Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 23

Aranya Kanda

27 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    आश्रमं प्रति याते तु खरे खरपराक्रमे । तान् एवौत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥

    āśramaṃ prati yāte tu khare kharaparākrame | tān evautpātikān rāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha

    As Khara of Khara's prowess marched toward the hermitage, Rāma, with his brother, beheld those same portents.

    खर के समान पराक्रम वाले खर के आश्रम की ओर बढ़ने पर राम ने भाई के साथ उन्हीं उत्पातों को देखा।

  2. Verse 2

    तान् उत्पातान् महाघोरान् उत्थितान् रोमहर्षणान् । प्रजानाम् अहितान् दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

    tān utpātān mahāghorān utthitān romaharṣaṇān | prajānām ahitān dṛṣṭvā vākyaṃ lakṣmaṇam abravīt

    Seeing those great and dreadful portents arisen, hair-raising and baleful to living beings, he said this word to Lakṣmaṇa:

    उठे हुए उन महाभयंकर, रोमांचकारी, प्राणियों के लिए अनिष्टकारी उत्पातों को देखकर उन्होंने लक्ष्मण से यह वचन कहा—

  3. Verse 3

    इमान् पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः । समुत्थितान् महोत्पातान् संहर्तुं सर्वराक्षसान् ॥

    imān paśya mahābāho sarvabhūtāpahāriṇaḥ | samutthitān mahotpātān saṃhartuṃ sarvarākṣasān

    'Behold, O mighty-armed one, these great portents arisen, bearers-off of all beings, to destroy all the rākṣasas.'

    'हे महाबाहो! समस्त प्राणियों का हरण करने वाले, समस्त राक्षसों का संहार करने के लिए उठे हुए इन महान उत्पातों को देखो।'

  4. Verse 4

    अमी रुधिरधारास् तु विसृजन्तः खरस्वनान् । व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः ॥

    amī rudhiradhārās tu visṛjantaḥ kharasvanān | vyomni meghā vivartante paruṣā gardabhāruṇāḥ

    'These clouds, pouring streams of blood with harsh noise, ass-grey and dreadful, wheel in the sky.'

    'ये कठोर, गधे के रंग के बादल कर्कश स्वर के साथ रक्त की धाराएँ बरसाते हुए आकाश में मँडरा रहे हैं।'

  5. Verse 5

    सधूमाश् च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिनः । रुक्मपृष्ठानि चापानि विवेष्टन्ते च लक्ष्मण ॥

    sadhūmāś ca śarāḥ sarve mama yuddhābhinandinaḥ | rukmapṛṣṭhāni cāpāni viveṣṭante ca lakṣmaṇa

    'All my arrows, smoking, rejoice in the coming battle; and my gold-backed bows quiver, O Lakṣmaṇa.'

    'हे लक्ष्मण! मेरे सभी बाण धुआँ छोड़ते हुए युद्ध का स्वागत कर रहे हैं; और सोने की पीठ वाले धनुष फड़क रहे हैं।'

  6. Verse 6

    यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वनचारिणः । अग्रतो नो भयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च ॥

    yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇo vanacāriṇaḥ | agrato no bhayaṃ prāptaṃ saṃśayo jīvitasya ca

    'Such as the forest-ranging birds cry here, danger has come before us, and peril of life.'

    'यहाँ वनचारी पक्षी जैसा बोल रहे हैं, उससे जान पड़ता है कि हमारे सामने भय आ पहुँचा है और जीवन का भी संशय है।'

  7. Verse 7

    संप्रहारस् तु सुमहान् भविष्यति न संशयः । अयम् आख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर् मुहुः ॥

    saṃprahāras tu sumahān bhaviṣyati na saṃśayaḥ | ayam ākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhur muhuḥ

    'A very great clash will come about — there is no doubt; this my arm, throbbing again and again, declares it to me.'

