Sarga 20
Aranya Kanda
18 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच् छूर्पणखां खरः । उवाच व्यक्तता वाचा ताम् अनर्थार्थम् आगताम् ॥
sa punaḥ patitāṃ dṛṣṭvā krodhāc chūrpaṇakhāṃ kharaḥ | uvāca vyaktatā vācā tām anarthārtham āgatām
Seeing Śūrpaṇakhā fallen again, Khara, out of wrath, said in plain speech to her who had come upon a baleful errand:
शूर्पणखा को फिर गिरी हुई देखकर खर ने क्रोधवश अनर्थकारी प्रयोजन से आई हुई उससे स्पष्ट वाणी में कहा—
Verse 2
मया त्व् इदानीं शूरास् ते राक्षसा रुधिराशनाः । त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः ॥
mayā tv idānīṃ śūrās te rākṣasā rudhirāśanāḥ | tvatpriyārthaṃ vinirdiṣṭāḥ kimarthaṃ rudyate punaḥ
'Those valiant blood-eating rākṣasas were but now dispatched by me for your pleasure; wherefore do you weep again?'
'अभी-अभी तो मैंने तुम्हारे प्रिय के लिए रक्त पीने वाले उन शूरवीर राक्षसों को भेजा था; फिर किसलिए रो रही हो?'
Verse 3
भक्ताश् चैवानुरक्ताश् च हिताश् च मम नित्यशः । घ्नन्तो ऽपि न निहन्तव्या न न कुर्युर् वचो मम ॥
bhaktāś caivānuraktāś ca hitāś ca mama nityaśaḥ | ghnanto 'pi na nihantavyā na na kuryur vaco mama
'Devoted, loyal, and ever well-disposed to me, even when slain they would not fail to do my bidding.'
'मेरे भक्त, अनुरक्त और सदा हितैषी वे राक्षस मारे जाते हुए भी मेरी आज्ञा पूरी किए बिना न रहते।'
Verse 4
किम् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि कारणं यत्कृते पुनः । हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवद् वेष्टसे क्षितौ ॥
kim etac chrotum icchāmi kāraṇaṃ yatkṛte punaḥ | hā nātheti vinardantī sarpavad veṣṭase kṣitau
'This I wish to hear: what is the cause for which you again, crying "Alas, my lord!" writhe upon the ground like a serpent?'
'मैं यह सुनना चाहता हूँ कि वह कारण क्या है जिसके लिए तुम फिर "हाय नाथ!" चिल्लाती हुई साँप की भाँति धरती पर लोट रही हो।'
Verse 5
अनाथवद् विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा भैषीर् वैक्लव्यं त्यज्यताम् इह ॥
anāthavad vilapasi kiṃ nu nāthe mayi sthite | uttiṣṭhottiṣṭha mā bhaiṣīr vaiklavyaṃ tyajyatām iha
'Like one without a protector you lament — why, when I, your protector, stand here? Rise up, rise up! Fear not; let your faintheartedness here be cast off.'
'मुझ रक्षक के विद्यमान रहते तुम अनाथ की भाँति क्यों विलाप करती हो? उठो, उठो! डरो मत; यहाँ अपनी कायरता त्याग दो।'
Verse 6
इत्य् एवम् उक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता । विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरम् अब्रवीत् ॥
ity evam uktā durdharṣā khareṇa parisāntvitā | vimṛjya nayane sāsre kharaṃ bhrātaram abravīt
So addressed and soothed by Khara, that unassailable one, wiping her tearful eyes, said to her brother Khara:
खर के ऐसा कहने और सान्त्वना देने पर वह दुर्धर्ष राक्षसी अपने आँसू भरे नेत्र पोंछकर भाई खर से बोली—
Verse 7
प्रेषिताश् च त्वया शूरा राक्षसास् ते चतुर्दश । निहन्तुं राघवं घोरा मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम् ॥
preṣitāś ca tvayā śūrā rākṣasās te caturdaśa | nihantuṃ rāghavaṃ ghorā matpriyārthaṃ salakṣmaṇam
'Those valiant rākṣasas, those fourteen dreadful ones, were sent by you to slay Rāghava with Lakṣmaṇa, for my pleasure.'
'तुमने मेरे प्रिय के लिए राघव को लक्ष्मण सहित मारने के लिए उन चौदह भयंकर शूरवीर राक्षसों को भेजा था।'
Verse 8
ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः । समरे निहताः सर्वे सायकैर् मर्मभेदिभिः ॥
te tu rāmeṇa sāmarṣāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ | samare nihatāḥ sarve sāyakair marmabhedibhiḥ
'But they, wrathful, spikes and paṭṭiśas in hand, were all slain in battle by Rāma with his vital-piercing shafts.'
'किन्तु क्रोध से भरे, हाथों में शूल और पट्टिश लिए वे सभी युद्ध में राम के मर्मभेदी बाणों से मारे गए।'
Verse 9
तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा क्षणेनैव महाबलान् । रामस्य च महत् कर्म महांस् त्रासो ऽभवन् मम ॥
tān bhūmau patitān dṛṣṭvā kṣaṇenaiva mahābalān | rāmasya ca mahat karma mahāṃs trāso 'bhavan mama
'Seeing those mighty ones fallen to the ground in but a moment, and Rāma's great feat, great was my terror.'
'क्षणभर में ही उन महाबलियों को भूमि पर गिरा और राम का वह महान पराक्रम देखकर मुझे बड़ा भय हुआ।'
Verse 10
सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर । शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी ॥
sāsmi bhītā samudvignā viṣaṇṇā ca niśācara | śaraṇaṃ tvāṃ punaḥ prāptā sarvato bhayadarśinī
'Afraid am I, agitated and despondent, O night-ranger; I have come to you again for refuge, seeing danger on every side.'
