर्यौ महाभागाव् उत्तिष्ठन्तौ परंतपौ । निवारयति बाहुभ्यां यः शैलशिखरोपमः ॥
candrasūryau mahābhāgāv uttiṣṭhantau paraṃtapau | nivārayati bāhubhyāṃ yaḥ śailaśikharopamaḥ
he who, like a mountain-peak, holds back with his arms the rising moon and sun, those illustrious scorchers of foes;
जो पर्वत-शिखर के समान (विशाल होकर) उदय होते हुए महाभाग, परंतप चन्द्रमा और सूर्य को अपनी भुजाओं से रोक देता है;
Verse 17
दशवर्षसहस्राणि तपस् तप्त्वा महावने । पुरा स्वयम्भुवे धीरः शिरांस्य् उपजहार यः ॥
daśavarṣasahasrāṇi tapas taptvā mahāvane | purā svayambhuve dhīraḥ śirāṃsy upajahāra yaḥ
the steadfast one who in the great forest, having practised austerity for ten thousand years, formerly offered up his heads to the Self-born (Brahmā);
वह धीर, जिसने पूर्वकाल में महावन में दस हजार वर्षों तक तप करके स्वयम्भू (ब्रह्मा) को अपने सिर अर्पित कर दिए थे;
Verse 18
देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगैः । अभयं यस्य संग्रामे मृत्युतो मानुषाद् ऋते ॥
devadānavagandharvapiśācapatagoragaiḥ | abhayaṃ yasya saṃgrāme mṛtyuto mānuṣād ṛte
he to whom there is safety in battle from gods, dānavas, gandharvas, piśācas, birds, and serpents — (with death coming) only from a human;
जिसे संग्राम में देव, दानव, गन्धर्व, पिशाच, पक्षी और नागों से अभय (वरदान) प्राप्त था — केवल मनुष्य से होने वाली मृत्यु को छोड़कर;
Verse 19
मन्त्रर् अभितुष्टं पुण्यम् अध्वरेषु द्विजातिभिः । हविर्धानेषु यः सोमम् उपहन्ति महाबलः ॥
mantrar abhituṣṭaṃ puṇyam adhvareṣu dvijātibhiḥ | havirdhāneṣu yaḥ somam upahanti mahābalaḥ
the mighty one who at the oblation-vessels strikes down the soma, holy and gladdened by the mantras of the twice-born at the sacrifices;
वह महाबली, जो यज्ञों में हविर्धान-पात्रों में रखे, द्विजों के मन्त्रों से प्रसन्न किए गए पवित्र सोम का अपहरण कर लेता है;
Verse 20
आप्तयज्ञहरं क्रूरं ब्रह्मघ्नं दुष्टचारिणम् । कर्कशं निरनुक्रोशं प्रजानाम् अहिते रतम् । रावणं सर्वभूतानां सर्वलोकभयावहम् ॥
āptayajñaharaṃ krūraṃ brahmaghnaṃ duṣṭacāriṇam | karkaśaṃ niranukrośaṃ prajānām ahite ratam | rāvaṇaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokabhayāvaham
a seizer of accomplished sacrifices, cruel, a slayer of brāhmaṇas, of evil conduct, harsh, pitiless, delighting in the harm of creatures — Rāvaṇa, the terror of all beings and of all the worlds.
सम्पन्न किए गए यज्ञों को हर लेने वाले, क्रूर, ब्रह्मघाती, दुष्ट आचरण वाले, कठोर, निर्दय, प्रजा के अहित में रत, समस्त प्राणियों और समस्त लोकों के लिए भयदायक उस रावण को (उसने देखा)।
Verse 21
राक्षसी भ्रातरं क्रूरं सा ददर्श महाबलम् । तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम् । राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्य कुलनन्दनम् ॥
rākṣasī bhrātaraṃ krūraṃ sā dadarśa mahābalam | taṃ divyavastrābharaṇaṃ divyamālyopaśobhitam | rākṣasendraṃ mahābhāgaṃ paulastya kulanandanam
That cruel, mighty brother the rākṣasī beheld — clad in divine garments and ornaments, adorned with divine garlands, the lord of the rākṣasas, illustrious, the delight of the line of Pulastya.
उस राक्षसी ने अपने क्रूर, महाबली भाई को देखा — दिव्य वस्त्रों और आभूषणों से युक्त, दिव्य मालाओं से सुशोभित, राक्षसराज, महाभाग, पुलस्त्य के कुल का आनन्दवर्धक।
Verse 22
तम् अब्रवीद् दीप्तविशाललोचनं; प्रदर्शयित्वा भयमोहमूर्छिता । सुदारुणं वाक्यम् अभीतचारिणी; महात्मना शूर्पणखा विरूपिता ॥
tam abravīd dīptaviśālalocanaṃ; pradarśayitvā bhayamohamūrchitā | sudāruṇaṃ vākyam abhītacāriṇī; mahātmanā śūrpaṇakhā virūpitā
To him of flaming, wide eyes — displaying (her mutilation), swooning with fear and bewilderment, yet fearless in her approach — Śūrpaṇakhā, disfigured by the great-souled one, spoke a most dreadful word.
देदीप्यमान विशाल नेत्रों वाले उस (रावण) से, महात्मा (राम) के द्वारा विरूप की गई, भय और मोह से मूर्छित-सी, फिर भी निडर होकर जाती हुई शूर्पणखा ने (अपनी विकृति) दिखाकर अत्यन्त कठोर वचन कहा।