    'एक अत्यन्त महान संग्राम होगा—इसमें सन्देह नहीं; बार-बार फड़कती हुई यह मेरी भुजा मुझसे यह कह रही है।'

  8. Verse 8

    संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् । सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥

    saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayaṃ śatroḥ parājayam | suprabhaṃ ca prasannaṃ ca tava vaktraṃ hi lakṣyate

    'In the encounter close at hand, O hero, there will be victory for us and defeat for the foe; for your face is seen bright and serene.'

    'हे शूर! इस निकट आई मुठभेड़ में हमारी विजय और शत्रु की पराजय होगी; क्योंकि तुम्हारा मुख प्रभापूर्ण और प्रसन्न दिखाई दे रहा है।'

  9. Verse 9

    उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मणः । निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्य् आयुः परिक्षयः ॥

    udyatānāṃ hi yuddhārthaṃ yeṣāṃ bhavati lakṣmaṇaḥ | niṣprabhaṃ vadanaṃ teṣāṃ bhavaty āyuḥ parikṣayaḥ

    'For of those who rise up for battle, O Lakṣmaṇa, whose face is dull of hue, for them comes the ending of life.'

    'हे लक्ष्मण! युद्ध के लिए उठे हुए जिनका मुख निष्प्रभ होता है, उनके जीवन का अन्त हो जाता है।'

  10. Verse 10

    अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभम् इच्छता । आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥

    anāgatavidhānaṃ tu kartavyaṃ śubham icchatā | āpadaṃ śaṅkamānena puruṣeṇa vipaścitā

    'But provision against what is to come should be made by one who wishes well, by a wise man who apprehends danger.'

    'कल्याण के इच्छुक, आपत्ति की आशंका करने वाले विवेकी पुरुष को आने वाले संकट के प्रति (पहले से) उचित प्रबन्ध कर लेना चाहिए।'

  11. Verse 11

    तस्माद् गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर् धनुर्धरः । गुहाम् आश्रयशैलस्य दुर्गां पादपसंकुलाम् ॥

    tasmād gṛhītvā vaidehīṃ śarapāṇir dhanurdharaḥ | guhām āśrayaśailasya durgāṃ pādapasaṃkulām

    'Therefore, taking Vaidehī, bow and arrow in hand, resort to a cave of this sheltering mountain, hard of access and thick with trees.'

    'इसलिए वैदेही को लेकर, बाण हाथ में लिए, धनुष धारण किए तुम इस आश्रयदायक पर्वत की दुर्गम, वृक्षों से भरी गुफा का आश्रय लो।'

  12. Verse 12

    प्रतिकूलितुम् इच्छामि न हि वाक्यम् इदं त्वया । शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स माचिरम् ॥

    pratikūlitum icchāmi na hi vākyam idaṃ tvayā | śāpito mama pādābhyāṃ gamyatāṃ vatsa māciram

    'I do not wish this word of mine to be gainsaid by you; adjured by my two feet, go, dear one, without delay.'

    'मैं नहीं चाहता कि तुम मेरे इस वचन का विरोध करो; अपने दोनों चरणों की शपथ देकर कहता हूँ—हे वत्स! बिना विलम्ब के जाओ।'

  13. Verse 13

    एवम् उक्तस् तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया । शरान् आदाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत् ॥

    evam uktas tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saha sītayā | śarān ādāya cāpaṃ ca guhāṃ durgāṃ samāśrayat

    So addressed by Rāma, Lakṣmaṇa, with Sītā, taking his arrows and his bow, resorted to the hard-of-access cave.

    राम के ऐसा कहने पर लक्ष्मण सीता के साथ बाण और धनुष लेकर उस दुर्गम गुफा का आश्रय ले गए।

  14. Verse 14

    तस्मिन् प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया । हन्त निर्युक्तम् इत्य् उक्त्वा रामः कवचम् आविशत् ॥

    tasmin praviṣṭe tu guhāṃ lakṣmaṇe saha sītayā | hanta niryuktam ity uktvā rāmaḥ kavacam āviśat

    When Lakṣmaṇa had entered that cave with Sītā, Rāma, saying 'Good, the matter is set in order,' put on his armor.