'हे निशाचर! मैं भयभीत, उद्विग्न और विषादग्रस्त हूँ; चारों ओर भय देखती हुई मैं फिर तुम्हारी शरण में आई हूँ।'
Verse 11
विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि । किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे ॥
viṣādanakrādhyuṣite paritrāsormimālini | kiṃ māṃ na trāyase magnāṃ vipule śokasāgare
'Into a sea haunted by the crocodiles of despair, garlanded with waves of terror — why do you not save me, sunk in a vast ocean of grief?'
'विषाद रूपी मगरों से भरे, त्रास की तरंगों से मालाबद्ध विशाल शोक-सागर में डूबी हुई मुझे तुम क्यों नहीं बचाते?'
Verse 12
एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः । ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
ete ca nihatā bhūmau rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ | ye ca me padavīṃ prāptā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ
'And these are slain upon the ground by Rāma with his sharp arrows, the flesh-eating rākṣasas who came upon my track.'
'और ये, जो मेरे पदचिह्नों पर गए थे, वे मांसभक्षी राक्षस राम के तीक्ष्ण बाणों से भूमि पर मारे पड़े हैं।'
Verse 13
मयि ते यद्य् अनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च । रामेण यदि शक्तिस् ते तेजो वास्ति निशाचर । दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् ॥
mayi te yady anukrośo yadi rakṣaḥsu teṣu ca | rāmeṇa yadi śaktis te tejo vāsti niśācara | daṇḍakāraṇyanilayaṃ jahi rākṣasakaṇṭakam
'If you have pity for me, and for those rākṣasas, if you have the power or the splendor against Rāma, O night-ranger, slay this thorn of the rākṣasas who makes his dwelling in the Daṇḍaka forest.'
'हे निशाचर! यदि तुम्हें मुझ पर और उन राक्षसों पर दया है, यदि राम के विरुद्ध तुममें शक्ति या तेज है, तो दण्डक वन में निवास करने वाले इस राक्षसों के काँटे को मार डालो।'
Verse 14
यदि रामं ममामित्रम् अद्य त्वं न वधिष्यसि । तव चैवाग्रतः प्राणांस् त्यक्ष्यामि निरपत्रपा ॥
yadi rāmaṃ mamāmitram adya tvaṃ na vadhiṣyasi | tava caivāgrataḥ prāṇāṃs tyakṣyāmi nirapatrapā
'If this very day you do not slay Rāma, my enemy, then before your very eyes I shall give up my life, unashamed.'
'यदि आज तुम मेरे शत्रु राम का वध नहीं करोगे, तो मैं तुम्हारे ही सामने निर्लज्ज होकर अपने प्राण त्याग दूँगी।'
Verse 15
बुद्ध्याहम् अनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे । स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सचापस्य महारणे ॥
buddhyāham anupaśyāmi na tvaṃ rāmasya saṃyuge | sthātuṃ pratimukhe śaktaḥ sacāpasya mahāraṇe
'By my understanding I foresee that you are not able to stand facing Rāma with his bow in the great battle of the fray.'
'मैं अपनी बुद्धि से देखती हूँ कि महायुद्ध में तुम धनुषधारी राम के सामने रणभूमि में टिक नहीं सकोगे।'
Verse 16
शूरमानी न शूरस् त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः । मानुषौ यन् न शक्नोषि हन्तुं तौ रामलक्ष्मणौ ॥
śūramānī na śūras tvaṃ mithyāropitavikramaḥ | mānuṣau yan na śaknoṣi hantuṃ tau rāmalakṣmaṇau
'Deeming yourself a hero, you are no hero, your valor falsely assumed, since you cannot slay those two men, Rāma and Lakṣmaṇa.'
'तुम स्वयं को शूर मानते हो, पर शूर नहीं हो; तुम्हारा पराक्रम झूठा आरोपित है, क्योंकि तुम उन दो मनुष्यों, राम और लक्ष्मण को मारने में असमर्थ हो।'
Verse 17
अपयाहि जनस्थानात् त्वरितः सहबान्धवः । निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस् ते कीदृशस् त्व् इह ॥
apayāhi janasthānāt tvaritaḥ sahabāndhavaḥ | niḥsattvasyālpavīryasya vāsas te kīdṛśas tv iha
'Depart from Janasthāna in haste, with your kinsmen; for one of no strength and little valor, what sort of dwelling is yours here?'
'अपने बन्धुओं सहित शीघ्र जनस्थान से चले जाओ; तुम जैसे निःसत्त्व और अल्पवीर्य के लिए यहाँ कैसा निवास?'
Verse 18
रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि । स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः । भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता ॥
rāmatejo'bhibhūto hi tvaṃ kṣipraṃ vinaśiṣyasi | sa hi tejaḥsamāyukto rāmo daśarathātmajaḥ | bhrātā cāsya mahāvīryo yena cāsmi virūpitā
'Overwhelmed by Rāma's splendor, you shall swiftly perish; for that Rāma, son of Daśaratha, is possessed of splendor, and his brother is of great valor, by whom I was disfigured.'
'राम के तेज से अभिभूत होकर तुम शीघ्र ही नष्ट हो जाओगे; क्योंकि वे दशरथनन्दन राम तेज से सम्पन्न हैं, और उनका भाई भी महापराक्रमी है, जिसने मुझे विरूप कर दिया।'