Sarga 22
Aranya Kanda
34 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तत् प्रयातं बलं घोरम् अशिवं शोणितोदकम् । अभ्यवर्षन् महामेघस् तुमुलो गर्दभारुणः ॥
tat prayātaṃ balaṃ ghoram aśivaṃ śoṇitodakam | abhyavarṣan mahāmeghas tumulo gardabhāruṇaḥ
Over that dreadful, inauspicious army as it marched, a great tumultuous cloud, ass-grey in hue, rained down blood for water.
प्रस्थान करती उस भयंकर, अमंगलकारी सेना पर एक विशाल, कोलाहल करता हुआ, गधे के रंग का मेघ जल के स्थान पर रक्त बरसाने लगा।
Verse 2
निपेतुस् तुरगास् तस्य रथयुक्ता महाजवाः । समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ॥
nipetus turagās tasya rathayuktā mahājavāḥ | same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā
His chariot-steeds, of great speed, yoked to the car, stumbled by chance upon level, flower-strewn ground on the royal highway.
उसके रथ में जुते महान वेग वाले घोड़े राजमार्ग पर समतल, फूलों से बिछे प्रदेश में संयोगवश लड़खड़ा गए।
Verse 3
श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् । अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम् ॥
śyāmaṃ rudhiraparyantaṃ babhūva pariveṣaṇam | alātacakrapratimaṃ pratigṛhya divākaram
A dark, blood-rimmed halo formed, taking hold of the sun, like a ring of whirling firebrand.
सूर्य को घेरकर एक काला, रक्त की किनारी वाला परिवेष (मण्डल) बन गया, जो घुमाई जाती हुई अलात (अंगारे) की चक्री के समान था।
Verse 4
ततो ध्वजम् उपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् । समाक्रम्य महाकायस् तस्थौ गृध्रः सुदारुणः ॥
tato dhvajam upāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam | samākramya mahākāyas tasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ
Then, coming to the lofty, gold-staffed banner, a huge-bodied, most dreadful vulture alighted and perched upon it.
तब ऊँची उठी हुई, सोने के दण्ड वाली ध्वजा के पास आकर एक विशालकाय, अत्यन्त भयंकर गृध्र उस पर बैठ गया।
Verse 5
जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः । विस्वरान् विविधांश् चक्रुर् मांसादा मृगपक्षिणः ॥
janasthānasamīpe ca samākramya kharasvanāḥ | visvarān vividhāṃś cakrur māṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ
And near Janasthāna, settling down, flesh-eating beasts and birds of harsh cry uttered manifold discordant screeches.
और जनस्थान के समीप उतरकर कर्कश स्वर वाले मांसभक्षी पशु-पक्षी नाना प्रकार की बेसुरी ध्वनियाँ करने लगे।
Verse 6
व्याजह्रुश् च पदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् । अशिवा यातु दाहानां शिवा घोरा महास्वनाः ॥
vyājahruś ca padīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam | aśivā yātu dāhānāṃ śivā ghorā mahāsvanāḥ
And in the quarter all ablaze they cried a dreadful cry — inauspicious she-jackals, portending fires, dreadful, of mighty howls.
और जलती हुई दिशा में अमंगलकारी, अग्निकाण्ड की सूचना देने वाली, भयंकर, महास्वर वाली शृगालियाँ भैरव स्वर से चीख़ने लगीं।
Verse 7
प्रभिन्नगिरिसंकाशास् तोयशोषितधारिणः । आकाशं तद् अनाकाशं चक्रुर् भीमा बलाहकाः ॥
prabhinnagirisaṃkāśās toyaśoṣitadhāriṇaḥ | ākāśaṃ tad anākāśaṃ cakrur bhīmā balāhakāḥ
Like sundered mountains, holding dried-up water, the dreadful thunderheads made that sky no sky.
