Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 21

Aranya Kanda

26 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    एवम् आधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस् तदा । उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः ॥

    evam ādharṣitaḥ śūraḥ śūrpaṇakhyā kharas tadā | uvāca rakṣasāṃ madhye kharaḥ kharataraṃ vacaḥ

    Thus affronted by Śūrpaṇakhā, the hero Khara then spoke, amid the rākṣasas, a word harsher than his name:

    शूर्पणखा द्वारा इस प्रकार तिरस्कृत होकर शूर खर ने तब राक्षसों के बीच अपने नाम से भी अधिक कठोर वचन कहा—

  2. Verse 2

    तवापमानप्रभवः क्रोधो ऽयम् अतुलो मम । न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोत्थितम् ॥

    tavāpamānaprabhavaḥ krodho 'yam atulo mama | na śakyate dhārayituṃ lavaṇāmbha ivotthitam

    'This matchless wrath of mine, sprung from your dishonor, cannot be held back, like salt-sea water that has surged up.'

    'तुम्हारे अपमान से उत्पन्न मेरा यह अतुल क्रोध वैसे ही रोका नहीं जा सकता जैसे उमड़ा हुआ खारा समुद्र-जल।'

  3. Verse 3

    न रामं गणये वीर्यान् मानुषं क्षीणजीवितम् । आत्मा दुश्चरितैः प्राणान् हतो यो ऽद्य विमोक्ष्यति ॥

    na rāmaṃ gaṇaye vīryān mānuṣaṃ kṣīṇajīvitam | ātmā duścaritaiḥ prāṇān hato yo 'dya vimokṣyati

    'I count not Rāma for his valor — a mere man, his life at its end — who this day, his life destroyed by his own misdeeds, shall yield it up.'

    'मैं राम को उसके पराक्रम के कारण कुछ नहीं समझता—वह तो एक मनुष्य है, जिसका जीवन समाप्त हो चुका है, जो आज अपने दुष्कर्मों से नष्ट होकर अपने प्राण त्याग देगा।'

  4. Verse 4

    बाष्पः संह्रियताम् एष संभ्रमश् च विमुच्यताम् । अहं रामः सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम् ॥

    bāṣpaḥ saṃhriyatām eṣa saṃbhramaś ca vimucyatām | ahaṃ rāmaḥ saha bhrātrā nayāmi yamasādanam

    'Let these tears be stayed, and this agitation let go; I shall lead Rāma, with his brother, to the abode of Yama.'

    'ये आँसू रोक लो और यह घबराहट छोड़ दो; मैं राम को उसके भाई सहित यमलोक पहुँचा दूँगा।'

  5. Verse 5

    परश्वधहतस्याद्य मन्दप्राणस्य भूतले । रामस्य रुधिरं रक्तम् उष्णं पास्यसि राक्षसि ॥

    paraśvadhahatasyādya mandaprāṇasya bhūtale | rāmasya rudhiraṃ raktam uṣṇaṃ pāsyasi rākṣasi

    'This day, upon the ground, of Rāma felled by the battle-axe, his life ebbing, you shall drink the warm red blood, O rākṣasī.'

    'हे राक्षसी! आज भूमि पर फरसे से मारे गए, प्राणहीन होते हुए राम का गर्म लाल रक्त तुम पिओगी।'

  6. Verse 6

    सा प्रहृष्ट्वा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच् च्युतम् । प्रशशंस पुनर् मौर्ख्याद् भ्रातरं रक्षसां वरम् ॥

    sā prahṛṣṭvā vacaḥ śrutvā kharasya vadanāc cyutam | praśaśaṃsa punar maurkhyād bhrātaraṃ rakṣasāṃ varam

    Hearing with delight that word fallen from Khara's mouth, she praised again, out of folly, her brother, the best of the rākṣasas.

