Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 25

Aranya Kanda

24 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तद् द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् । प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस् तीक्ष्णसायकैः ॥

    tad drumāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat | pratijagrāha dharmātmā rāghavas tīkṣṇasāyakaiḥ

    That great, life-destroying rain of trees and boulders the righteous Rāghava received with his sharp arrows.

    वृक्षों और शिलाओं की वह महान, प्राणघातक वर्षा धर्मात्मा राघव ने अपने तीक्ष्ण बाणों से रोक ली।

  2. Verse 2

    प्रतिगृह्य च तद् वरं निमीलित इवर्षभः । रामः क्रोधं परं भेजे वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥

    pratigṛhya ca tad varaṃ nimīlita ivarṣabhaḥ | rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām

    Having received that shower, Rāma — like a bull with eyes half-closed against it — gave himself over to supreme wrath, for the slaying of all the rākṣasas.

    उस वर्षा को झेलकर, आँखें मूँदे खड़े बैल के समान राम ने समस्त राक्षसों के वध के लिए परम क्रोध धारण किया।

  3. Verse 3

    ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा । शरैर् अभ्यकिरत् सैन्यं सर्वतः सहदूषणम् ॥

    tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā | śarair abhyakirat sainyaṃ sarvataḥ sahadūṣaṇam

    Then, filled with wrath and blazing as if with his own fiery splendour, he covered the army on every side with arrows, Dūṣaṇa along with it.

    तब क्रोध से भरे हुए और मानो अपने तेज से प्रज्वलित राम ने दूषण सहित उस सारी सेना को चारों ओर से बाणों से ढक दिया।

  4. Verse 4

    ततः सेनापतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रुदूषणः । जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम् ॥

    tataḥ senāpatiḥ kruddho dūṣaṇaḥ śatrudūṣaṇaḥ | jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam

    Then the enraged general Dūṣaṇa, tormentor of foes, seized a bludgeon (parigha) like a mountain-peak, a thing to make the hair bristle:

    तब क्रुद्ध, शत्रुओं का नाश करने वाले सेनापति दूषण ने पर्वत-शिखर के समान, रोंगटे खड़े कर देने वाला एक परिघ उठा लिया।

  5. Verse 5

    वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर् देवसैन्याभिमर्दनम् । आयसैः शङ्कुभिस् तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षिताम् ॥

    veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭair devasainyābhimardanam | āyasaiḥ śaṅkubhis tīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitām

    bound about with bands of gold, a crusher of the hosts of the gods, studded with sharp iron spikes and smeared with the fat of foes;

    वह परिघ सोने के पट्टों से लिपटा हुआ, देवसेना का मर्दन करने वाला, तीखी लोहे की कीलों से जड़ा और शत्रुओं की चर्बी से सना हुआ था।

  6. Verse 6

    वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम् । तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे । दूषणो ऽभ्यपतद् रामं क्रूरकर्मा निशाचरः ॥

    vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam | taṃ mahoragasaṃkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe | dūṣaṇo 'bhyapatad rāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ

    its touch like the thunderbolt and the lightning, a render of enemies' city-gates. Grasping in the fray that bludgeon resembling a great serpent, Dūṣaṇa, the night-ranger of cruel deeds, rushed upon Rāma.

    वज्र और अशनि के स्पर्श के समान, शत्रुओं के नगर-द्वारों को तोड़ डालने वाले, विशाल सर्प के समान उस परिघ को युद्ध में उठाकर क्रूरकर्मा निशाचर दूषण राम पर टूट पड़ा।

  7. Verse 7

    तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः । द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ ॥

    tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ | dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau

    As Dūṣaṇa charged, Rāghava with two arrows severed both his arms, their hand-ornaments still upon them.

    झपटते हुए उस दूषण की दोनों भुजाओं को, जिन पर हाथ के आभूषण अब भी पड़े थे, राघव ने दो बाणों से काट डाला।

  8. Verse 8

    भ्रष्टस् तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि । परिघश् छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः ॥

    bhraṣṭas tasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani | parighaś chinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ

    The huge bludgeon slipped from the one whose hands were cut away and fell at the front of the battle, like Indra's banner (toppling) before him.

    कटे हुए हाथों वाले उस दूषण का वह विशाल परिघ छूटकर रणभूमि के अग्रभाग में जा गिरा, मानो इन्द्र की ध्वजा सामने गिर पड़ी हो।

  9. Verse 9

    स कराभ्यां विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः । विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः ॥

    sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ | viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ

    With his two arms shorn away, Dūṣaṇa fell to the earth, like a proud great elephant with both its tusks shattered.

