Sarga 19
Aranya Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रमम् आगता । रक्षसाम् आचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ॥
tataḥ śūrpaṇakhā ghorā rāghavāśramam āgatā | rakṣasām ācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā
Then dreadful Śūrpaṇakhā, having come to Rāghava's hermitage, pointed out to the rākṣasas those two brothers, with Sītā.
तब भयंकर शूर्पणखा राघव के आश्रम में आकर राक्षसों को सीता सहित उन दोनों भाइयों को दिखाने लगी।
Verse 2
ते रामं पर्णशालायाम् उपविष्टं महाबलम् । ददृशुः सीतया सार्धं वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥
te rāmaṃ parṇaśālāyām upaviṣṭaṃ mahābalam | dadṛśuḥ sītayā sārdhaṃ vaidehyā lakṣmaṇena ca
They beheld the mighty Rāma seated in the leaf-hut, together with Sītā of Videha and with Lakṣmaṇa.
उन्होंने पर्णशाला में बैठे महाबली राम को विदेहकुमारी सीता और लक्ष्मण के साथ देखा।
Verse 3
तान् दृष्ट्वा राघवः श्रीमान् आगतां तां च राक्षसीम् । अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥
tān dṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmān āgatāṃ tāṃ ca rākṣasīm | abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ
Seeing them, and that rākṣasī come, the glorious Rāma said to his brother Lakṣmaṇa of blazing splendor:
उन्हें और उस आई हुई राक्षसी को देखकर श्रीमान् राम ने देदीप्यमान तेजस्वी अपने भाई लक्ष्मण से कहा—
Verse 4
मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः । इमान् अस्या वधिष्यामि पदवीम् आगतान् इह ॥
muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ | imān asyā vadhiṣyāmi padavīm āgatān iha
'For a moment, O Saumitri, keep close at Sītā's side; these who have come here upon her track I shall slay.'
'हे सौमित्रे! क्षणभर सीता के बिलकुल पास रहो; उसके पदचिह्नों पर यहाँ आए इन राक्षसों को मैं मारूँगा।'
Verse 5
वाक्यम् एतत् ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः । तथेति लक्ष्मणो वाक्यं रामस्य प्रत्यपूजयत् ॥
vākyam etat tataḥ śrutvā rāmasya viditātmanaḥ | tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāmasya pratyapūjayat
Then, hearing this word of the self-knowing Rāma, Lakṣmaṇa approved Rāma's word, saying 'So be it.'
तब आत्मज्ञानी राम का यह वचन सुनकर लक्ष्मण ने 'ऐसा ही हो' कहकर राम के वचन का अभिनन्दन किया।
Verse 6
राघवो ऽपि महच् चापं चामीकरविभूषितम् । चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत् ॥
rāghavo 'pi mahac cāpaṃ cāmīkaravibhūṣitam | cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt
And the righteous Rāghava made ready his great bow adorned with gold, and spoke to those rākṣasas:
धर्मात्मा राघव ने भी सोने से विभूषित अपने महान धनुष पर प्रत्यञ्चा चढ़ाई और उन राक्षसों से कहा—
Verse 7
पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम् ॥
putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau | praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam
'We two are the sons of Daśaratha, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa; we have entered, together with Sītā, the hard-to-traverse Daṇḍaka forest.'
'हम दोनों दशरथ के पुत्र, भाई राम और लक्ष्मण हैं; हम सीता के साथ इस दुर्गम दण्डक वन में आए हैं।'
Verse 8
फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ धर्मचारिणौ । वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थम् उपहिंसथ ॥
phalamūlāśanau dāntau tāpasau dharmacāriṇau | vasantau daṇḍakāraṇye kimartham upahiṃsatha
'Living on roots and fruit, self-controlled, ascetics of righteous conduct, dwelling in the Daṇḍaka forest — wherefore do you seek to harm us?'
'मूल-फल खाने वाले, जितेन्द्रिय, धर्माचरण करने वाले तपस्वी हम दण्डक वन में रहते हैं; तुम हमें किसलिए सताते हो?'
Verse 9
युष्मान् पापात्मकान् हन्तुं विप्रकारान् महावने । ऋषीणां तु नियोगेन प्राप्तो ऽहं सशरासनः ॥
yuṣmān pāpātmakān hantuṃ viprakārān mahāvane | ṛṣīṇāṃ tu niyogena prāpto 'haṃ saśarāsanaḥ
'To slay you sinful ones, doers of outrage in the great forest, I have come, at the ṛṣis' bidding, bearing my bow.'
'महावन में अत्याचार करने वाले तुम पापियों को मारने के लिए ऋषियों के आदेश से मैं धनुष लिए आया हूँ।'
Verse 10
तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपसर्पितुम् अर्हथ । यदि प्राणैर् इहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः ॥
tiṣṭhataivātra saṃtuṣṭā nopasarpitum arhatha | yadi prāṇair ihārtho vo nivartadhvaṃ niśācarāḥ
'Stand just there, content; you ought not to come nearer. If you have any use for your lives, turn back, O night-rangers.'