फटे हुए पर्वतों के समान, सूखा हुआ जल धारण किए भयंकर मेघ उस आकाश को अनाकाश (आकाश रहित) कर गए।
Verse 8
बभूव तिमिरं घोरम् उद्धतं रोमहर्षणम् । दिशो वा विदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे ॥
babhūva timiraṃ ghoram uddhataṃ romaharṣaṇam | diśo vā vidiśo vāpi suvyaktaṃ na cakāśire
There arose a dreadful darkness, intense, hair-raising; neither the quarters nor the intermediate quarters shone clearly.
एक घोर, प्रचण्ड, रोमांचकारी अन्धकार छा गया; न दिशाएँ और न विदिशाएँ ही स्पष्ट रूप से प्रकाशित हो रही थीं।
Verse 9
क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्याकालं विना बभौ । खरस्याभिमुखं नेदुस् तदा घोरा मृगाः खगाः ॥
kṣatajārdrasavarṇābhā saṃdhyākālaṃ vinā babhau | kharasyābhimukhaṃ nedus tadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ
The sky glowed with a hue as if wet with gore, apart from the twilight hour; and dreadful beasts and birds then cried facing Khara.
सन्ध्याकाल न होने पर भी आकाश रक्त से भीगे-से रंग में चमकने लगा; और भयंकर पशु-पक्षी तब खर के सामने चीख़ने लगे।
Verse 10
नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः । नेदुर् बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिर् आननैः ॥
nityāśivakarā yuddhe śivā ghoranidarśanāḥ | nedur balasyābhimukhaṃ jvālodgāribhir ānanaiḥ
The she-jackals, ever working ill in war, of dreadful aspect, cried facing the army, with flame-belching mouths.
युद्ध में सदा अनिष्ट करने वाली, भयंकर दिखने वाली शृगालियाँ ज्वाला उगलते मुखों से सेना के सामने चीख़ने लगीं।
Verse 11
कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके । जग्राह सूर्यं स्वर्भानुर् अपर्वणि महाग्रहः ॥
kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike | jagrāha sūryaṃ svarbhānur aparvaṇi mahāgrahaḥ
A headless trunk, bar-like in appearance, was seen near the sun; the great planet Svarbhānu (Rāhu) seized the sun out of its season.
सूर्य के समीप परिघ के समान दिखने वाला एक कबन्ध दिखाई दिया; महाग्रह स्वर्भानु (राहु) ने बिना पर्व के ही सूर्य को ग्रस लिया।
Verse 12
प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभो ऽभूद् दिवाकरः । उत्पेतुश् च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः ॥
pravāti mārutaḥ śīghraṃ niṣprabho 'bhūd divākaraḥ | utpetuś ca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ
A wind blew swiftly; the sun lost its radiance; and, without the coming of night, the stars rose up with the glow of fireflies.
तीव्र वायु बहने लगी; सूर्य निष्प्रभ हो गया; और रात्रि के आए बिना ही जुगनू के समान प्रभा वाले तारे उदित हो गए।
Verse 13
संलीनमीनविहगा नलिन्यः पुष्पपङ्कजाः । तस्मिन् क्षणे बभूवुश् च विना पुष्पफलैर् द्रुमाः ॥
saṃlīnamīnavihagā nalinyaḥ puṣpapaṅkajāḥ | tasmin kṣaṇe babhūvuś ca vinā puṣpaphalair drumāḥ
The lotus-ponds, their fish and birds withdrawn and hidden, their lotus-blooms [closed]; and at that moment the trees became bereft of flower and fruit.
कमल-सरोवरों की मछलियाँ और पक्षी छिप गए, उनके कमल-पुष्प (मुँद गए); और उसी क्षण वृक्ष फूल और फल से रहित हो गए।
Verse 14
उद्धूतश् च विना वातं रेणुर् जलधरारुणः । वीचीकूचीति वाश्यन्तो बभूवुस् तत्र सारिकाः ॥
uddhūtaś ca vinā vātaṃ reṇur jaladharāruṇaḥ | vīcīkūcīti vāśyanto babhūvus tatra sārikāḥ
And without wind the dust rose up, cloud-grey; and the sārikā-birds there cried, screeching 'vīcī-kūcī.'
