Sarga 24
Aranya Kanda
28 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं च रिपुघातिनम् । ददर्शाश्रमम् आगम्य खरः सह पुरःसरैः ॥
avaṣṭabdhadhanuṃ rāmaṃ kruddhaṃ ca ripughātinam | dadarśāśramam āgamya kharaḥ saha puraḥsaraiḥ
Coming to the hermitage, Khara, with his vanguard, beheld Rāma, his bow braced, wrathful, the slayer of foes.
आश्रम पर पहुँचकर खर ने अपने अग्रगामियों के साथ धनुष चढ़ाए, क्रुद्ध, शत्रुघाती राम को देखा।
Verse 2
तं दृष्ट्वा सगुणं चापम् उद्यम्य खरनिःस्वनम् । रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यताम् इत्य् अचोदयत् ॥
taṃ dṛṣṭvā saguṇaṃ cāpam udyamya kharaniḥsvanam | rāmasyābhimukhaṃ sūtaṃ codyatām ity acodayat
Seeing him, raising his strung bow of harsh twang, [Khara] urged on his charioteer: 'Drive toward Rāma — on!'
उन्हें देखकर खर ने कठोर टंकार वाला अपना प्रत्यञ्चायुक्त धनुष उठाकर सारथि को प्रेरित किया—'राम के सामने रथ हाँको—आगे बढ़ो!'
Verse 3
स खरस्याज्ञया सूतस् तुरगान् समचोदयत् । यत्र रामो महाबाहुर् एको धुन्वन् धनुः स्थितः ॥
sa kharasyājñayā sūtas turagān samacodayat | yatra rāmo mahābāhur eko dhunvan dhanuḥ sthitaḥ
At Khara's command, that charioteer urged on the steeds to where the mighty-armed Rāma stood alone, brandishing his bow.
खर की आज्ञा से उस सारथि ने घोड़ों को वहाँ हाँका जहाँ महाबाहु राम अकेले धनुष कँपाते हुए खड़े थे।
Verse 4
तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वे ते रजनीचराः । नर्दमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन् ॥
taṃ tu niṣpatitaṃ dṛṣṭvā sarve te rajanīcarāḥ | nardamānā mahānādaṃ sacivāḥ paryavārayan
Seeing him rush forth, all those night-rangers, his ministers, roaring a mighty roar, surrounded him.
उसे आगे बढ़ते देख वे सभी निशाचर मन्त्री ऊँचे स्वर से गर्जन करते हुए उसे घेरकर खड़े हो गए।
Verse 5
स तेषां यातुधानानां मध्ये रतो गतः खरः । बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः ॥
sa teṣāṃ yātudhānānāṃ madhye rato gataḥ kharaḥ | babhūva madhye tārāṇāṃ lohitāṅga ivoditaḥ
Khara, gone delighting into the midst of those yātudhānas, became like the red-limbed one (Mars) risen amid the stars.
उन यातुधानों के बीच प्रसन्नता से गया हुआ खर तारों के बीच उदित हुए लोहिताङ्ग (मंगल ग्रह) के समान शोभित हुआ।
Verse 6
ततस् तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः । रामं नानाविधैः शस्त्रैर् अभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥
tatas taṃ bhīmadhanvānaṃ kruddhāḥ sarve niśācarāḥ | rāmaṃ nānāvidhaiḥ śastrair abhyavarṣanta durjayam
Then all the night-rangers, enraged, rained upon Rāma of the dreadful bow, the unconquerable one, with weapons of many kinds.
तब सभी निशाचरों ने क्रुद्ध होकर भयंकर धनुष वाले उस दुर्जय राम पर नाना प्रकार के शस्त्रों की वर्षा की।
Verse 7
मुद्गरैर् आयसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । राक्षसाः समरे रामं निजघ्नू रोषतत्पराः ॥
mudgarair āyasaiḥ śūlaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ | rākṣasāḥ samare rāmaṃ nijaghnū roṣatatparāḥ
With iron mallets, spikes, lances, swords, and battle-axes, the rākṣasas, intent on fury, struck at Rāma in the fray.