'वहीं सन्तुष्ट होकर खड़े रहो, आगे बढ़ने का साहस न करो। हे निशाचरो! यदि तुम्हें अपने प्राणों की कुछ भी चिन्ता है तो लौट जाओ।'
Verse 11
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास् ते चतुर्दश । ऊचुर् वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नः शूलपाणयः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasās te caturdaśa | ūcur vācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnaḥ śūlapāṇayaḥ
Hearing that word of his, those fourteen rākṣasas, greatly enraged, slayers of brāhmaṇas, spikes in hand, spoke this word,
उनका वह वचन सुनकर अत्यन्त क्रुद्ध, ब्रह्मघाती, हाथों में शूल लिए वे चौदह राक्षस यह वचन बोले—
Verse 12
संरक्तनयना घोरा रामं रक्तान्तलोचनम् । परुषा मधुराभाषं हृष्टादृष्टपराक्रमम् ॥
saṃraktanayanā ghorā rāmaṃ raktāntalocanam | paruṣā madhurābhāṣaṃ hṛṣṭādṛṣṭaparākramam
with reddened eyes, dreadful, to Rāma of red-cornered eyes — harsh words to him of sweet speech, their prowess exulting and as yet undefeated:
—लाल आँखों वाले वे भयंकर राक्षस लाल कोरों वाले नेत्रों वाले राम से, जो मधुरभाषी थे, अपने अपराजित पराक्रम पर हर्षित होकर कठोर वचन बोले—
Verse 13
क्रोधम् उत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः । त्वम् एव हास्यसे प्राणान् अद्यास्माभिर् हतो युधि ॥
krodham utpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ | tvam eva hāsyase prāṇān adyāsmābhir hato yudhi
'Having stirred up the wrath of our lord Khara, the great-souled, you shall this very day lay down your life, slain by us in battle.'
'हमारे महात्मा स्वामी खर का क्रोध उत्पन्न करके आज तुम युद्ध में हमारे द्वारा मारे जाकर अपने प्राण गँवा दोगे।'
Verse 14
का हि ते शक्तिर् एकस्य बहूनां रणमूर्धनि । अस्माकम् अग्रतः स्थातुं किं पुनर् योद्धुम् आहवे ॥
kā hi te śaktir ekasya bahūnāṃ raṇamūrdhani | asmākam agrataḥ sthātuṃ kiṃ punar yoddhum āhave
'For what strength is yours, being one against many, in the forefront of battle — even to stand before us, let alone to fight in the fray?'
'रणभूमि में अकेले तुम्हारी इतनी भी शक्ति कहाँ कि हम बहुतों के सामने खड़े हो सको, फिर युद्ध करने की तो बात ही क्या?'
Verse 15
एभिर् बाहुप्रयुक्तैर् नः परिघैः शूलपट्टिशैः । प्राणांस् त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश् च करपीडितम् ॥
ebhir bāhuprayuktair naḥ parighaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ | prāṇāṃs tyakṣyasi vīryaṃ ca dhanuś ca karapīḍitam
'By these iron bars, spikes, and paṭṭiśa-lances wielded in our arms, you shall give up your life, your valor, and the bow gripped in your hand.'
'हमारी भुजाओं से चलाए गए इन परिघों, शूलों और पट्टिशों से तुम अपने प्राण, अपना पराक्रम और हाथ में थमा हुआ धनुष—सब त्याग दोगे।'
Verse 16
इत्य् एवम् उक्त्वा संरब्धा राक्षसास् ते चतुर्दश । उद्यतायुधनिस्त्रिंशा रामम् एवाभिदुद्रुवुः । चिक्षिपुस् तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ॥
ity evam uktvā saṃrabdhā rākṣasās te caturdaśa | udyatāyudhanistriṃśā rāmam evābhidudruvuḥ | cikṣipus tāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam
Having so spoken, those fourteen rākṣasas, furious, their weapons and swords raised, rushed upon Rāma and hurled those spikes at unconquerable Rāghava.
ऐसा कहकर क्रोध से भरे वे चौदह राक्षस आयुध और तलवारें उठाए राम पर ही टूट पड़े और उन्होंने वे शूल दुर्जय राघव की ओर फेंके।
Verse 17
तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश । तावद्भिर् एव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषणैः ॥
tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa | tāvadbhir eva ciccheda śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ
Those fourteen spikes, all together, Kākutstha cut asunder with just as many arrows adorned with gold.