और बिना वायु के ही मेघ के समान धूसर धूल उड़ने लगी; और वहाँ सारिकाएँ 'वीची-कूची' ऐसी चीख़ती हुई-सी हो उठीं।
Verse 15
उल्काश् चापि सनिर्घोषा निपेतुर् घोरदर्शनाः । प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना ॥
ulkāś cāpi sanirghoṣā nipetur ghoradarśanāḥ | pracacāla mahī cāpi saśailavanakānanā
And meteors, too, with crashing noise, of dreadful aspect, fell; and the earth, with its mountains, woods, and forests, trembled.
और कड़कड़ाहट के साथ भयंकर दिखने वाली उल्काएँ भी गिरीं; तथा पर्वतों, वनों और काननों सहित पृथ्वी भी काँप उठी।
Verse 16
खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः । प्राकम्पत भुजः सव्यः खरश् चास्यावसज्जत ॥
kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ | prākampata bhujaḥ savyaḥ kharaś cāsyāvasajjata
And of Khara, standing on his chariot, roaring, wise in war, the left arm quivered, and his voice faltered.
और रथ पर खड़े, गरजते हुए, युद्ध में बुद्धिमान खर की बाईं भुजा फड़कने लगी और उसका स्वर रुँध गया।
Verse 17
सास्रा संपद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः । ललाटे च रुजा जाता न च मोहान् न्यवर्तत ॥
sāsrā saṃpadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ | lalāṭe ca rujā jātā na ca mohān nyavartata
His gaze, as he looked all about, grew tearful; and a pain was born in his brow; yet out of his delusion he turned not back.
चारों ओर देखते हुए उसकी दृष्टि आँसू भरी हो गई; और ललाट में एक पीड़ा उठी; फिर भी मोहवश वह लौटा नहीं।
Verse 18
तान् समीक्ष्य महोत्पातान् उत्थितान् रोमहर्षणान् । अब्रवीद् राक्षसान् सर्वान् प्रहसन् स खरस् तदा ॥
tān samīkṣya mahotpātān utthitān romaharṣaṇān | abravīd rākṣasān sarvān prahasan sa kharas tadā
Beholding all these great portents arisen, hair-raising, Khara then said, laughing, to all the rākṣasas:
उठे हुए इन समस्त महान उत्पातों को, जो रोमांचकारी थे, देखकर खर ने तब हँसते हुए सब राक्षसों से कहा—
Verse 19
महोत्पातान् इमान् सर्वान् उत्थितान् घोरदर्शनान् । न चिन्तयाम्य् अहं वीर्याद् बलवान् दुर्बलान् इव ॥
mahotpātān imān sarvān utthitān ghoradarśanān | na cintayāmy ahaṃ vīryād balavān durbalān iva
'All these great portents arisen, dreadful of aspect — I, the mighty, by my valor heed them not, as one heeds not the weak.'
'उठे हुए इन समस्त महान, भयंकर दिखने वाले उत्पातों की मैं बलवान होने के कारण अपने पराक्रम से उसी प्रकार परवाह नहीं करता जैसे कोई दुर्बलों की नहीं करता।'
Verse 20
तारा अपि शरैस् तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात् । मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्य् अहम् ॥
tārā api śarais tīkṣṇaiḥ pātayeyaṃ nabhastalāt | mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃkruddho yojayāmy aham
'Even the stars I could bring down from the vault of heaven with sharp arrows; enraged, I could yoke Death himself to the law of death.'