क्रोध में तत्पर राक्षसों ने युद्ध में लोहे के मुद्गरों, शूलों, प्रासों, तलवारों और फरसों से राम पर प्रहार किया।
Verse 8
ते बलाहकसंकाशा महानादा महाबलाः । अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रामं युद्धे जिघांसवः ॥
te balāhakasaṃkāśā mahānādā mahābalāḥ | abhyadhāvanta kākutsthaṃ rāmaṃ yuddhe jighāṃsavaḥ
Like storm-clouds, of mighty roar, of great strength, they rushed upon Kākutstha Rāma, eager to slay him in battle.
बादल के समान, महान गर्जन वाले वे महाबली राम को युद्ध में मारने की इच्छा से काकुत्स्थ पर टूट पड़े।
Verse 9
ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन् रक्षसां गुणाः । शैलेन्द्रम् इव धाराभिर् वर्षमाणा महाधनाः ॥
te rāme śaravarṣāṇi vyasṛjan rakṣasāṃ guṇāḥ | śailendram iva dhārābhir varṣamāṇā mahādhanāḥ
Those bowstring-handed rākṣasas loosed showers of arrows upon Rāma, like great rain-clouds raining with their streams upon the lord of mountains.
धनुर्धर उन राक्षसों ने राम पर बाणों की वर्षा वैसे ही की जैसे महान मेघ अपनी धाराओं से पर्वतराज पर बरसते हैं।
Verse 10
स तैः परिवृतो घोरै राघवो रक्षसां गणैः । तिथिष्व् इव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः ॥
sa taiḥ parivṛto ghorai rāghavo rakṣasāṃ gaṇaiḥ | tithiṣv iva mahādevo vṛtaḥ pāriṣadāṃ gaṇaiḥ
Rāghava, surrounded by those dreadful bands of rākṣasas, was like Mahādeva surrounded, on the holy days, by the hosts of his attendants.
राक्षसों के उन भयंकर समूहों से घिरे राघव वैसे ही शोभित हुए जैसे पर्व के दिनों में अपने पार्षदों के समूहों से घिरे महादेव।
Verse 11
तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः । प्रतिजग्राह विशिखैर् नद्योघान् इव सागरः ॥
tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaiḥ sa rāghavaḥ | pratijagrāha viśikhair nadyoghān iva sāgaraḥ
Those weapons loosed by the yātudhānas, Rāghava received with his arrows, as the ocean receives the floods of rivers.
यातुधानों द्वारा छोड़े गए उन शस्त्रों को राघव ने अपने बाणों से वैसे ही ग्रहण कर लिया (रोक लिया) जैसे समुद्र नदियों के प्रवाहों को ग्रहण करता है।
Verse 12
स तैः प्रहरणैर् घोरैर् भिन्नगात्रो न विव्यथे । रामः प्रदीप्तैर् बहुभिर् वज्रैर् इव महाचलः ॥
sa taiḥ praharaṇair ghorair bhinnagātro na vivyathe | rāmaḥ pradīptair bahubhir vajrair iva mahācalaḥ
His body struck by those dreadful missiles, Rāma trembled not, like a great mountain by many blazing thunderbolts.
उन भयंकर शस्त्रों से शरीर क्षत-विक्षत होने पर भी राम उसी प्रकार विचलित नहीं हुए जैसे अनेक प्रज्वलित वज्रों से महान पर्वत विचलित नहीं होता।
Verse 13
स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः । बभूव रामः संध्याभ्रैर् दिवाकर इवावृतः ॥
sa viddhaḥ kṣatajādigdhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ | babhūva rāmaḥ saṃdhyābhrair divākara ivāvṛtaḥ
Pierced, smeared with gore in all his limbs, Rāghava — Rāma — became like the sun veiled by the clouds of twilight.
बिंधे हुए, समस्त अंगों में रक्त से सने राघव—राम—सन्ध्याकाल के बादलों से ढके सूर्य के समान हो गए।
Verse 14
विषेदुर् देवगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः । एकं सहस्त्रैर् बहुभिस् तदा दृष्ट्वा समावृतम् ॥
viṣedur devagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ | ekaṃ sahastrair bahubhis tadā dṛṣṭvā samāvṛtam
The gods, gandharvas, Siddhas, and supreme seers despaired, beholding the one surrounded then by the many thousands.