    खर के मुख से निकले उस वचन को सुनकर वह प्रसन्न हो उठी और मूर्खतावश राक्षसश्रेष्ठ अपने भाई की फिर प्रशंसा करने लगी।

  7. Verse 7

    तया परुषितः पूर्वं पुनर् एव प्रशंसितः । अब्रवीद् दूषणं नाम खरः सेनापतिं तदा ॥

    tayā paruṣitaḥ pūrvaṃ punar eva praśaṃsitaḥ | abravīd dūṣaṇaṃ nāma kharaḥ senāpatiṃ tadā

    By her first reviled and then again praised, Khara then said to his general named Dūṣaṇa:

    पहले उसके द्वारा फटकारे गए और फिर प्रशंसित हुए खर ने तब दूषण नामक अपने सेनापति से कहा—

  8. Verse 8

    चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम् । रक्षसीं भीमवेगानां समरेष्व् अनिवर्तिनाम् ॥

    caturdaśa sahasrāṇi mama cittānuvartinām | rakṣasīṃ bhīmavegānāṃ samareṣv anivartinām

    'Fourteen thousand rākṣasas who follow my will, of fearful speed, who turn not back in battles,'

    'मेरी इच्छा के अनुसार चलने वाले, भयंकर वेग वाले, युद्धों में पीठ न दिखाने वाले चौदह हज़ार राक्षस,'

  9. Verse 9

    नीलजीमूतवर्णानां घोराणां क्रूरकर्मणाम् । लोकसिंहाविहाराणां बलिनाम् उग्रतेजसाम् ॥

    nīlajīmūtavarṇānāṃ ghorāṇāṃ krūrakarmaṇām | lokasiṃhāvihārāṇāṃ balinām ugratejasām

    'of the hue of dark storm-clouds, dreadful, of cruel deeds, ranging bold as lions, mighty, of fierce splendor —'

    '—काले मेघ के रंग वाले, भयंकर, क्रूरकर्मा, सिंहों के समान निर्भय विचरने वाले, बलवान, उग्रतेजस्वी—'

  10. Verse 10

    तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानाअं महौजसाम् । सर्वोद्योगम् उदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय ॥

    teṣāṃ śārdūladarpāṇāṃ mahāsyānāaṃ mahaujasām | sarvodyogam udīrṇānāṃ rakṣasāṃ saumya kāraya

    'of those rākṣasas, proud as tigers, great-mouthed, of great energy, make ready the full array, O gentle one, roused up for the march.'

    '—बाघ के समान गर्वीले, बड़े मुख वाले, महान पराक्रमी उन राक्षसों को, हे सौम्य! पूरी तैयारी के साथ प्रस्थान के लिए उत्साहित करके सज्ज कर दो।'

  11. Verse 11

    उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च । शरांश् च चित्रान् खड्गांश् च शक्तीश् च विविधाः शिताः ॥

    upasthāpaya me kṣipraṃ rathaṃ saumya dhanūṃṣi ca | śarāṃś ca citrān khaḍgāṃś ca śaktīś ca vividhāḥ śitāḥ

    'Bring up to me quickly, gentle one, my chariot, and my bows, and splendid arrows, and swords, and lances of many kinds, sharpened.'

    'हे सौम्य! मेरे लिए शीघ्र रथ, धनुष, विचित्र बाण, तलवारें तथा नाना प्रकार की तीक्ष्ण शक्तियाँ उपस्थित करो।'

  12. Verse 12

    अग्रे निर्यातुम् इच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम् । वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः ॥

    agre niryātum icchāmi paulastyānāṃ mahātmanām | vadhārthaṃ durvinītasya rāmasya raṇakovidaḥ

    'I wish to march forth in the van of the great-souled Paulastyas, skilled in battle, for the slaying of the ill-bred Rāma.'

    'मैं युद्ध में निपुण महात्मा पुलस्त्यवंशी राक्षसों के आगे, उस दुर्विनीत राम के वध के लिए सबसे आगे निकलना चाहता हूँ।'

  13. Verse 13

    इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम् । सदश्वैः शबलैर् युक्तम् आचचक्षे ऽथ दूषणः ॥

    iti tasya bruvāṇasya sūryavarṇaṃ mahāratham | sadaśvaiḥ śabalair yuktam ācacakṣe 'tha dūṣaṇaḥ

    As he was so speaking, Dūṣaṇa then brought up his great chariot, sun-colored, yoked with good dappled steeds —

    उसके ऐसा कहते ही दूषण ने सूर्य के रंग का, अच्छे चितकबरे घोड़ों से जुता हुआ उसका महान रथ ला उपस्थित किया—

  14. Verse 14

    तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम् । हेमचक्रम् असंबाधं वैदूर्यमय कूबरम् ॥

    taṃ meruśikharākāraṃ taptakāñcanabhūṣaṇam | hemacakram asaṃbādhaṃ vaidūryamaya kūbaram

    that chariot shaped like Meru's peak, adorned with refined gold, with golden wheels, spacious, its pole made of beryl;