'मैं तीक्ष्ण बाणों से तारों को भी आकाश-तल से गिरा सकता हूँ; क्रुद्ध होने पर मैं मृत्यु को भी मरण-धर्म से जोड़ सकता हूँ (मृत्यु को ही मार सकता हूँ)।'
Verse 21
राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम् । अहत्वा सायकैस् तीक्ष्णैर् नोपावर्तितुम् उत्सहे ॥
rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāpi lakṣmaṇam | ahatvā sāyakais tīkṣṇair nopāvartitum utsahe
'Without having slain with sharp shafts that Rāghava, swollen with strength, and his brother Lakṣmaṇa too, I will not consent to turn back.'
'बल से उन्मत्त उस राघव को और उसके भाई लक्ष्मण को भी तीक्ष्ण बाणों से मारे बिना मैं लौटने को तैयार नहीं।'
Verse 22
सकामा भगिनी मे ऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः । यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥
sakāmā bhaginī me 'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ | yannimittaṃ tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ
'Let my sister have her wish, drinking the blood of those two — Rāma and Lakṣmaṇa, for whose sake this reversal has come about.'
'मेरी बहन अपनी कामना पूरी करे—उन दोनों का, राम और लक्ष्मण का, रक्त पीकर, जिनके कारण यह सब विपरीत घटित हुआ है।'
Verse 23
न क्व चित् प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः । युष्माकम् एतत् प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्य् अहम् ॥
na kva cit prāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ | yuṣmākam etat pratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmy aham
'Never before in my battles has defeat come to me; this is plain before you; I speak no falsehood.'
'मेरे युद्धों में कभी पहले पराजय नहीं हुई; यह तुम्हारे समक्ष प्रत्यक्ष है; मैं असत्य नहीं कहता।'
Verse 24
देवराजम् अपि क्रुद्धो मत्तैरावतयायिनम् । वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस् तौ च मानुषौ ॥
devarājam api kruddho mattairāvatayāyinam | vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punas tau ca mānuṣau
'Even the king of the gods, enraged, riding the rutting Airāvata, thunderbolt in hand, I could slay in battle — how much more those two men!'
'क्रुद्ध होकर मैं मतवाले ऐरावत पर सवार, वज्रधारी देवराज इन्द्र को भी युद्ध में मार सकता हूँ, फिर उन दो मनुष्यों की तो बात ही क्या?'
Verse 25
सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः । प्रहर्षम् अतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता ॥
sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasasya mahācamūḥ | praharṣam atulaṃ lebhe mṛtyupāśāvapāśitā
Hearing that roar of the rākṣasa, his great host conceived matchless joy, though snared in the noose of Death.
उस राक्षस की वह गर्जना सुनकर उसकी विशाल सेना ने, यद्यपि वह मृत्यु के पाश में बँधी थी, अतुल हर्ष अनुभव किया।
Verse 26
समेयुश् च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः । ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश् च सह चारणैः ॥
sameyuś ca mahātmāno yuddhadarśanakāṅkṣiṇaḥ | ṛṣayo devagandharvāḥ siddhāś ca saha cāraṇaiḥ
And great-souled ones gathered, eager to witness the battle: ṛṣis, gods, gandharvas, Siddhas, together with the Cāraṇas.
और युद्ध देखने के इच्छुक महात्मा एकत्र हुए—ऋषि, देवता, गन्धर्व, सिद्ध तथा चारणों सहित।
Verse 27
समेत्य चोरुः सहितास् ते ऽन्यायं पुण्यकर्मणः । स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यो ऽस्तु लोकानां ये च संमताः ॥
sametya coruḥ sahitās te 'nyāyaṃ puṇyakarmaṇaḥ | svasti gobrāhmaṇebhyo 'stu lokānāṃ ye ca saṃmatāḥ
Having assembled, those of holy deeds spoke together, [deploring] the unrighteousness: 'May it be well with cows and brāhmaṇas, and with those esteemed in the worlds.'
anyāyaṃ taken as the injustice afoot, which the sages deplore while invoking blessing.