    लक्ष्मण के सीता के साथ उस गुफा में प्रवेश कर जाने पर राम ने 'अच्छा, अब सब व्यवस्थित हो गया' कहकर कवच धारण किया।

  15. Verse 15

    सा तेनाग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः । बभूव रामस् तिमिरे विधूमो ऽग्निर् इवोत्थितः ॥

    sā tenāgninikāśena kavacena vibhūṣitaḥ | babhūva rāmas timire vidhūmo 'gnir ivotthitaḥ

    Adorned with that armor radiant as fire, Rāma became, in the gloom, like smokeless fire flared up.

    अग्नि के समान तेजस्वी उस कवच से विभूषित होकर राम उस अन्धकार में धुआँरहित, प्रज्वलित अग्नि के समान हो गए।

  16. Verse 16

    स चापम् उद्यम्य महच् छरान् आदाय वीर्यवान् । बभूवावस्थितस् तत्र ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः ॥

    sa cāpam udyamya mahac charān ādāya vīryavān | babhūvāvasthitas tatra jyāsvanaiḥ pūrayan diśaḥ

    And, raising his great bow and taking his arrows, the valiant one stood ready there, filling the quarters with the twang of his bowstring.

    और पराक्रमी राम अपना महान धनुष उठाकर, बाण लेकर, प्रत्यञ्चा की टंकार से दिशाओं को गुँजाते हुए वहाँ डटकर खड़े हो गए।

  17. Verse 17

    ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च सह चारणैः । ऊचुः परमसंत्रस्ता गुह्यकाश् च परस्परम् ॥

    tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca saha cāraṇaiḥ | ūcuḥ paramasaṃtrastā guhyakāś ca parasparam

    Then the gods with the gandharvas, the Siddhas with the Cāraṇas, and the Guhyakas, in supreme terror, said to one another:

    तब गन्धर्वों सहित देवता, चारणों सहित सिद्ध, तथा गुह्यक परम भयभीत होकर परस्पर बोले—

  18. Verse 18

    चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । एकश् च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥

    caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | ekaś ca rāmo dharmātmā kathaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati

    'Fourteen thousand rākṣasas of fearful deeds, and a single Rāma, the righteous one — how shall this battle be?'

    'भयंकर कर्म करने वाले चौदह हज़ार राक्षस, और धर्मात्मा अकेले राम—यह युद्ध कैसे होगा?'

  19. Verse 19

    ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरवर्मायुधध्वजम् । अनीकं यातुधानानां समन्तात् प्रत्यदृश्यत ॥

    tato gambhīranirhrādaṃ ghoravarmāyudhadhvajam | anīkaṃ yātudhānānāṃ samantāt pratyadṛśyata

    Then the host of the yātudhānas, of deep roar, with dreadful armor, weapons, and banners, appeared on every side,

    तब गम्भीर गर्जन वाली, भयंकर कवच, आयुध और ध्वजा वाली राक्षसों की सेना चारों ओर दिखाई दी—

  20. Verse 20

    सिंहनादं विसृजताम् अन्योन्यम् अभिगर्जताम् । चापानि विस्फरयतां जृम्भतां चाप्य् अभीक्ष्णशः ॥

    siṃhanādaṃ visṛjatām anyonyam abhigarjatām | cāpāni vispharayatāṃ jṛmbhatāṃ cāpy abhīkṣṇaśaḥ

    of those uttering lion-roars, roaring one against another, twanging their bows, and stretching themselves again and again,

    —सिंहनाद करते हुए, एक-दूसरे पर गरजते हुए, धनुष की टंकार करते हुए, और बार-बार अँगड़ाई लेते हुए,

  21. Verse 21

    विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश् चापि निघ्नताम् । तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयाम् आस तद् वनम् ॥

    vipraghuṣṭasvanānāṃ ca dundubhīṃś cāpi nighnatām | teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ pūrayām āsa tad vanam

    and of those crying aloud and beating their war-drums — their tumultuous sound filled that forest.