    —मेरु-शिखर के आकार का, तपाए हुए सोने से विभूषित, सोने के पहियों वाला, विस्तृत, वैदूर्यमणि का बना जूआ (कूबर) वाला;

  15. Verse 15

    मत्स्यैः पुष्पैर् द्रुमैः शैलैश् चन्द्रसूर्यैश् च काञ्चनैः । माङ्गल्यैः पक्षिसंघैश् च ताराभिश् च समावृतम् ॥

    matsyaiḥ puṣpair drumaiḥ śailaiś candrasūryaiś ca kāñcanaiḥ | māṅgalyaiḥ pakṣisaṃghaiś ca tārābhiś ca samāvṛtam

    covered over with figures of fishes, flowers, trees, mountains, and golden moons and suns, with auspicious tokens, flocks of birds, and stars;

    —मछलियों, फूलों, वृक्षों, पर्वतों, सोने के चन्द्र-सूर्यों, मांगलिक चिह्नों, पक्षी-समूहों तथा तारों की आकृतियों से ढका हुआ;

  16. Verse 16

    ध्वजनिस्त्रिंशसंपन्नं किङ्किणीकविभूषितम् । सदश्वयुक्तं सो ऽमर्षाद् आरुरोह रथं खरः ॥

    dhvajanistriṃśasaṃpannaṃ kiṅkiṇīkavibhūṣitam | sadaśvayuktaṃ so 'marṣād āruroha rathaṃ kharaḥ

    furnished with banner and sword, adorned with little bells, yoked with good steeds — upon that chariot Khara, in fury, mounted.

    —ध्वजा और तलवार से युक्त, छोटी-छोटी घण्टियों से विभूषित, अच्छे अश्वों से जुते उस रथ पर खर क्रोधवश आरूढ़ हुआ।

  17. Verse 17

    निशाम्य तं रथगतं राअक्षसा भीमविक्रमाः । तस्थुः संपरिवार्यैनं दूषणं च महाबलम् ॥

    niśāmya taṃ rathagataṃ rāakṣasā bhīmavikramāḥ | tasthuḥ saṃparivāryainaṃ dūṣaṇaṃ ca mahābalam

    Beholding him mounted on the chariot, the rākṣasas of fearful prowess stood surrounding him and the mighty Dūṣaṇa.

    उसे रथ पर आरूढ़ देखकर भयंकर पराक्रम वाले राक्षस उसे तथा महाबली दूषण को चारों ओर से घेरकर खड़े हो गए।

  18. Verse 18

    खरस् तु तान् महेष्वासान् घोरचर्मायुधध्वजान् । निर्यातेत्य् अब्रवीद् दृष्ट्वा रथस्थः सर्वराक्षसान् ॥

    kharas tu tān maheṣvāsān ghoracarmāyudhadhvajān | niryātety abravīd dṛṣṭvā rathasthaḥ sarvarākṣasān

    And Khara, seeing all those rākṣasas, great bowmen with dreadful shields, weapons, and banners, from his chariot said, 'March forth!'

    भयंकर ढाल, आयुध और ध्वजा वाले उन महाधनुर्धर राक्षसों को देखकर रथ पर स्थित खर ने सब राक्षसों से कहा—'प्रस्थान करो!'

  19. Verse 19

    ततस् तद् राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम् । निर्जगाम जनस्थानान् महानादं महाजवम् ॥

    tatas tad rākṣasaṃ sainyaṃ ghoracarmāyudhadhvajam | nirjagāma janasthānān mahānādaṃ mahājavam

    Then that rākṣasa army, with its dreadful shields, weapons, and banners, went forth from Janasthāna, of mighty roar and great speed,

    तब भयंकर ढाल, आयुध और ध्वजा वाली वह राक्षस-सेना ऊँचे स्वर से गर्जन करती हुई, महान वेग से जनस्थान से निकल पड़ी—

  20. Verse 20

    मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश् च परश्वधैः । खड्गैश् चक्रैश् च हस्तस्थैर् भ्राजमानैश् च तोमरैः ॥

    mudgaraiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiś ca paraśvadhaiḥ | khaḍgaiś cakraiś ca hastasthair bhrājamānaiś ca tomaraiḥ

    with mallets, paṭṭiśa-lances, spikes, and very sharp battle-axes, with swords and discuses in hand, and with gleaming javelins,