    बिखरी हुई दोनों भुजाओं के साथ दूषण पृथ्वी पर गिर पड़ा, जैसे दोनों दाँत टूट जाने पर कोई मानी महान गज गिरता है।

  10. Verse 10

    दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे । साधु साध्व् इति काकुत्स्थं सर्वभूतान्य् अपूजयन् ॥

    dṛṣṭvā taṃ patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe | sādhu sādhv iti kākutsthaṃ sarvabhūtāny apūjayan

    Seeing Dūṣaṇa fallen to the earth, slain in the battle, all beings honoured Kākutstha with cries of 'Well done! Well done!'

    दूषण को रणभूमि में मारा गया और भूमि पर गिरा देखकर समस्त प्राणियों ने 'साधु! साधु!' कहकर काकुत्स्थ की प्रशंसा की।

  11. Verse 11

    एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धास् त्रयः सेनाग्रयायिनः । संहत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः । महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः ॥

    etasminn antare kruddhās trayaḥ senāgrayāyinaḥ | saṃhatyābhyadravan rāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ | mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ

    Meanwhile three leaders of the host, enraged, bound as if by the noose of death, charged together upon Rāma: Mahākapāla, Sthūlākṣa, and the mighty Pramāthin.

    इसी बीच मृत्यु के पाश में बँधे हुए तीन क्रुद्ध सेनापति — महाकपाल, स्थूलाक्ष और महाबली प्रमाथी — एक साथ मिलकर राम पर टूट पड़े।

  12. Verse 12

    महाकपालो विपुलं शूलम् उद्यम्य राक्षसः । स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् ॥

    mahākapālo vipulaṃ śūlam udyamya rākṣasaḥ | sthūlākṣaḥ paṭṭiśaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham

    The rākṣasa Mahākapāla raising a broad pike (śūla), Sthūlākṣa taking up a paṭṭiśa, and Pramāthin a battle-axe (paraśvadha).

    राक्षस महाकपाल विशाल शूल उठाए, स्थूलाक्ष पट्टिश लेकर और प्रमाथी परशु लेकर (झपटे)।

  13. Verse 13

    दृष्ट्वैवापततस् तांस् तु राघवः सायकैः शितैः । तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह संप्राप्तान् अतिथीन् इव ॥

    dṛṣṭvaivāpatatas tāṃs tu rāghavaḥ sāyakaiḥ śitaiḥ | tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha saṃprāptān atithīn iva

    Seeing them rushing upon him, Rāghava received them with keen, sharp-pointed arrows, as one receives guests who have arrived.

    उन्हें अपनी ओर झपटते देख राघव ने तीखी नोक वाले तीक्ष्ण बाणों से उनका वैसे ही स्वागत किया, जैसे आए हुए अतिथियों का।

  14. Verse 14

    महाकपालस्य शिरश् चिच्छेद रघुनङ्गनः । असंख्येयैस् तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् ॥

    mahākapālasya śiraś ciccheda raghunaṅganaḥ | asaṃkhyeyais tu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam

    The delight of the Raghus severed Mahākapāla's head, and with countless floods of arrows he crushed Pramāthin.

    रघुनन्दन ने महाकपाल का सिर काट डाला और असंख्य बाण-समूहों से प्रमाथी को मथ डाला।

  15. Verse 15

    स्थूलाक्षस्याक्षिणी तीक्ष्णैः पूरयाम् आस सायकैः । स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः ॥

    sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayām āsa sāyakaiḥ | sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ

    He filled Sthūlākṣa's two eyes with sharp arrows; slain, he fell to the earth like a great branching tree.

    स्थूलाक्ष की दोनों आँखों को उसने तीक्ष्ण बाणों से भर दिया; मारा गया वह विशाल शाखाओं वाले महावृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़ा।

  16. Verse 16

    ततः पावकसंकाशैर् हेमवज्रविभूषितैः । जघनशेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥

    tataḥ pāvakasaṃkāśair hemavajravibhūṣitaiḥ | jaghanaśeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ

    Then with arrows resembling fire, adorned with gold and adamant, the radiant one (struck down) what remained of that army.