    —ऊँचे स्वर से चीख़ते हुए और दुन्दुभियाँ बजाते हुए उन राक्षसों की वह अत्यन्त कोलाहलपूर्ण ध्वनि उस वन को गुँजा गई।

  22. Verse 22

    तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वनचारिणः । दुद्रुवुर् यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन् ॥

    tena śabdena vitrastāḥ śvāpadā vanacāriṇaḥ | dudruvur yatra niḥśabdaṃ pṛṣṭhato nāvalokayan

    Terrified by that sound, the beasts of prey that range the forest fled to where there was silence, not looking back.

    उस ध्वनि से भयभीत वनचारी हिंसक पशु पीछे मुड़कर देखे बिना ही वहाँ भाग गए जहाँ निःशब्दता थी।

  23. Verse 23

    तत् त्व् अनीकं महावेगं रामं समुपसर्पत । घृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् ॥

    tat tv anīkaṃ mahāvegaṃ rāmaṃ samupasarpata | ghṛtanānāpraharaṇaṃ gambhīraṃ sāgaropamam

    That army of great speed advanced upon Rāma, bearing manifold weapons, deep as the ocean.

    नाना प्रकार के आयुध धारण किए, सागर के समान गम्भीर वह महान वेग वाली सेना राम की ओर बढ़ी।

  24. Verse 24

    रामो ऽपि चारयंश् चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः । ददर्श खरसैन्यं तद् युद्धाभिमुखम् उद्यतम् ॥

    rāmo 'pi cārayaṃś cakṣuḥ sarvato raṇapaṇḍitaḥ | dadarśa kharasainyaṃ tad yuddhābhimukham udyatam

    Rāma too, casting his gaze all about, skilled in battle, beheld that army of Khara, risen up and facing the fray.

    युद्ध में निपुण राम ने भी चारों ओर दृष्टि घुमाते हुए युद्ध के लिए उठी हुई, सम्मुख आती खर की उस सेना को देखा।

  25. Verse 25

    वितत्य च धनुर् भीमं तूण्याश् चोद्धृत्य सायकान् । क्रोधम् आहारयत् तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥

    vitatya ca dhanur bhīmaṃ tūṇyāś coddhṛtya sāyakān | krodham āhārayat tīvraṃ vadhārthaṃ sarvarakṣasām

    Stretching his dreadful bow and drawing arrows from his quiver, he summoned up a fierce wrath, for the slaying of all the rākṣasas.

    भयंकर धनुष खींचकर और तरकस से बाण निकालकर उन्होंने समस्त राक्षसों के वध के लिए तीव्र क्रोध धारण किया।

  26. Verse 26

    दुष्प्रेक्ष्यः सो ऽभवत् क्रुद्धो युगान्ताग्निर् इव ज्वलन् । तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राव्यथन् वनदेवताः ॥

    duṣprekṣyaḥ so 'bhavat kruddho yugāntāgnir iva jvalan | taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ prāvyathan vanadevatāḥ

    Enraged, he became hard to look upon, blazing like the fire of the world's end; beholding him possessed of splendor, the woodland-deities were sore afraid.

    क्रुद्ध होने पर वे प्रलयकाल की अग्नि के समान जलते हुए दुर्निरीक्ष्य हो गए; तेज से आविष्ट उन्हें देखकर वन-देवता अत्यन्त व्यथित हो उठे।

  27. Verse 27

    तस्य क्रुद्धस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा । दक्षस्येव क्रतुं हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनः ॥

    tasya kruddhasya rūpaṃ tu rāmasya dadṛśe tadā | dakṣasyeva kratuṃ hantum udyatasya pinākinaḥ

    The form of that enraged Rāma was then seen like that of the Pināka-bearer (Śiva) risen up to destroy Dakṣa's sacrifice.

    उस समय उस क्रुद्ध राम का रूप वैसा दिखाई दिया जैसे दक्ष के यज्ञ का संहार करने को उद्यत पिनाकधारी (शिव) का रूप हो।