उन सभी चौदह शूलों को काकुत्स्थ ने उतने ही सोने से विभूषित बाणों से काट दिया।
Verse 18
ततः पश्चान् महातेजा नाराचान् सूर्यसंनिभान् । जग्राह परमक्रुद्धश् चतुर्दश शिलाशितान् ॥
tataḥ paścān mahātejā nārācān sūryasaṃnibhān | jagrāha paramakruddhaś caturdaśa śilāśitān
Then afterward the greatly splendid one, in supreme wrath, took fourteen iron shafts bright as the sun, sharpened on stone;
तब इसके बाद महातेजस्वी राम ने परम क्रुद्ध होकर सूर्य के समान तेजस्वी, पत्थर पर घिसे हुए चौदह नाराच (लोहे के बाण) लिए;
Verse 19
गृहीत्वा धनुर् आयम्य लक्ष्यान् उद्दिश्य राक्षसान् । मुमोच राघवो बाणान् वज्रान् इव शतक्रतुः ॥
gṛhītvā dhanur āyamya lakṣyān uddiśya rākṣasān | mumoca rāghavo bāṇān vajrān iva śatakratuḥ
and, taking up his bow and drawing it, aiming at the rākṣasas as his targets, Rāghava loosed his arrows, as Śatakratu his thunderbolts.
और धनुष लेकर उसे खींचकर, राक्षसों को लक्ष्य बनाकर राघव ने बाण वैसे ही छोड़े जैसे शतक्रतु इन्द्र वज्र छोड़ते हैं।
Verse 20
रुक्मपुङ्खाश् च विशिखाः प्रदीप्ता हेमभूषणाः । अन्तरिक्षे महोल्कानां बभूवुस् तुल्यवर्चसः ॥
rukmapuṅkhāś ca viśikhāḥ pradīptā hemabhūṣaṇāḥ | antarikṣe maholkānāṃ babhūvus tulyavarcasaḥ
Gold-shafted, keen, blazing, adorned with gold, they became in the sky of splendor equal to great meteors.
सोने के पंखों वाले, तीक्ष्ण, प्रज्वलित, स्वर्णभूषित वे बाण आकाश में बड़ी उल्काओं के समान तेजस्वी हो उठे।
Verse 21
ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद् वक्षांसि रुधिराप्लुताः । विनिष्पेतुस् तदा भूमौ न्यमज्जन्ताशनिस्वनाः ॥
te bhittvā rakṣasāṃ vegād vakṣāṃsi rudhirāplutāḥ | viniṣpetus tadā bhūmau nyamajjantāśanisvanāḥ
Those arrows, cleaving in their speed the breasts of the rākṣasas, drenched with blood, then fell to the ground and sank, with the sound of thunderbolts.
वे बाण अपने वेग से राक्षसों के वक्षःस्थल को चीरकर, रक्त से भीगकर तब वज्र की ध्वनि के साथ भूमि पर गिरे और धँस गए।
Verse 22
ते भिन्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः । निपेतुः शोणितार्द्राङ्गा विकृता विगतासवः ॥
te bhinnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ | nipetuḥ śoṇitārdrāṅgā vikṛtā vigatāsavaḥ
Their hearts pierced, like trees with their roots cut, they fell to the ground, their limbs wet with blood, mangled, their life gone.
हृदय विदीर्ण हो जाने पर वे जड़ से कटे वृक्षों के समान, रक्त से भीगे अंगों वाले, विकृत और प्राणहीन होकर भूमि पर गिर पड़े।
Verse 23
तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता । परित्रस्ता पुनस् तत्र व्यसृजद् भैरवं रवम् ॥
tān bhūmau patitān dṛṣṭvā rākṣasī krodhamūrchitā | paritrastā punas tatra vyasṛjad bhairavaṃ ravam
Seeing them fallen to the ground, the rākṣasī, swooning with wrath, terrified, once again set up a dreadful cry there.
उन्हें भूमि पर गिरा देखकर क्रोध से मूर्छित, भयभीत वह राक्षसी वहाँ फिर से भयंकर चीख़ उठी।
Verse 24
सा नदन्ती महानादं जवाच् छूर्पणखा पुनः । उपगम्य खरं सा तु किं चित् संशुष्क शोणिता । पपात पुनर् एवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी ॥
sā nadantī mahānādaṃ javāc chūrpaṇakhā punaḥ | upagamya kharaṃ sā tu kiṃ cit saṃśuṣka śoṇitā | papāta punar evārtā saniryāseva vallarī
Bellowing a mighty roar, Śūrpaṇakhā again, in haste, approaching Khara, her blood somewhat dried, fell down once more, afflicted, like a creeper oozing its sap.
ऊँचे स्वर से गर्जन करती हुई वह शूर्पणखा वेग से फिर खर के पास पहुँचकर, जिसका रक्त कुछ सूख चुका था, पीड़ित होकर गोंद चूती हुई लता के समान फिर गिर पड़ी।
Verse 25
निपातितान् प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान्; प्रधाविता शूर्पणखा पुनस् ततः । वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां; शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥
nipātitān prekṣya raṇe tu rākṣasān; pradhāvitā śūrpaṇakhā punas tataḥ | vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ; śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā
Seeing the rākṣasas felled in battle, Śūrpaṇakhā, that sister of Khara, having run back thence again, told him all, the slaughter of all those rākṣasas entire.
युद्ध में गिराए गए राक्षसों को देखकर खर की वह बहन शूर्पणखा वहाँ से फिर दौड़कर आई और उसने उन समस्त राक्षसों के वध का सारा वृत्तान्त उसे कह सुनाया।