उस समय अकेले को अनेक सहस्रों से घिरा देखकर देवता, गन्धर्व, सिद्ध तथा परम ऋषि विषादग्रस्त हो गए।
Verse 15
ततो रामः सुसंक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः । ससर्ज निशितान् बाणाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
tato rāmaḥ susaṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ | sasarja niśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ
Then Rāma, greatly enraged, his bow bent into a circle, loosed sharp arrows by the hundred and by the thousand —
तब अत्यन्त क्रुद्ध राम ने धनुष को मण्डलाकार करके सैकड़ों और हज़ारों तीक्ष्ण बाण छोड़े—
Verse 16
दुरावारान् दुर्विषहान् कालपाशोपमान् रणे । मुमोच लीलया रामः कङ्कपत्रान् अजिह्मगान् ॥
durāvārān durviṣahān kālapāśopamān raṇe | mumoca līlayā rāmaḥ kaṅkapatrān ajihmagān
[arrows] hard to ward off, hard to endure, like Death's nooses in the fray; Rāma loosed with ease his heron-feathered, straight-flying shafts.
—युद्ध में दुर्निवार, दुःसह, कालपाश के समान; राम ने लीलापूर्वक कंकपंख वाले सीधे चलने वाले वे बाण छोड़े।
Verse 17
ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया । आददू रक्षसां प्राणान् पाशाः कालकृता इव ॥
te śarāḥ śatrusainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā | ādadū rakṣasāṃ prāṇān pāśāḥ kālakṛtā iva
Those arrows, loosed with ease by Rāma into the foe's armies, took the life-breaths of the rākṣasas, like nooses fashioned by Death.
शत्रु-सेनाओं में राम द्वारा लीलापूर्वक छोड़े गए वे बाणों ने राक्षसों के प्राण वैसे ही हर लिए जैसे काल के बनाए पाश।
Verse 18
भित्त्वा राक्षसदेहांस् तांस् ते शरा रुधिराप्लुताः । अन्तरिक्षगता रेजुर् दीप्ताग्निसमतेजसः ॥
bhittvā rākṣasadehāṃs tāṃs te śarā rudhirāplutāḥ | antarikṣagatā rejur dīptāgnisamatejasaḥ
Cleaving the bodies of those rākṣasas, those arrows, drenched with blood, moving through the air, shone with a splendor equal to blazing fire.
उन राक्षसों के शरीरों को चीरकर रक्त से सने वे बाण आकाश में जाकर प्रज्वलित अग्नि के समान तेज से शोभित हुए।
Verse 19
असंख्येयास् तु रामस्य सायकाश् चापमण्डलात् । विनिष्पेतुर् अतीवोग्रा रक्षः प्राणापहारिणः ॥
asaṃkhyeyās tu rāmasya sāyakāś cāpamaṇḍalāt | viniṣpetur atīvogrā rakṣaḥ prāṇāpahāriṇaḥ
Innumerable were Rāma's shafts that sped forth from the circle of his bow, exceedingly fierce, carriers-off of the rākṣasas' lives.
राम के धनुष-मण्डल से असंख्य बाण निकल पड़े, जो अत्यन्त उग्र और राक्षसों के प्राण हरने वाले थे।
Verse 20
तैर् धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च । बहून् सहस्ताभरणान् ऊरून् करिकरोपमान् ॥
tair dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca | bahūn sahastābharaṇān ūrūn karikaropamān
By them were cut down bows and banner-tops, armor and heads, and many arms adorned with bracelets, and thighs like elephants' trunks.
उनसे धनुष, ध्वजाग्र, कवच और सिर, तथा बाजूबन्दों से विभूषित हाथी की सूँड़ के समान अनेक भुजाएँ और जाँघें कट गईं।
Verse 21
ततो नालीकनाराचैस् तीक्ष्णाग्रैश् च विकर्णिभिः । भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् भिद्यमाना निशाचराः ॥
tato nālīkanārācais tīkṣṇāgraiś ca vikarṇibhiḥ | bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhidyamānā niśācarāḥ
Then, cleft by his nālīka and iron shafts, keen-pointed and barbed, the night-rangers raised a dreadful cry of anguish.