एकत्र होकर उन पवित्र कर्म वाले महात्माओं ने उस अधर्म की (भर्त्सना करते हुए) परस्पर कहा—'गौओं और ब्राह्मणों का, तथा लोकों में जो सम्मानित हैं, उनका कल्याण हो।'
Verse 28
जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् । चक्रा हस्तो यथा युद्धे सर्वान् असुरपुंगवान् ॥
jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyān rajanīcarān | cakrā hasto yathā yuddhe sarvān asurapuṃgavān
'May Rāghava conquer in battle the Paulastya night-rangers, as the discus-handed one conquers in battle all the bull-asuras.'
'जैसे युद्ध में चक्रधारी (विष्णु) समस्त असुरश्रेष्ठों को जीत लेते हैं, वैसे ही राघव युद्ध में पुलस्त्यवंशी निशाचरों को जीतें।'
Verse 29
एतच् चान्यच् च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः । ददृशुर् वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम् ॥
etac cānyac ca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ | dadṛśur vāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām
Speaking this and much else, again and again, the supreme seers beheld that host of the rākṣasas, whose life was already spent.
यह और इसके सिवा बहुत कुछ बार-बार कहते हुए परम ऋषियों ने उन राक्षसों की वह सेना देखी, जिनका जीवन समाप्त हो चुका था।
Verse 30
रथेन तु खरो वेगात् सैन्यस्याग्राद् विनिःसृतः । तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश् च विनिःसृताः ॥
rathena tu kharo vegāt sainyasyāgrād viniḥsṛtaḥ | taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ bhūyo rākṣasāś ca viniḥsṛtāḥ
Then Khara in his chariot swiftly issued from the van of the army; seeing that rākṣasa, the rākṣasas too issued forth again:
तब खर वेग से रथ द्वारा सेना के अग्रभाग से निकला; उस राक्षस को देखकर राक्षस भी फिर निकल पड़े—
Verse 31
श्येन गामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर् विहंगमः । दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ॥
śyena gāmī pṛthugrīvo yajñaśatrur vihaṃgamaḥ | durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ
Śyenagāmī, Pṛthugrīva, Yajñaśatru, Vihaṃgama, Durjaya, Karavīrākṣa, Paruṣa, Kālakārmuka,
—श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशत्रु, विहंगम, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक,
Verse 32
मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः । द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुर् अभितः खरम् ॥
meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ | dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthur abhitaḥ kharam
Meghamālī, Mahāmālī, Sarpāsya, and Rudhirāśana — these twelve of great valor set out on all sides of Khara.
—मेघमाली, महामाली, सर्पास्य और रुधिराशन—ये महापराक्रमी बारह राक्षस खर के चारों ओर प्रस्थान कर गए।
Verse 33
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास् तथा । चत्वार एते सेनाग्र्या दूषणं पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī triśirās tathā | catvāra ete senāgryā dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ
Mahākapāla, Sthūlākṣa, Pramāthī, and likewise Triśiras — these four chief commanders followed behind Dūṣaṇa.
महाकपाल, स्थूलाक्ष, प्रमाथी तथा त्रिशिरा—ये चार सेनाध्यक्ष दूषण के पीछे-पीछे चले।
Verse 34
सा भीमवेगा समराभिकामा; सुदारुणा राक्षसवीर सेना । तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता; मालाग्रहाणाम् इव चन्द्रसूर्यौ ॥
sā bhīmavegā samarābhikāmā; sudāruṇā rākṣasavīra senā | tau rājaputrau sahasābhyupetā; mālāgrahāṇām iva candrasūryau
That dreadfully swift, most terrible army of rākṣasa-heroes, eager for battle, bore down suddenly upon the two princes, as the eclipse-demons bear down upon the moon and the sun.
भयंकर वेग वाली, युद्ध की अभिलाषा से भरी, अत्यन्त दारुण वह राक्षस-वीरों की सेना उन दोनों राजकुमारों पर सहसा वैसे ही टूट पड़ी, जैसे ग्रहण-राहु चन्द्रमा और सूर्य पर टूट पड़ते हैं।