    —मुद्गरों, पट्टिशों, शूलों, अत्यन्त तीक्ष्ण फरसों, तलवारों, हाथ में लिए चक्रों और चमकते तोमरों के साथ,

  21. Verse 21

    शक्तिभिः पतिघैर् घोरैर् अतिमात्रैश् च कार्मुकैः । गदासिमुसलैर् वज्रैर् गृहीतैर् भीमदर्शनैः ॥

    śaktibhiḥ patighair ghorair atimātraiś ca kārmukaiḥ | gadāsimusalair vajrair gṛhītair bhīmadarśanaiḥ

    with lances, dreadful iron bars, and huge bows, with maces, swords, pestles, and thunderbolt-weapons taken up, of fearful aspect —

    —शक्तियों, भयंकर परिघों, अत्यन्त विशाल धनुषों, तथा हाथों में लिए गए भयंकर दिखने वाले गदाओं, तलवारों, मूसलों और वज्रों के साथ।

  22. Verse 22

    राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश । निर्यातानि जनस्थानात् खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥

    rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa | niryātāni janasthānāt kharacittānuvartinām

    fourteen thousand most dreadful rākṣasas, following Khara's will, marched forth from Janasthāna.

    खर की इच्छा के अनुसार चलने वाले चौदह हज़ार अत्यन्त भयंकर राक्षस जनस्थान से निकल पड़े।

  23. Verse 23

    तांस् त्व् अभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान् भीमविक्रमान् । खरस्यापि रथः किं चिज् जगाम तदनन्तरम् ॥

    tāṃs tv abhidravato dṛṣṭvā rākṣasān bhīmavikramān | kharasyāpi rathaḥ kiṃ cij jagāma tadanantaram

    Seeing those rākṣasas of fearful prowess rushing forward, Khara's chariot too went a little behind them thereafter.

    भयंकर पराक्रम वाले उन राक्षसों को आगे दौड़ते देखकर उनके पीछे खर का रथ भी कुछ देर में चल पड़ा।

  24. Verse 24

    ततस् ताञ् शबलान् अश्वांस् तप्तकाञ्चनभूषितान् । खरस्य मतम् आज्ञाय सारथिः समचोदयत् ॥

    tatas tāñ śabalān aśvāṃs taptakāñcanabhūṣitān | kharasya matam ājñāya sārathiḥ samacodayat

    Then the charioteer, knowing Khara's mind, urged on those dappled steeds adorned with refined gold.

    तब सारथि ने खर का मत जानकर तपाए हुए सोने से विभूषित उन चितकबरे घोड़ों को हाँका।

  25. Verse 25

    स चोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः । शब्देनापूरयाम् आस दिशश् च प्रतिशस् तथा ॥

    sa codito rathaḥ śīghraṃ kharasya ripughātinaḥ | śabdenāpūrayām āsa diśaś ca pratiśas tathā

    That chariot of Khara, slayer of foes, being urged on, swiftly filled the quarters and the intermediate quarters with its sound.

    हाँके जाने पर शत्रुघाती खर का वह रथ शीघ्र ही अपनी ध्वनि से दिशाओं और विदिशाओं को गुँजा उठा।

  26. Verse 26

    प्रवृद्धमन्युस् तु खरः खरस्वनो; रिपोर् वधार्थं त्वरितो यथान्तकः । अचूचुदत् सारथिम् उन्नदन् पुनर्; महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान् ॥

    pravṛddhamanyus tu kharaḥ kharasvano; ripor vadhārthaṃ tvarito yathāntakaḥ | acūcudat sārathim unnadan punar; mahābalo megha ivāśmavarṣavān

    But Khara, his wrath grown, of harsh voice, hastening like Death to slay his foe, roaring, again urged on his charioteer, the mighty one, like a cloud raining stones.

    किन्तु जिसका क्रोध बढ़ गया था, कठोर स्वर वाला वह महाबली खर यमराज की भाँति शत्रु के वध के लिए उतावला होकर, पत्थरों की वर्षा करते मेघ के समान गरजता हुआ, फिर से सारथि को हाँकने के लिए प्रेरित करने लगा।