    तब उस तेजस्वी राम ने अग्नि के समान, स्वर्ण और वज्र से विभूषित बाणों से उस सेना के बचे हुए भाग को (मार गिराया)।

  17. Verse 17

    ते रुक्मपुङ्खा विशिखाः सधूमा इव पावकाः । निजघ्नुस् तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥

    te rukmapuṅkhā viśikhāḥ sadhūmā iva pāvakāḥ | nijaghnus tāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān

    Those gold-feathered shafts, like fires with smoke, struck down those rākṣasas as thunderbolts (strike) great trees.

    धुएँ सहित अग्नियों के समान वे स्वर्णपंख वाले बाण उन राक्षसों को वैसे ही मार गिराने लगे, जैसे वज्र महान वृक्षों को।

  18. Verse 18

    रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन कर्णिना । सहस्रं च सहस्रेण जघान रणमूर्धनि ॥

    rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaḥ śatenaikena karṇinā | sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani

    A hundred of the rākṣasas Rāma slew with a single hundred-barbed shaft, and a thousand with a thousand, at the head of the battle.

    राम ने रणभूमि में एक सौ कर्णी बाणों से सौ राक्षसों को और एक हजार बाणों से हजार राक्षसों को मार डाला।

  19. Verse 19

    तैर् भिन्नवर्माभरणाश् छिन्नभिन्नशरासनाः । निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः ॥

    tair bhinnavarmābharaṇāś chinnabhinnaśarāsanāḥ | nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ

    By these their armour and ornaments were broken, their bows snapped and split, and the night-rangers fell to the ground smeared with blood.

    उन बाणों से जिनके कवच और आभूषण टूट गए तथा धनुष कट-कटकर टुकड़े हो गए, वे निशाचर रक्त से सने हुए भूमि पर गिर पड़े।

  20. Verse 20

    तैर् मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः । आस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैर् इव ॥

    tair muktakeśaiḥ samare patitaiḥ śoṇitokṣitaiḥ | āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśair iva

    With these fallen in the battle, their hair loosened and drenched in blood, the whole earth was strewn as a great sacrificial altar is strewn with kuśa grass.

    युद्ध में गिरे हुए, खुले केश वाले, रक्त से सने उन राक्षसों से सारी पृथ्वी वैसे ही बिछ गई, जैसे कोई विशाल यज्ञवेदी कुश से बिछी हो।

  21. Verse 21

    क्षणेन तु महाघोरं वनं निहतराक्षसं । बभूव निरय प्रख्यं मांसशोणितकर्दमम् ॥

    kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasaṃ | babhūva niraya prakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam

    In a moment that most terrible forest, with its rākṣasas slain, became like a hell, a mire of flesh and blood.

    क्षण भर में राक्षसों के मारे जाने से वह अत्यन्त भयंकर वन मांस और रक्त के कीचड़ से भरकर नरक के समान हो गया।

  22. Verse 22

    चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । हतान्य् एकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥

    caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | hatāny ekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā

    Fourteen thousand rākṣasas of fearsome deeds were slain by Rāma alone, a man on foot.

    भयंकर कर्म करने वाले चौदह हजार राक्षस अकेले पैदल चलते एक मनुष्य राम के द्वारा मार डाले गए।

  23. Verse 23

    तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः । राक्षसस् त्रिशिराश् चैव रामश् च रिपुसूदनः ॥

    tasya sainyasya sarvasya kharaḥ śeṣo mahārathaḥ | rākṣasas triśirāś caiva rāmaś ca ripusūdanaḥ

    Of all that army there remained Khara the great chariot-warrior, the rākṣasa Triśiras, and Rāma the slayer of foes.

    उस सारी सेना में से महारथी खर, राक्षस त्रिशिरा और शत्रुनाशक राम — (केवल ये ही) शेष रहे।

  24. Verse 24

    ततस् तु तद् भीमबलं महाहवे; समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा । रथेन रामं महता खरस् ततः; समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः ॥

    tatas tu tad bhīmabalaṃ mahāhave; samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā | rathena rāmaṃ mahatā kharas tataḥ; samāsasādendra ivodyatāśaniḥ

    Then, seeing that fearsome force slain by the mightier Rāma in the great battle, Khara advanced upon Rāma in his great chariot, like Indra with uplifted thunderbolt.

    तब उस भयंकर सेना को अपने से अधिक बलवान राम द्वारा महायुद्ध में मारा गया देखकर खर अपने विशाल रथ से राम की ओर वैसे ही बढ़ा, जैसे उठाए हुए वज्र के साथ इन्द्र।