तब तीक्ष्ण अग्रभाग वाले और बाणदार नालीक तथा नाराच बाणों से छिन्न होते हुए निशाचरों ने भयंकर आर्तनाद किया।
Verse 22
तत् सैन्यं निशितैर् बाणैर् अर्दितं मर्मभेदिभिः । रामेण न सुखं लेभे शुष्कं वनम् इवाग्निना ॥
tat sainyaṃ niśitair bāṇair arditaṃ marmabhedibhiḥ | rāmeṇa na sukhaṃ lebhe śuṣkaṃ vanam ivāgninā
That army, tormented by Rāma's sharp vital-piercing arrows, found no ease, like a dry wood by fire.
राम के मर्मभेदी तीक्ष्ण बाणों से पीड़ित वह सेना वैसे ही सुख न पा सकी जैसे अग्नि से पीड़ित सूखा वन।
Verse 23
के चिद् भीमबलाः शूराः शूलान् खड्गान् परश्वधान् । चिक्षिपुः परमक्रुद्धा रामाय रजनीचराः ॥
ke cid bhīmabalāḥ śūrāḥ śūlān khaḍgān paraśvadhān | cikṣipuḥ paramakruddhā rāmāya rajanīcarāḥ
Some heroes of dreadful might, the night-rangers, in supreme wrath, hurled spikes, swords, and battle-axes at Rāma.
भयंकर बल वाले कुछ शूर निशाचर परम क्रुद्ध होकर राम पर शूल, तलवारें और फरसे फेंकने लगे।
Verse 24
तानि बाणैर् महाबाहुः शस्त्राण्य् आवार्य राघवः । जहार समरे प्राणांश् चिच्छेद च शिरोधरान् ॥
tāni bāṇair mahābāhuḥ śastrāṇy āvārya rāghavaḥ | jahāra samare prāṇāṃś ciccheda ca śirodharān
Warding off those weapons with his arrows, the mighty-armed Rāghava took their lives in the fray and cut off their heads.
उन शस्त्रों को बाणों से रोककर महाबाहु राघव ने युद्ध में उनके प्राण हर लिए और उनके सिर काट दिए।
Verse 25
अवशिष्टाश् च ये तत्र विषण्णाश् च निशाचराः । खरम् एवाभ्यधावन्त शरणार्थं शरार्दिताः ॥
avaśiṣṭāś ca ye tatra viṣaṇṇāś ca niśācarāḥ | kharam evābhyadhāvanta śaraṇārthaṃ śarārditāḥ
And those night-rangers who remained there, despondent, afflicted by his arrows, ran to Khara himself for refuge.
और वहाँ जो निशाचर शेष बचे और विषादग्रस्त थे, वे बाणों से पीड़ित होकर शरण के लिए खर के ही पास दौड़े।
Verse 26
तान् सर्वान् पुनर् आदाय समाश्वास्य च दूषणः । अभ्यधावत काकुत्स्थं क्रुद्धो रुद्रम् इवान्तकः ॥
tān sarvān punar ādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ | abhyadhāvata kākutsthaṃ kruddho rudram ivāntakaḥ
Taking them all up again and reassuring them, Dūṣaṇa rushed upon Kākutstha, enraged, like Death (Antaka) upon Rudra.
उन सबको फिर संभालकर और आश्वासन देकर दूषण क्रुद्ध होकर काकुत्स्थ पर वैसे ही टूट पड़ा जैसे यमराज रुद्र पर।
Verse 27
निवृत्तास् तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः । रामम् एवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥
nivṛttās tu punaḥ sarve dūṣaṇāśrayanirbhayāḥ | rāmam evābhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ
And all of them, turned back, made fearless by the refuge of Dūṣaṇa, rushed again upon Rāma, armed with sāla and tāla trees and with rocks.
और वे सब फिर लौटकर, दूषण के आश्रय से निर्भय होकर, साल और ताड़ के वृक्षों तथा शिलाओं को आयुध बनाए राम पर ही टूट पड़े।
Verse 28
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । रामस्यास्य महाघोरं पुनस् तेषां च रक्षसाम् ॥
tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | rāmasyāsya mahāghoraṃ punas teṣāṃ ca rakṣasām
Then there came about that wondrous battle, tumultuous, hair-raising, most dreadful, between this Rāma and those rākṣasas.
तब इस राम और उन राक्षसों के बीच वह अद्भुत, कोलाहलपूर्ण, रोमांचकारी और महाभयंकर युद्ध हुआ।